ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਕ ਅਲੌਕਿਕ ਰਹਿਬਰ, ਅਦੁੱਤੀ ਸੂਰਬੀਰ, ਰੌਸ਼ਨ-ਦਿਮਾਗ, ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਲੇਖਕ ਨੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੈਂਡਿਆਂ ਦੇ ਪਾਂਧੀਆਂ ਨੇ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲ ਕਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੀ। ਅਧੂਰਾਪਣ ਰੜਕਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਮਗਰੋਂ ਆਏ ਲੇਖਕਾਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਲੁਕੋਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪਕੜਨਾ ਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਬੀਰ-ਬਹਾਦਰ ਵੀ ਸਨ ਤੇ ਰਹਿਮ-ਦਿਲ ਕਿਰਪਾਲੂ ਵੀ। ਉਹ ਅਜ਼ੀਮ ਸੋਚਾਂ, ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਕੌਮ ਦੇ ਜਨਮ-ਦਾਤਾ ਬਣੇ। ਉਹ ਇਕ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਿਆ। ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਜੇ ਪਟਕਾ ਮਾਰਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸੂਰਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਰੋਵਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ’ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਮ੍ਹਾਂ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਪਾਂਜਲੀ ਮਹਿਕ ਭਿੰਨੜੀ ਹੈ।ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ (ਦੂਜਾ) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਮਰਦ ਅਗੰਮੜਾ ਵਰੀਆਮ ਇਕੇਲਾ” ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਅਦੁੱਤੀ ਕਾਰਜ ਮੰਨਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

ਗੁਰੁ ਗੋਬਿੰਦ ਦਸਵਾਂ ਅਵਤਾਰਾ।
ਜਿਨ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਅਜੀਤ ਸੁਧਾਰਾ।
ਤੁਰਕ ਦੁਸਟ ਸਭ ਮਾਰਿ ਬਿਦਾਰੇ।
ਸਭ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਕੀਨੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰੇ।
ਇਉਂ ਪ੍ਰਗਟੇ ਸਿੰਘ ਮਹਾਂ ਬਲ ਬੀਰਾ।
ਤਿਨ ਆਗੈ ਕੋ ਧਰੈ ਨ ਧੀਰਾ। (ਵਾਰ 41:24)

ਜਨਾਬ ਬੁਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਅਨੁਸਾਰ:

ਨਾ ਕਹੂੰ ਜਬ ਕੀ ਨਾ ਕਹੂੰ ਤਬ ਕੀ, ਬਾਤ ਕਹੂੰ ਮੈਂ ਅਬਕੀ।
ਅਗਰ ਨਾ ਹੋਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਸੁੰਨਤ ਹੋਤੀ ਸਭ ਕੀ।

ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ:

ਦੇਵੀ ਦੇਵ ਦੇਹੁਰੇ, ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੂਰ ਹੋਤੇ,
ਰੀਤ ਮਿਟੀ ਜਾਤੀ ਬੇਦਨ ਪੁਰਾਨ ਕੀ।

ਇਸ ਮਹਾਨ ਹਸਤੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਤੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਬਖਾਣ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ‘ਗੋਯਾ’ ਨੇ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਅਕੀਦਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਰੂਹਾਨੀ ਅਜ਼ਮਤ ਦਾ ਜੋ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਜਵਾਬ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਸਲਤਨਤ ਦਹਮਸ਼ ਦਸਤ ਪੰਚੇ ਦੇਵਾਨੇ ਦੌਰਗੀਰ
ਵ ਜੇਬੋ ਆਰਾਇਸੇ ਜਾਵਿਦਾਨੀ ਸਫੀਰ।

ਅਰਥਾਤ ਦਸਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਜ਼ਮਾਨੇ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾ ਮਰੋੜਨ ਵਾਲੀ ਹਸਤੀ ਤੇ ਅਟੱਲ ਤਖਤ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

ਫਿਰ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੱਖਾਂ ਅਸੁਰ ਤੇ ਸੁਲਸ ਤੇ ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਲਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਿਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਦੀ ਪਨਾਹ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਲੱਖਾਂ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਨ ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਉਸ ਤੋਂ ਖਿਲਅਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਨਿਹਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

ਸਦ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਸਰ ਵ ਸੁਲਸ ਵ ਸੁਲਸੂਨ ਸਤਾਇੰਦਹੇ ਬਾਰਮਾਹਸ ਪਨਾਹਸ਼।
ਸਦ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਈਸਰ ਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵ ਅਰਸ ਵ ਕੁਰਸੀ ਖਾਹਿੰਦਹਾਏ।
ਵ ਸਦ ਹਜ਼ਾਰਾ ਆਸਮਾਨ ਵ ਜ਼ਮੀਨ ਹਲਕਹ ਬਗੋਸੇ ਆਨਸਤਾਂ।
ਵ ਸਦਾ ਹਜ਼ਾਰਾ ਆਫਤਾਬ ਵ ਮਾਹ ਖਿਲਅਤ ਪੋਸ਼ੇ ਆਂ।

ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਤਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੱਖਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜੀ ਚੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਹਨ: (ਵ ਸਦਾ ਹਜ਼ਾਰਾ ਰਾਮ ਵ ਰਾਜਾ ਵਾ ਕਾਨ੍ਹ ਵ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਖਾਕ ਬੋਸੇ ਅਲਦਾਮਸ) ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਮਸੀਹਾ ਬਣ ਕੇ ਆਏ:

ਨਾਸਿਰੋ ਮਨਸੂਰ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਈਜ਼ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥

ਉਹ ਸੱਚ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹਨ। ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਜਹਾਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ:

ਹੱਕ ਹੱਕ ਆਗਾਹ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਸ਼ਾਹਿ ਸਾਹਨਸ਼ਾਹ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥
ਬਰ ਦੋ ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਖਸਮ ਰਾ ਜਾਂ-ਕਾਹ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥

ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰੱਬ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਥਾਂ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ:

ਹੱਕ ਰਾ ਮਹਿਬੂਬ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਤਲਿਬੋ ਮਤਲੂਬ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥

ਉਹ ਤੇਗ ਦੇ ਧਨੀ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਹਨ:

ਤੇਗ ਰਾ ਫੱਤਾਹ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਜਾਨੋ ਦਿਲ ਰਾ ਰਾਹ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥

ਉਹ ਦੋ ਜਹਾਨਾਂ ਵਿਚ ਅਦੁੱਤੀ ਹਨ। ਹਰ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਹੈ:

ਦਾਵਰਿ ਅਫ਼ਾਕ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਦਰ ਦੋ ਆਲਮ ਤਾਕ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥

ਉਹ ਵੈਰ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਵੀ:

ਖ਼ਾਲਿਸੋ ਬੇ-ਕੀਨਾ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਹੱਕ ਹੱਕ ਆਈਨਾ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥
ਹੱਕ ਹੱਕ ਅੰਦੇਸ਼ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਰਵੇਸ਼ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥

ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਅਗਾਧ ਸ਼ਰਧਾ ਹਰ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾਤਿਆਂ ਦੇ ਦਾਤਾ ਤੇ ਕਿਰਪਾਲੂਆਂ ਦੇ ਕਿਰਪਾਲੂ ਹਨ:

ਕਾਰਮੁੱਲ-ਕੱਰਾਮ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਰਾਹਮੁਲ-ਰੱਹਾਮ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰੱਬੀ-ਮਿਹਰ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਇਲਾਹੀ ਹਸਤੀ ਦਾ ਨੂਰ ਹਨ:

ਫੈਜ਼ਿ ਸੁਬਹਾਨ ਜ਼ਾਤਿ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਨੂਰਿ ਹੱਕ ਲਮਆਤ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਰੱਬੀ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਅੰਗ ਹੋ ਗਏ:

ਸਾਮਿਆਨਿ ਨਾਮਿ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਹੱਕ-ਬੀਂਜ਼ਿ ਇਨਆਮਿ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਨਾਮਵਰ ਹੋ ਗਏ:

ਰਕਿਮਾਨਿ ਵਸਫਿ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਨਾਮਵਰ ਅਜ਼ ਲੁਤਫਿ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਰ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਉਹ ਮਿਹਰਾਂ ਦੇ ਪੁੰਜ ਹਨ:

ਕਾਦਿਰਿ ਹਰ ਕਾਰ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਬੇਕਸਾਂ-ਰਾ ਯਾਰ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥
ਸਾਜਿਦੋ ਮਸਜੂਦ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਜੁਮਲਾ ਫ਼ੈਜ਼ੋ ਜੂਦ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥

ਉਹ ਦਾਤਾ ਹਨ ਤੇ ਮਿਹਰਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨੇ ਹਨ:

ਵਾਹਿਬੋ ਵੱਹਾਬ ਗੁਰੁ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਫਾਤਿਹਿ ਹਰ ਬਾਬ ਗੁਰ ਗੋਬਿਦ ਸਿੰਘ॥
ਸ਼ਾਮਿਲਿ-ਲ-ਅਸ਼ਫਾਕ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਕਾਮਿਲਿ-ਲ-ਅਖਲਾਕ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਦੋ ਜਹਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਹੱਥ ਹੈ ਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੀਸ ਸਦੀਵੀਂ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ’ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ:

ਬਰ ਦੋ ਆਲਮ ਦਸਤਿ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਜੁਮਲਾ ਉਲਵੀ ਪਸਤਿ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥
‘ਲਾਅਲ’ ਸਗੇ ਗੁਲਾਮਿ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਦਾਗ਼ਦਾਰਿ ਨਾਮਿ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥
ਬਾਦ ਜਾਨਸ਼ ਫਿਦਾਇ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ
ਫਾਰਕਿ ਊ ਬਰ ਪਾਇ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ॥

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਉਪਮਈ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿਣੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਝਾਕਣ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੇ ਵਸਫ਼ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਕ ਗੱਲ ਸਾਫ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਕਾ ਦਾਸ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਰੰਸ਼ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾ-ਕਮਾਲ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸਰਬੰਸ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਦੁੱਤੀ ਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਹਨ।