ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਮਨਮੁਖਾਂ ਦੀ। ਮਨਮੁਖ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸਿਰਫ ਆਪਣਾ ਉੱਲੂ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੁਆਰਥੀ, ਹੰਕਾਰੀ ਅਭਿਮਾਨੀ, ਲੋਭੀ ਤੇ ਲਾਲਚੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ‘ਆਪਾ’ ਹੀ ਜਹਾਨ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲਾ, ਨੇਕ, ਸਾਊ ਤੇ ਉੱਤਮ ਪੁਰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਮੁਖ ਮਾਣ-ਵਡਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਨਿਮਾਣਾ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ: ਗੁਰ ਸਿਖ ਸੁਣਿ ਮੰਨੈ ਸਮਝਿ ਮਾਣਿ ਮਹਤਿ ਵਿਚਿ ਰਹੈ ਨਿਮਾਣਾ।
ਗੁਰ ਸਿਖ ਗੁਰਸਿਖ ਪੂਜਦਾ ਪੈਰੀ ਪੈ ਰਹਰਾਸਿ ਲੁਭਾਣਾ।
ਗੁਰ ਸਿਖ ਮਿਠਾ ਬੋਲਣਾ ਨਿਵਿ ਚਲਣਾ ਗੁਰਸਿਖੁ ਪਰਵਾਣਾ।
ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਗੁਰਸਿਖ ਮਿਲਿ ਖਾਣਾ॥1॥ (ਵਾਰ 32:1) ਗੁਰਸਿੱਖ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੱਕ-ਹਲਾਲ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ’ਚੋਂ ਸਾਂਝੇ ਤੇ ਭਲੇ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਦਸਵੰਧ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥
ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥(ਪੰਨਾ 1245) ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਲੱਛਣ ਦਰਸਾਏ ਹਨ। ਉਹ ਬਚਨਾਂ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਥਨੀ ਤੇ ਕਰਨੀ ਦਾ ਸੂਰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਪਰਾਈ ਵਸਤੂ ਵੱਲ ਝਾਕਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਉਸ ਦੀ ਧੀ-ਭੈਣ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਨਾਮੁ ਦਾਨੁ ਇਸਨਾਨੁ ਦਿੜੁ ਮਨ ਬਚ ਕਰਮ ਕਰੈ ਮੇਲਾਣਾ।
ਗੁਰਸਿਖ ਥੋੜਾ ਬੋਲਣਾ ਥੋੜਾ ਸਉਣਾ ਥੋੜਾ ਖਾਣਾ।
ਪਰ ਤਨ ਪਰ ਧਨ ਪਰਹਰੈ ਪਰ ਨਿੰਦਾ ਸੁਣਿ ਮਨਿ ਸਰਮਾਣਾ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਹੋਦੈ ਤਾਣਿ ਨਿਤਾਣਾ॥ (ਵਾਰ 32:2) ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਮਨਮੁਖ ਮੂਰਖ, ਹੀਣਾ ਤੇ ਅਭਿਮਾਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਅੰਨ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਉਹ ਇੰਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬੋਲਾ ਹੋਵੇ। ਮਨਮੁਖ ਮੂਰਖ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਫਜ਼ੂਲ ਦੇ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿਚ ਉਲਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ: ਮੂਰਖ ਨਾਲਿ ਨ ਕੋਇ ਸਥੋਈ॥ (ਵਾਰ 32:3) ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਘੁੱਗੂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਂਸ, ਸੰਖ ਜਾਂ ਸਿੰਮਲ ਰੁੱਖ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸਿੰਮਲੁ ਬਿਰਖੁ ਨ ਸਫਲੁ ਹੋਇ ਆਪੁ ਗਣਾਏ ਵਡਾ ਅਨਾੜੀ।
ਮੂਰਖੁ ਫਕੜਿ ਪਵੈ ਰਿਹਾੜੀ॥ (ਵਾਰ 32:4) ਮਨਮੁਖ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਮੁਖ ਮੋੜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤੇ ਘਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਭੁੱਖਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਹਾਲ ਮਨਮੁਖ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਮਨਮੁਖ ਇਕ ਦਾ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਮਗਰ ਭੱਜਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਸਵਾ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਬਹੁਤੀਂ ਘਰੀਂ ਪਰਾਹੁਣਾ ਜਿਉ ਰਹੰਦਾ ਭੁਖਾ।
ਵਣਿ ਵਣਿ ਕਾਉਂ ਨ ਸੋਹਈ ਕਿਉਂ ਮਾਣੈ ਸੁਖਾ।
ਜਿਉ ਬਹੁ ਮਿਤੀ ਵੇਸੁਆ ਤਨਿ ਵੇਦਨਿ ਦੁਖਾ।
ਵਿਣੁ ਗੁਰ ਪੂਜਨਿ ਹੋਰਨਾ ਬਰਨੇ ਬੇਮੁਖਾ। (ਵਾਰ 34:19) ਮਨਮੁਖ ਵਿਅਕਤੀ ਐਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤੇ ਪਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਨਾਰ: ਨਾਰਿ ਭਤਾਰਹੁ ਬਾਹਰੀ ਸੁਖਿ ਸੇਜ ਨ ਚੜੀਐ।
ਪੁਤੁ ਨ ਮੰਨੈ ਮਾਪਿਆਂ ਕਮਜਾਤੀਂ ਵੜੀਐ।
ਕੂੜੁ ਨ ਪਹੁੰਚੇ ਸਚ ਨੋ ਸਉ ਘਾੜਤ ਘੜੀਐ। (ਵਾਰ 34:21) ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨਮੁਖ ਦੁਖਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭੰਬਲਭੂਸਿਆਂ ਵਿਚ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ : ਭੰਭਲਭੂਸੇ ਭੁਲਿਆਂ ਭਵਜਲ ਭਰਨਾਲਾ।
ਇਕਸੁ ਸਤਿਗੁਰ ਬਾਹਰੇ ਸਭਿ ਆਲ ਜੰਜਾਲਾ। (ਵਾਰ 34:18) ਮਨਮੁਖ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਮੁਖ ਵੀ ਪਾਪੀ ਹਨ। ਉਹ ਚੋਰਾਂ, ਠੱਗਾਂ, ਅਕ੍ਰਿਤਘਣਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਘਾਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਬੁਰੇ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਬਾਮ੍ਹਣ ਗਾਂਈ ਵੰਸ ਘਾਤ ਅਪਰਾਧ ਕਰਾਰੇ।
ਮਦੁ ਪੀ ਜੂਏ ਖੇਲਦੇ ਜੋਹਨਿ ਪਰ ਨਾਰੇ।
ਮੁਹਨਿ ਪਰਾਈ ਲਖਿਮੀ ਠਗ ਚੋਰ ਚਗਾਰੇ।
ਵਿਸਾਸ ਧ੍ਰੋਹੀ ਅਕਿਰਤਘਣਿ ਪਾਪੀ ਹਤਿਆਰੇ।
ਇਕਤੁ ਲੂਇ ਨ ਪੁਜਨੀ ਬੇਮੁਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ॥16॥ (ਵਾਰ 34:16) ਬੇਮੁਖ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦਾ ਉਲਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖ ਹੰਸ ਹੈ ਤੇ ਬੇਮੁਖ ਜਾਂ ਮਨਮੁਖ ਟਟੀਹਰੀ ਸਮਾਨ ਹੈ: ਹੰਸਾਂ ਨਾਲਿ ਟਟੀਹਰੀ ਕਿਉ ਪਹੁਚੈ ਦਉੜੀ।
ਸਾਵਣਿ ਵਣ ਹਰੀਆਵਲੇ ਅਕੁ ਜੰਮੈ ਅਉੜੀ।
ਬੇਮੁਖ ਸੁਖੁ ਨ ਦੇਖਈ ਜਿਉ ਛੁਟੜਿ ਛਉੜੀ। (ਵਾਰ 34:6) ਗੁਰਮੁਖ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਖਾਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਦਾ ਹਰ ਥਾਂ ਮੂੰਹ ਕਾਲਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨਮੁਖ ਜਨਮ ਅਕਾਰਥ ਗਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ-ਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਜੂਏ ਵਿਚ ਜੁਆਰੀਏ ਵਾਂਗ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਮੁਖ ਜੀਵਨ ਸਫਲਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਵਾਗਵਨ ਤੋਂ ਸੁਰਖਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜਨਮ ਪਦਾਰਥੁ ਹਾਰਿਆ ਜਿਉ ਜੂਏ ਖੇਲਾ।
ਹਥ ਮਰੋੜੈ ਸਿਰੁ ਧੁਨੈ ਉੁਹੁ ਲਹੈ ਨ ਵੇਲਾ। (ਵਾਰ 34:2)
ਸੇਵਕੁ ਦਰਗਹ ਸੁਰਖ ਰੂ ਵੇਮੁਖੁ ਮੁਹੁ ਕਾਲਾ। (ਵਾਰ 34:1) ਮਨਮੁਖ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਮੁਖ ਆਪਣੇ ‘ਮਨ’ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ “ਮਨਿ ਜੀਤੈ ਜਗੁ ਜੀਤੁ” ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਾਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਅਸਾਧ। ਮਨਮੁਖ ਦੁਬਾਜਰਾ ਤੇ ਵਿਭਚਾਰਨ ਇਸਤਰੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸਾਹੁਰੁ ਪੀਹਰੁ ਪਲਰੈ ਹੋਇ ਨਿਲਜ ਨਲਜਾ ਧੋਵੈ।
ਰਾਵੈ ਜਾਰੁ ਭਤਾਰੁ ਤਜਿ ਖਿੰਜੋਤਾਣਿ ਖੁਸੀ ਕਿਉਂ ਹੋਵੈ।
ਮਰੈ ਨ ਜੀਵੈ ਦੁਖ ਸਹੈ ਰਹੈ ਨ ਘਰਿ ਵਿਚਿ ਪਰ ਘਰ ਜੋਵੈ।
ਦੁਬਿਧਾ ਅਉਗੁਣਹਾਰੁ ਪਰੋਵੈ॥6॥ (ਵਾਰ 33:6) ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਚੰਗੇ-ਬੁਰੇ ਦਾ ਫਰਕ ਸਮਝਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਥਮ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੀ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਅਸਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। | 
