ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸਰਹਿੰਦ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬੱਸ ਰਾਹੀਂ ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਜਦੋਂ ਦੋ ਪੋਤਰਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਫਰ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੂੰਹਾਂ ਤੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਨਾਲੋ ਨਿਖੜੇ ਸਨ, ਉਹ ਪਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਦਰਦ ਸਮੋਈ ਬੈਠੇ ਹਨ।

ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਸਫਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਐਸੀ ਲਹੂ-ਭਿੱਜੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਹ ਦਾਸਤਾਨ ਧਰਤੀ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੁਦ ਪਾਤਰ ਬਣ ਕੇ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਉੱਪਰ ਦਰਦ ਝੱਲਣਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸੁਣਨ ਲੱਗਿਆਂ ਹੀ ਰੂਹ ਕੰਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਨ ’ਤੇ ਮਨ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਦ-ਗਾਥਾ ਅਨੋਖੀ ਵੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅਨੂਠੀ ਵੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਵਡੱਤਣ ਤੇ ਅਮੀਰੀ ਓਤ-ਪੋਤ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਜਿਸ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਤੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਰਾਟ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ‘ਜੋਗੀ’ ਨੇ 1915 ਈ: ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਉਰਦੂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਸ਼ਹੀਦਾਨਿ-ਵਫ਼ਾ” ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲਈ ਜ਼ੁਲਮ ਬਾਰੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚੇ ਤੇ ਨੇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹਨ। ਧਰਮ, ਰਾਜ, ਜਾਤਾਂ-ਗੋਤਾਂ ਸਭ ਪਾਟੋ-ਧਾੜ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ‘ਜੋਗੀ’ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘੇਰੇ ਸਮੇਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਰਾਸ਼ਨ ਦਾ ਤੋਟਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ:

ਜਿਸ ਦਮ ਅਨੰਦਪੂਰ ਮੇਂ ਸਤਗੁਰ ਮੁਕੀਮ ਥੇ
ਹਮਰਾਹ ਘਰ ਕੇ ਲੋਗ ਥੇ ਔਰ ਕੁਛ ਨਦੀਮ ਥੇ
ਚਾਰੋਂ ਤਰਫ਼ ਸੇ ਕਿਲਅ਼ ਕੋ ਘੇਰੇ ਗਨੀਮ ਥੇ
ਟੂਟੇ ਥੇ ਰਿਜ਼੍‍ਕ ਕੇ ਦਿਲਿ-ਸਿੰਘਾਂ ‘ਦੋ-ਨੀਮ’ ਥੇ

ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਬਾਰੇ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ‘ਜੋਗੀ’ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਅਅ਼ਦਾ ਕੀ ਫੌਜ ਕੇ ਨਾ ਸ਼ੁਮਾਰੋ-ਹਿਸਾਬ ਥੇ
ਸਰਦਾਰਿ-ਫ਼ੌਜ ਏਕ ਨਹੀਂ ਦੋ ਨਵਾਬ ਥੇ
ਰਾਜੇ ਕਈ ਪਹਾੜ ਕੇ ਭੀ ਹਮ-ਰਕਾਬ ਥੇ

ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸਫੀਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ:

-ਕਹਨੇ ਲਗਾ ਹੁਜ਼ੂਰ ਕਾ ਰੁਤਬ: ਬੁਲੰਦ ਹੋ
ਨਾਨਕ ਕੀ ਸ਼ਾਨ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਮੇਂ ਦੁਚੰਦ ਹੋ...
ਭੇਜਾ ਹੈ ਮੁਝ ਕੋ ਨਾਜ਼ਿਮਿ ਸਰਹਿੰਦ ਨੇ ਯਹਾਂ
ਫ਼ਰਮਾਨਿ ਸ਼ਾਹਿ ਦਿੱਲੀ ਕੇ ਪਾਬੰਦ ਨੇ ਯਹਾਂ
-ਛੋੜੋ ਅਨੰਦ ਪੂਰ ਯਿਹ ਸ਼ਾਹੀ ਮਕਾਮ ਹੈ
ਮਖ਼ਦੂਸ਼ ਇਸ ਜਗਹ ਪ: ਤੁਮ੍ਹਾਰਾ ਕਯਾਮ ਹੈ
ਫ਼ੌਜੋਂ ਸੇ ਔਰ ਕਲਓਂ ਸੇ ਕ੍‍ਯਾ ਤੁਮ ਕੋ ਕਾਮ ਹੈ
-ਦੁਨੀਆ ਕੇ ਹਮ ਤੋ ਦੀਨ ਕੇ ਤੁਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹੋ
ਆਤਾ ਨਹੀ ਯਕੀਂ ਉਮ ਤੁਮ੍ਹੇ ਦੁਨੀਆ ਕੀ ਚਾਹ ਹੋ

ਬੜੀ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ:

ਤਾਰੋਂ ਦੀ ਛਾਓਂ ਕਿਲਅ਼ ਸੇ ਸਤਗੁਰੂ ਰਵਾਂ ਹੁਏ...
ਚਾਰੋ ਪਿਸਰ ਹੁਜ਼ੂਰ ਕੇ ਹਮਰਹ ਸਵਾਰ ਥੇ
ਜ਼ੋਰ-ਆਵਰ ਅਤੇ ਫ਼ਤਹ ਅਜੀਤ ਔਰ ਜੁਝਾਰ ਥੇ
-ਸਤਗੁਰ ਕੀ ਮਾਏਂ ਸਾਥ ਥੀਂ ਸਤਗੁਰ ਕੀ ਮਾਂ ਕੇ ਸਾਥ...
ਗ਼ਰਜ਼ੇ ਗ਼ਰਜ਼ੇ ਕਿ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿਯਾ ਕੁਲ ਖ਼ਾਨਦਾਂ ਕੇ ਸਾਥ...

ਇਹ ਕਾਫਲਾ ਜਦੋਂ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਭਰੋਸੇ, ਵਾਅਦੇ ਤੇ ਸੁਗੰਧਾਂ ਭੁਲਾ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਤ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਰੀ ਦਲਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਸਤਗੁਰ ਨੇ ਰਾਜਪੂਤੋਂ ਕੇ ਛੱਕੇ ਛੁੜਾ ਦਿਏ
ਮੁਗ਼ਲੋਂ ਕੇ ਵਲਵਲੇ ਭੀ ਜੋ ਥੇ ਸਭ ਮਿਟਾ ਦਿਏ...
ਰਾਜਾ ਜੋ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਏ ਥੇ ਬਾਰਹ ਪਹਾੜ ਸੇ
ਪਛਤਾ ਰਹੇ ਥੇ ਜੀ ਮੇਂ ਗੁਰੂ ਕੀ ਲਤਾੜ ਸੇ
-ਸਰਹਿੰਦ ਕੇ ਨਵਾਬ ਕਾ ਫ਼ਕ ਰੰਗ ਹੋ ਗਯਾ
ਲਸ਼ਕਰ ਕਾ ਹਾਲ ਦੇਖ ਕੇ ਵੁਹ ਦੰਗ ਹੋ ਗਯਾ

ਸਰਸਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਪਰਵਾਰ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਅੰਬਾਲੇ ਵੱਲ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਰੋਪੜ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਕੋਈ ਸਿੰਘ-ਸਿਪਾਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਦਾ ਦੁਲਾਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ:

ਦਾਦੀ ਸੇ ਬੋਲੇ ਅਪਨੇ ਸਿਪਾਹੀ ਕਿਧਰ ਗਏ
ਦਰਿਯਾ ਪ: ਹਮ ਕੋ ਛੋੜ ਕੇ ਰਾਹੀ ਕਿਧਰ ਗਏ

ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਵੀ ਉਸ ਬਿਪਤਾ ਦੀ ਘੜੀ ਸੋਚ ਰਹੀ ਸੀ:

ਬੱਚੋਂ ਕਾ ਸਾਥ ਰਾਹ ਕਠਨ, ਸਰ ਪ: ਸ਼ਾਮ ਹੈ
ਸੁਨਸਾਨ ਦਸ਼ਤ ਚਾਰਸੂ, ਹੂ ਕਾ ਮੁਕਾਮ ਹੈ
...ਖਾਦਿਮ ਹੈ ਔਰ ਕੋਈ ਨ: ਹਮ ਰਾਹ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੈ
ਗ਼ੰਗੂ ਰਸੋਈਯਾ ਹੈ ਫਕਤ ਸਾਥ ਰਹਿ ਗਯਾ।
ਲੇ ਦੇ ਕੇ ਰਹਬਰੀ ਕੋ ਯਿਹ ਹੈਯਾਤ ਰਹ ਗਯਾ

ਅਗਲੀ ਭਿਆਨਕ ਦਾਸਤਾਨ ਗੰਗੂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ‘ਜੋਗੀ’ ਅਨੁਸਾਰ ਗੰਗੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਗਾਊਂ ਮਿਰਾ ਕਰੀਬ ਹੈ ਚਲੀਏ ਵਹਾਂ ਜਨਾਬ
ਬਾਗੇਂ ਉਠਾ ਕੇ ਆਈਏ ਪੀਛੇ ਮਿਰੇ ਸ਼ਿਤਾਬ ...
ਖੇੜੀ ਮੇਂ ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ ਯਿਹ ਅਲ-ਕਿੱਸਾ ਸ਼ਾਮ ਕੋ
ਕੋਠਾ ਬ੍ਰਾਹਮਨ ਨੇ ਦਿਯਾ ਇਕ ਕਯਾਮ ਕੋ

ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਗੰਗੂ ਦੇ ਘਰ ਸੌਂ ਗਏ। ਗੰਗੂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬੇਈਮਾਨੀ ਆ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਕੀਮਤੀ ਸਾਮਾਨ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲਿਆ:

ਮਾਤਾ ਕੇ ਸਾਥ ਡੱਬਾ ਥਾ ਇਕ ਜ਼ੇਵਰਾਤ ਕਾ...
ਕਹਤੇ ਹੈ ਜਬ ਕਿ ਵਕਤ ਹੁਆ ਆਧੀ ਰਾਤ ਕਾ...
ਮੁਹਰੋਂ ਕਾ ਬਦਰਾ ਔਰ ਵੁਹ ਡੱਬਾ ਉੜਾ ਗਯਾ
ਧੋਕੇ ਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਨ ਵੁਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਚੁਰਾ ਗਯਾ
ਬਦਜ਼ਾਤ ਬਦ ਸਿਫ਼ਾਤ ਵੁਹ ਗੰਗੂ ਨਮਕ-ਹਰਾਮ
ਟੁਕੜੋਂ ਪ: ਸਤਗੁਰੂ ਕੇ ਜੋ ਪਲਤਾ ਰਿਹਾ ਮੁਦਾਮ...
ਦੁਨਿਯਾ ਮੇਂ ਅਪਨੇ ਨਾਮ ਕੋ ਬਦਨਾਮ ਕਰ ਗਯਾ
ਦੁਸ਼ਮਨ ਭੀ ਜੋ ਨਾ ਕਰਤਾ ਵੁਹ ਯਿਹ ਕਾਮ ਕਰ ਗਯਾ

ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਜਦੋਂ ਸਵੇਰੇ ਜਾਗੇ ਤਾਂ ਗੰਗੂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਈਆਂ ਕਿ ਮੰਗ ਕੇ ਜਿਤਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਧਨ ਲੈ ਲੈਂਦਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੋਰੀ ਕਰ ਕੇ ਨਮਕ-ਹਰਾਮੀ ਦਾ ਪਾਪ ਨਾ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਗ਼ਾਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ’ਤੇ ਉਤਰ ਆਇਆ:

ਅਲਕਿੱਸਾ ਜਬ ਸਵੇਰ ਕੋ ਜਾਗੀਂ ਗੁਰੂ ਕੀ ਮਾਂ
ਰੱਖੇ ਹੁਏ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਕਾ ਪਾਯਾ ਨ: ਕੁਛ ਨਿਸ਼ਾਂ
ਗੰਗੂ ਸੇ ਬੋਲੀ ਲੇਤਾ ਹੈ ਕ੍‍ਯੋਂ ਸਬਰਿ ਬੇਕਸਾਂ
ਜ਼ਰ ਲੇ ਗਯਾ ਉਠਾ ਕੇ ਤੂ ਐ ਜ਼ਿਸ਼ਤ-ਰੂ ਕਹਾਂ
ਬਿਹਤਰ ਥਾ ਮਾਂਗ ਲੇਤਾ ਤੂੰ ਹਮ ਸੇ ਤਮਾਮ ਮਾਲ
ਲੇਕਿਨ ਹੁਆ ਚੁਰਾਨੇ ਸੇ ਤੁਝ ਪਰ ਹਰਾਮ ਮਾਲ

-ਉਪਦੇਸ਼ ਮਾਤ ਗੁਜਰੀ ਕਾ ਸੁਨ ਕਰ ਵੁਹ ਬੇ-ਹਯਾ
ਸ਼ਰਮਿੰਦ: ਹੋਨੇ ਕੀ ਜਗਹ ਚਿੱਲਾਨੇ ਲਗ ਗਯਾ
ਬਕਤਾ ਥਾ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੋਰ ਸੇ ਦੇਖੋ ਗ਼ਜ਼ਬ ਹੈ ਕ੍‍ਯਾ
ਤੁਮ ਕੋ ਪਨਾਹ ਦੇਨੇ ਕੀ ਕ੍‍ਯਾ ਥੀ ਯਹੀ ਜਜ਼ਾ
-ਚੁਪ ਚਾਪ ਘਰ ਸੇ ਚਲ ਦਿਯਾ ਫਿਰ ਵੁਹ ਨਮਕ-ਹਰਾਮ
ਪਹੁੰਚਾ ਵੁਹ ਉਸ ਜਗਹ ਪ: ਮੋਰਿੰਡਾ ਥਾ ਜਿਸ ਕਾ ਨਾਮ
ਮੁਖ਼ਬਿਰ ਵਹਾਂ ਨਵਾਬ ਕੇ ਰਖਤੇ ਯੇ ਕੁਛ ਕਯਾਮ

ਗੰਗੂ ਨੇ ਮੋਰਿੰਡੇ ਦੀ ਕੋਤਵਾਲੀ ਜਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ’ਚ ਹੋਣ ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਦੇ ਕੇ ਨਮਕ-ਹਰਾਮੀ ਦਾ ਕਲੰਕ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਲੁਆ ਲਿਆ।

ਮੋਰਿੰਡੇ ਦਾ ਕੋਤਵਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਨਵਾਬ ਪਾਸ ਲੈ ਗਿਆ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰਜ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਭੁੱਖੇ-ਤਿਹਾਇਆਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਨੇ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਸੂਮ ਸਮਝ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਤਰਸ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ‘ਜੋਗੀ’ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਕੈਦਿ-ਬਲਾ ਮੇਂ ਤੀਸਰਾ ਦਿਨ ਥਾ ਜਨਾਬ ਕੋ
ਬੇਆਬ ਕਰ ਚੁਕੀ ਥੀ ਅ਼ਤਸ਼ ਹਰ ਗੁਲਾਬ ਕੋ
ਤਰਸੇ ਹੁਏ ਥੇ ਰਿਜ਼ਕ ਕੋ ਜੀ ਔਰ ਖ਼ਾਬ ਕੋ
ਇਸ ਰੋਜ਼ ਸੁੱਚਾਨੰਦ ਯਿਹ ਬੋਲਾ ਨਵਾਬ ਕੋ...
ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਕਲਗੀਧਰ ਕੇ ਪਿਸਰ ਇੰਤਿਕਾਮ ਲੋ
ਮਅ਼ਸੂਮ ਸਮਝ ਕੇ ਦਯਾ ਸੇ ਨ: ਕਾਮ ਲੋ

ਨਵਾਬ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਮੰਗਾਉਣ ਲਈ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਖਤਮ ਕਰਵਾ ਕੇ ਹੀ ਦਮ ਲਵੇਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਭ ਦਬਦਬਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਤੇ ਹੋਰ ਅਹਿਲਕਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈਣ ਠੰਡੇ ਬੁਰਜ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਬਾਰੇ ਜੋਗੀ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ:

...ਮਾਤਾ ਨੇ ਦੇਖ ਕਰ ਕਹਾ “ਹੈ ਹੈ ਗ਼ਜ਼ਬ ਹੁਆ
ਬਸ ਆਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਿਰ ਪ: ਹੈ ਮੋਕਅ਼ ਜੁਦਾਈ ਕਾ
ਦੇਖੂੰਗੀ ਉਮ੍‍ਰ ਭਰ ਕੋ ਨ: ਪ੍‍ਯਾਰੀ ਸੂਰਤੇਂ
ਮੱਟੀ ਮੇਂ ਮਿਲਨੇ ਵਾਲੀ ਹੈਂ ਮੈ ਵਾਰੀ ਸੂਰਤੇਂ”
-ਜਾਨੇ ਸੇ ਪਹਲੇ ਆਓ ਗਲੇ ਸੇ ਲਗਾ ਤੋ ਲੂੰ
ਕੇਸੋਂ ਕੋ ਕੰਘੀ ਕਰ ਦੂੰ ਜ਼ਰਾ ਮੂੰਹ ਧੁਲਾ ਤੋ ਲੂੰ
ਪ੍‍ਯਾਰੇ ਸਰੋਂ ਪ: ਨਨ੍ਹੀ ਸੀ ਕਲ਼ਗੀ ਸਜਾ ਤੋ ਲੂੰ
ਮਰਨੇ ਸੇ ਪਹਲੇ ਤੁਅ ਕੋ ਦੂਲ੍ਹਾ ਬਨਾ ਤੋ ਲੂੰ

ਉਸ ਸਮੇਂ ਧਰਤੀ ਥੰਮ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਆਕਾਸ਼ ਕੰਬਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੋ ਦਸ਼ਾ ਸੀ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆਵੇ? ਜੋਗੀ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ:

ਬੇਟੇ ਸੇ ਪਹਲੇ ਬਿਛੜੀ ਥੀ ਤੁਮ ਭੀ ਬਿਛੜ ਚਲੇ
ਬਿਗੜੇ ਹੁਏ ਨਦੀਬ ਜ਼ਿਯਾਦ: ਬਿਗੜ ਚਲੇ...
ਬਿਹਤਰ ਥਾ ਤੁਮ ਸੇ ਪਹਲੇ ਮੈਂ ਦੇਤੀ ਪਰਾਨ ਕੋ
ਦੁਖ ਸੇ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਦੁਖ ਹੈ ਸਿਵਾ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਕੋ
-ਕਰ ਕਰ ਕੇ ਰੋਤੀ ਜਾਤੀ ਥੀ ਜ਼ਾਰੋ ਕਤਾਰ ਮਾਤ
ਜ਼ੋਰ-ਆਵਰ ਔਰ ਫ਼ਤਹ ਪ: ਹੋਤੀ ਨਿਸਾਰ ਮਾਤ
ਇਸ-ਦਰਜ਼ ਰੰਜੋਗ਼ਮ ਸੇ ਹੁਈ ਬੇਕਰਾਰ ਮਾਤ
ਗ਼ਸ਼ ਖਾ ਕੇ ਗਿਰਨੇ ਵਾਲੀ ਥੀ ਬੇਇਖ਼ਤਿਯਾਰ ਮਾਤ

ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜ਼ਾਲਮ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲ ਲੈ ਤੁਰੇ। ਜਦੋਂ ਦਰਬਾਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਨਵਾਬ ਸਰਹਿੰਦ ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਾਨ ਬਖਸ਼ਣ ਦੇ ਲਈ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤੇ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨੇ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਲਾਜਵਾਬ ਕਰ ਦਿੱਤਾ:

ਸਤਗੁਰ ਕੇ ਲਾਡਲੋਂ ਨੇ ਦਿਯਾ ਰੁਅ਼ਬ ਸੇ ਜਵਾਬ
ਆਤੀ ਨਹੀਂ ਸ਼ਰਮ ਹੈ ਜ਼ਰਾ ਤੁਝ ਕੋ ਐ ਨਵਾਬ
ਦੁਨਿਯਾ ਕੇ ਪੀਛੇ ਕਰਤਾ ਹੈ ਕ੍‍ਯੋਂ ਦੀਨ ਕੋ ਖ਼ਰਾਬ
ਕਿਸ ਜਾ ਲਿਖਾ ਹੈ ਜ਼ੁਲ਼੍‍ਮ, ਦਿਖਾ ਤੋ ਹਮੇਂ ਕਿਤਾਬ
ਤਅਲੀਮ ਜ਼ੋਰ ਕੀ ਕਹੀਂ ਕੁਰਆਨ ਮੇਂ ਨਹੀਂ
ਖ਼ੂਬੀ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਸ਼ਾਹ ਕੇ ਈਮਾਨ ਮੇਂ ਨਹੀਂ

ਬੜੇ ਲੰਮੇ-ਚੌੜੇ ਸੁਆਲਾਂ-ਜੁਆਬਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ:

ਸਚ ਕੋ ਮਿਟਾਓਗੇ ਤੋਂ ਮਿਟੋਗੇ ਜਹਾਨ ਸੇ
ਡਰਤਾ ਨਹੀਂ ਅਕਾਲ ਸਹਿਸ਼ਾਹ ਕੀ ਸ਼ਾਨ ਸੇ

ਨਵਾਬ ਮਸੂਮਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਨੇ ਫਿਰ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ:

ਕ੍‍ਯਾ ਖ਼ੂਬ ਹੈ ਨਵਾਬ ਭੀ ਬਾਤੋਂ ਮੇਂ ਆ ਗਏ
ਉਸ ਬੁਤ-ਸ਼ਿਕਨ ਕੇ ਬੱਚੋਂ ਕੀ ਘਾਤੋਂ ਮੇਂ ਆ ਗਏ...
ਕਹਤੇ ਯਿਹ ਤੋ ਬੁਰਾ ਸ਼ਹੇ-ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਕੋ
ਤੁਮ ਦੇਖਤੇ ਹੋ ਰਹਮ ਸੇ ਕ੍‍ਯੋਂ ਇਨ ਕੀ ਜਾਨ ਕੋ

ਨਵਾਬ ਸਰਹਿੰਦ ਨੇ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮਲੇਰਕੋਟਲੀਆ ਨੂੰ ਕਹੇ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਲੈ ਲੈਣ। ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਜਵਾਬ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ‘ਜੋਗੀ’ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਜਾਲਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਮਲੇਰਕੋਟਲੀਆ ਨੇ ਕਿਹਾ:

ਬਦਲਾ ਹੀ ਲੇਨਾ ਹੋਗਾ ਤੋਂ ਹਮ ਲੇਂਗੇਂ ਬਾਪ ਸੇ
ਮਹਫ਼ੂਜ ਰੱਖੇ ਹਮ ਕੋ ਖ਼ੁਦਾ ਐਸੇ ਪਾਪ ਸੇ

ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਨਵਾਬ ਸਰਹਿੰਦ ਨੇ ਉਹ ਕਹਿਰ ਢਾਅ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਵਾਬ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ:-

...ਦੀਵਾਰ ਮੇਂ ਚੁਨਾਨੇ ਤੈਯਾਰ ਹੋ ਗਏ
ਈਂਟੇਂ ਮੰਗਾਈ ਚੂਨਾ ਭੀ ਫ਼ੌਰਨ ਬਹਮ ਕਿਯਾ
ਯਾਰਾ ਨਹੀਂ ਬਯਾਨ ਕਾ ਫਿਰ ਜੋ ਸਿਤਮ ਕਿਯਾ
ਫਿਰ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਈ:

ਹਾਥੋਂ ਮੇਂ ਡਾਲ ਕੇ ਦੋਨੋਂ ਵਹ ਨੌਨਿਹਾਲ
ਕਹਤੇ ਹੁਏ ਜ਼ਬਾਂ ਸੇ ਬੜ੍ਹੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ
ਚਿਹਰੋਂ ਪ: ਗਮ ਕਾ ਨਾਮ ਨ: ਥਾ ਔਰ ਨ: ਥਾ ਮਲਾਲ
ਜਾ ਠਹਰੇ ਸਰ ਪ: ਮੌਤ ਕੇ ਫਿਰ ਭੀ ਨ: ਥਾ ਖਯਾਲ

ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਨੀਹਾਂ ’ਚ ਚਿਣੇ ਜਾਣਾ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਕਾਤਲਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਸੀ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹੋਣ:

ਹਮ ਜਾਨ ਦੇ ਕੇ ਔਰੋਂ ਕੀ ਜਾਨੇਂ ਬਚਾ ਚਲੇ
ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਨੀਵ ਹਮ ਹੈਂ ਸਰੋਂ ਪਰ ਉਠਾ ਚਲੇ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਤੇ ਸਾਹਿਬਜਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਉਹ ਖ਼ੂਨੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਂਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ‘ਜੋਗੀ’ ਨੇ ਖ਼ੂਬ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

ਜੋਗੀ ਜੀ ਇਸ ਕੇ ਬਅ਼ਦ ਹੁਈ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਥੀ
ਬਸਤੀ ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਕੀ ਈਂਟੋਂ ਕਾ ਢੇਰ ਥੀ