ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ ਜੋ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਭਰਿਆ ਸਿੱਖ ਪੰਥ, ਧਰਮ, ਦੇਸ਼, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਵੈਮਾਣ, ਅਣਖ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਨਾਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਸਰ-ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਦੀ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਦਾਸਤਾਨ ਦਿਲ ਹਲੂਵਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਜਿੰਦਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਟੁੰਬਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਜਿੰਦਾਂ ਭਾਵੇਂ ਅਨਭੋਲ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਹੁਣ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚੱਪਾ-ਚੱਪਾ ਧਰਤੀ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਪਿਆਰ, ਵੈਰਾਗ ਵਿਚ ਅਲਮਸਤ ਅਗੰਮੀ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਮਰਾਂ ਕਰਕੇ ਜਿੰਦ ਭਾਵੇਂ ਛੋਟੀ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਡੀ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਦਾ ਚਾਨਣ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰਭੂ-ਚਰਨਾਂ ਵੱਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਿਆਂ ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਾਣੀਆਂ ਵੰਡਾਂ, ਈਰਖਾ, ਦੈਤ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਨੂੰਨ, ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਡਟ ਕੇ ਜਾਨ ਵੀ ਜੇ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨੀ ਪੈ ਜਾਏ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਮੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਫਰਜੰਦ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਰਹਿੰਦ ਹੋਈ। ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਖੇ ਦਿੱਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਦੇ ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਹੀ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਨ ਬਲੀਦਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੇਕ ਪੱਖੀ ਵਡਿਆਈਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ, ਤਿਆਗ, ਵੈਰਾਗ ਤੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਪਰਤੱਖ ਮੂਰਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੜਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੇਗ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੇ ਧਨੀ ਸਨ ਅਤੇ ਲੱਕੜਦਾਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਨ ਬਾਣੀਕਾਰ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਪੁੰਜ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਲੀਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਰਬਕਲਾ-ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਇਆ, ਇਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਜਿੰਦਾਂ ਨੇ ਵੀ ਜੀਵਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਵੈਮਾਣ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।

ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੁੜਤੀ ਵੀ ਇਹੋ ਮਿਲੀ ਸੀ:

ਸਰਬ ਕਲਿਆਣ ਸੂਖ ਮਨਿ ਵੂਠੇ॥
ਹਰਿ ਗੁਣ ਗਾਏ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਤੂਠੇ॥ (ਪੰਨਾ 1341)

ਪਹਿਲਾ ਮਰਣੁ ਕਬੂਲਿ ਜੀਵਣ ਕੀ ਛਡਿ ਆਸ॥
ਹੋਹੁ ਸਭਨਾ ਕੀ ਰੇਣੁਕਾ ਤਉ ਆਉ ਹਮਾਰੈ ਪਾਸਿ॥ (ਪੰਨਾ 1102)

ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥
ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥ (ਪੰਨਾ 1412)

ਇਸੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਂਦਿਆਂ, ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜ਼ੁਲਮ, ਜਬਰ ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਅਣਚਾਹੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਚੇਤੰਨ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪ ਸਿਰਜੇ ਤੇ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਸਨ ਜੋ ਕੌਮ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਫ਼ਖ਼ਰ ਬਣੇ।

ਹੱਕ, ਸੱਚ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਪੰਜਵੇਂ ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ' ਕੂੜ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦੀਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ। ਇਸੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸੰਪੰਨਤਾ ਹਿੱਤ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1699 ਈ: ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਕੀ ਹੈ? ਮੌਤ ਕੀ ਹੈ? ਦੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀਸ ਦੀ ਮੰਗ ਮੰਗੀ। ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਨਿੱਤਰੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ‘ਖਾਲਸੇ’ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਤੋਂ ਆਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਆਪੇ ਗੁਰੂ ਚੇਲਾ’ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਰੀ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਊਚ-ਨੀਚ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਵਰਣ ਭੇਦ ਕਰ ਕੇ ਨਵਾਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਤੋਰਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ॥ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹ॥ ਦੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਚਿੰਤਾਤੁਰ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਉਧਰ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਐਸੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਠ-ਗਾਂਠ ਕਰ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਨਵਾਬ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲੜਕੇ ਰੁਸਤਮ ਖਾਨ ਨੂੰ ਇਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਪਰ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਉਸ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਦੀ ਖਾਣੀ ਪਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਈ। ਉਪਰੰਤ ੧੭੦੦ ਈ: ਤੇ 1704 ਈ: ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪਰ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਅਨੰਦਪੁਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਸਰ ਨਾ ਕਰ ਸੱਕੀ। ਫਿਰ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ 1704 ਈ: ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਰੱਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਗਈ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਡਟੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਮੌਲਵੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵੱਲੋਂ ਦਸਤਖਤ-ਸ਼ੁਦਾ ਕੁਰਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਿੱਠੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਆਪ ਜੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਸਹਿਤ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿਉ ਇਸ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਮੁਕ ਜਾਏਗੀ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ’ਤੇ ਦਸੰਬਰ 1704 ਈ: ਦੀ ਠਠੁਰਦੀ ਸਰਦੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ, ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ, ਬਾਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਵੀ ਮਗਰ-ਮਗਰ ਤੁਰ ਪਏ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪੁੱਜੇ, ਤਦ ਤਕ ਮੁਗ਼ਲ ਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਕੌਲ-ਇਕਰਾਰ ਤੇ ਸੁਗੰਧਾਂ ਭੁੱਲ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ’ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਈ। ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸੈਨਾ ਆਪਣੇ ਕੈਂਪ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਈ।

ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂਪਰਵਾਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਿਆ। ਇਧਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਤੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਆ ਠਾਹਰ ਬਣਾਈ। ਉਧਰ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਤੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ, ਗੰਗੂ ਰਸੋਈਏ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਸਹੇੜੀ (ਖੇੜੀ) ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਪਾਸ ਖੁਰਜੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜ਼ੇਵਰ, ਬਹੁ-ਮੁੱਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਨਕਦੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੰਗੂ ਦੀ ਨੀਅਤ ਬਦਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਖੁਰਜੀ ਨੂੰ ਹੜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਿਸ ਕੋਠੇ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉੱਥੋਂ ਖੁਰਜੀ ਚੁਰਾ ਲਈ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਗੰਗੂ ਉਲਟਾ ਹੋ ਪਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਚੋਰ ਬਣਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਗੂ ਨੇ ਭੜਕ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਇੱਥੇ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਕੇ ਫੜਾ ਕੇ ਹੀ ਹੁਣ ਦਮ ਲਏਗਾ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਤਰਲੇ ਕੀਤੇ, ਵਾਸਤੇ ਪਾਏ, ਪਿਛਲੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਯਾਦ ਕਰਾਈਆਂ, ਪਰ ਉਸ ਨਮਕ-ਹਰਾਮ ਦੇ ਪੱਥਰ-ਦਿਲ ’ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਤਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਗੋਂਦ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੀਮਤੀ ਖੁਰਜੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਕੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜਾ ਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਸੂਬੇ ਪਾਸੋਂ ਇਨਾਮ ਤੇ ਸ਼ੋਹਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗਾ ਉਸ ਨੇ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਮੁਰਿੰਡੇ ਦੇ ਕੋਤਵਾਲ ਜਾਨੀ ਖਾਨ ਤੇ ਮਾਨੀ ਖਾਨ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰ ਕੀਤੀ। ਕੋਤਵਾਲ ਨੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਮੁਰਿੰਡੇ ਦੀ ਜੇਲ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਰਿੰਡੇ ਦੀ ਜੇਲ ਅਜੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ-ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੋਤਵਾਲ ਨੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਨਵਾਬ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਕੋਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਰਦ ਬੁਰਜ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਬੁਰਜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਜੀ ਮਹਿਰਾ ਆਪਣੀ ਧਰਮ ਪਤਨੀ, ਬਿਰਧ ਮਾਤਾ ਤੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਨਵਾਬ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੇਲ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਖੁਆਉਣ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ ਐਲਾਨ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਗੁਰੂਪਰਵਾਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ-ਏ-ਮੌਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏਗੀ। ਭਾਈ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਰੋਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁਲਿਓਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਲਈ ਦੁੱਧ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ।

ਸਰਹਿੰਦ ਕਿਲੇ ਦੇ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿਚ ਕੈਦ ਹੋਣ ’ਤੇ ਤੀਸਰੇ ਦਿਨ ਨਵਾਬ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਦੀਵਾਨ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਿਪਾਹੀ ਭੇਜੇ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਾਂਪ ਗਏ ਕਿ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਾਡਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਕੀਮ ਅੱਲ੍ਹਾ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1913 ਈ: ਵਿਚ ‘ਸ਼ਹੀਦਾਨਿ ਵਫਾ’ ਨਾਂ ਹੇਠ ‘ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਸਾਕਾ’ ਕਲਮ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਗੁਰੂ-ਘਰ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੂਰਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ। ਉਹ ਸਿੱਦਕੀ ਸ਼ਾਇਰ ਬੜੇ ਭਾਵ-ਭਿੰਨੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ-

ਬਚੋਂ ਕੋ ਲੇਨੇ ਆਏ ਗ਼ਰਜ਼ ਚੰਦ ਬੇਹਯਾ
ਸਰਦਾਰ ਇਨ ਕਾ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕਿ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਥਾ
ਮਾਤਾ ਨੇ ਦੇਖ ਕਰ ਕਹਾ ਹੈ ਹੈ ਗ਼ਜ਼ਬ ਹੁਆ
ਬਸ ਆਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਰ ਪ: ਹੈ ਮੌਕਅ ਜੁਦਾਈ ਕਾ
ਦੇਖੂੰਗੀ ਉਮ੍ਰ ਭਰ ਕੋ ਨ: ਯਿਹ ਪ੍ਯਾਰੀ ਸੂਰਤੇਂ
ਮੱਟੀ ਮੇਂ ਮਿਲਨੀ ਵਾਲੀ ਹੈਂ ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਸੂਰਤੇ (ਸ਼ਹੀਦਾਨਿ ਵਫਾ)

ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਵਿਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਰੱਜ-ਰੱਜ ਕੇ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਲਗੀ ਸਜਾ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁਖ਼ਸਤ ਕੀਤਾ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਜਦ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਦੋਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ। ਨਾਜ਼ਮ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਥਿੜ੍ਹਕਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਜਾਨ ਦੀ ਮੁਆਫੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੋੜ ਕੇ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦੀਨ ਵਿਚ ਆ ਜਾਓ:

ਨਾਜ਼ਿਮ ਕੀ ਬਾਤ ਬਾਤ ਪ: ਰੁਕਨੇ ਲਗੀ ਜ਼ਬਾਂ
ਖ਼ੁਦ ਕੋ ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਕੇ ਵੁਹ ਕਹਨੇ ਲਗਾ ਕਿ ਹਾਂ
ਖ਼ਾਹਾਂ ਹੋ ਮੌਤ ਕੇ ਯਾ ਤੁਮ੍ਹੇਂ ਚਾਹੀਏ ਅਮਾਂ
ਬਤਲਾਓ ਸਾਫ਼ ਸਾਫ਼ ਅਬ ਐ ਆਲੀ-ਖ਼ਾਨਦਾਂ।
ਇਸ ਦਮ ਕਰੋ ਕਬੂਲ ਅਗਰ ਸ਼ਾਹ ਕੇ ਦੀਨ ਕੋ
ਫਿਰ ਆਸਮਾਂ ਬਨਾ ਦੂੰ ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕੋ (ਉਹੀ)

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆਂ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਤੁਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਪਿੱਛੇ ਦੀਨ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਬਦਨਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਕੁਰਾਨ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਕਿਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਈਮਾਨ ਤੇ ਧਰਮ ਬਦਲੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤਾਂ ਈਮਾਨ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ:

ਸਤਗੁਰ ਕੇ ਲਾਡਲੋਂ ਨੇ ਦਿਯਾ ਰੁਅਬ ਸੇ ਜਵਾਬ
ਆਤੀ ਨਹੀਂ ਸ਼ਰਮ ਹੈ ਜ਼ਰਾ ਤੁਝ ਕੋ ਐ ਨਵਾਬ
ਦੁਨਿਯਾ ਕੇ ਪੀਛੇ ਕਰਤਾ ਹੈ ਕ੍ਯੋਂ ਦੀਨ ਕੋ ਖ਼ਰਾਬ
ਕਿਸ ਜਾ ਲਿਖਾ ਹੈ ਜ਼ੁਲਮ, ਦਿਖਾ ਤੋ ਹਮੇਂ ਕਿਤਾਬ
ਤਅਲੀਮ ਜ਼ੋਰ ਕੀ ਕਹੀਂ ਕੁਰਆਨ ਮੇਂ ਨਹੀਂ
ਖ਼ੂਬੀ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਸ਼ਾਹ ਕੇ ਈਮਾਨ ਮੇਂ ਨਹੀਂ (ਉਹੀ)

ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ! ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗੁਨਾਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਗਰੀਬਾਂ, ਦੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਦੀਨਾਂ ਦੀ ਆਹ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ਬਰ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮਜ਼ਹਬ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਹਾਕਾਰ ਲੈ ਕੇ ਦੀਨ ਫੈਲਾਉਣਾ ਪਾਪ ਹੈ। ਕੁਰਆਨ ਵਿਚ ਸਾਫ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੀਨ ਨੂੰ ਫੈਲਾਓ ਪਰ ਜ਼ਬਰ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਜ਼ਬਰ ਨਾਲ ਫੈਲਾਇਆ ਦੀਨ ਗੁਨਾਹ ਹੈ:

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਡਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਗੁਨਾਹ ਸੇ
ਬੇਕਸ ਕੇ ਇਜ਼ਤਿਰਾਬ ਸੇ ਦੁਖਿਯੋਂ ਕੀ ਆਹ ਸੇ
ਮਜ਼ਹਬ ਬਦਲ ਰਹਾ ਹੈ ਵੁਹ ਜ਼ੋਰੇ ਸਿਪਾਹ ਸੇ
ਫੈਲਾਨਾ ਦੀਨ ਪਾਪ ਹੈ ਜੜ੍ਹੋਂ ਕਰਾਹ ਸੇ
ਲਿਖਾ ਹੈ ਸਾਫ਼ ਸਾਫ਼ ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਕਿਤਾਬ ਮੇਂ
ਫੈਨਾਓ ਦੀਂ ਬਜਬ ਨ: ਤੁਮ ਸੈਖ਼ੋ ਸ਼ਾਬ ਮੇਂ (ਉਹੀ)

ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ! ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦੀਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਜਿਸ ਨੇ ਕੁਰਾਨ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਮਾਮੂਲੀ ਗੱਲ ਬਦਲੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਖਲਕਤ ਨਾਲ ਕੀ ਨੇਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ? ਉਸ ਜ਼ਾਲਮ ਦੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾ ਖ਼ੁਦ੍ਰਾ ਆਪ ਲਏਗਾ:

ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕੁਰਾਨ ਬਾਪ ਕੋ ਕਰਤਾ ਜੋ ਕੈਦ ਹੋ
ਮਰਨਾ ਪਿਤਾ ਕਾ ਜਿਸ ਕੋ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੀ ਨਵੈਦ ਹੋ
ਕਤਲੇ ਬਰਾਦਰਾਂ ਜਿਸੇ ਮਅਮੂਲੀ ਸੈਦ ਹੋ
ਨੇਕੀ ਕੀ ਇਸ ਸੇ ਖ਼ਲਕ ਕੋ ਫ਼ਿਰ ਕ੍ਯਾ ਉਮੈਦ ਹੋ
ਗ਼ੈਰੋਂ ਪ: ਫਿਰ ਵੁਹ ਜ਼ੋਰ ਕਰੇ ਯਾ ਜਫ਼ਾ ਕਰੇ
ਹਮ ਕ੍ਯਾ ਕਹੇਂ ਕਿਸੀ ਕੋ ਹਿਦਾਯਤ ਖ਼ੁਦਾ ਕਰੇ (ਉਹੀ)

ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਦੋਵੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅੰਦਰੋਂ ਕਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਰ ਸਿਆਣੇ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਬਾ-ਦਲੀਲ ਉੱਤਰ ਸੁਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਸਨ। ਦੀਵਾਨ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਵੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੀ ਦਲੇਰੀ ਤੋਂ ਉਹ ਸ਼ੈਤਾਨ ਝੁੰਝਲਾ ਗਿਆ:

ਤਕਰੀਰਿ-ਦਿਲ-ਪਜ਼ੀਰ ਸੇ ਗੁਮ ਸਬ ਕੇ ਹੋਸ਼ ਥੇ
ਨੀਚੀ ਨਜ਼ਰ ਹਰ ਇਕ ਕੀ ਥੀ ਇਸਤਾਦ ਗੋਸ਼ ਥੇ
ਬੱਚੋਂ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਸਭੀ ਦਾਨਾ ਖ਼ਮੋਸ਼ ਥੇ
ਨਾਜ਼ਿਮ ਕੇ ਜੀ ਮੇਂ ਬੁਗਜ਼ ਹੀ ਥਾ ਅਬ ਨ: ਜੋਸ਼ ਥੇ
ਇਤਨੇ ਮੇਂ ਸੁੱਚਾ-ਨੰਦ ਵੁਹ ਦੀਵਾਨਿ -ਨਾਬਕਾਰ
ਝੁੰਝਲਾ ਕੇ ਬੋਲਾ ਜਾਏ ਬਹੁ ਸ਼ੈਤਾਨਿ-ਨਾਬਕਾਰ (ਉਹੀ)

ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰੋਗੇ? ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮ ਲਈ ਯੁੱਧ ਕਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਰਾਜ ਦੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਖੇੜਨ ਦਾ ਹਰ ਹੀਲਾ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਸ ਉੱਤਰ ਨਾਲ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸੱਪ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਬੜੇ ਖਤਰਨਾਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਆਇਆਂ ਦਾ ਹੁਣ ਹੀ ਸਿਰ ਫੇਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋਗੀ ਅੱਲ੍ਹਾ ਯਾਰ ਖਾਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਮਨਜ਼ੂਰ ਜਬ ਕਿ ਸਾਂਪ ਕਾ ਸਰ ਭੀ ਹੈ ਤੋੜਨਾ
ਬੇਜਾ ਹੈ ਫਿਰ ਤੋ ਬੱਚ:-ਏ-ਅਫ਼ਈ ਕੋ ਛੋੜਨਾ
ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਹੈ ਜੋ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਬਟੋਰਨਾ
ਬੱਚੋਂ ਕੀ ਪਹਲੇ ਬਾਪ ਸੇ ਗਰਦਨ ਮਰੋੜਨਾ
ਨਾਜ਼ਿਮ ਥਾ ਇਸ ਲਅੀਨ ਕੀ ਬਾਤੋਂ ਮੇਂ ਆ ਗਯਾ
ਬੇਮਿਹਰ ਬੇਧਰਮ ਕੀ ਥਾ ਘਾਤੋਂ ਮੇਂ ਆ ਗਯਾ (ਉਹੀ)

ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਸਭਾ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਨਵਾਬ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਰਾਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਏ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਨਵਾਬ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਅੱਲ੍ਹਾ ਤੋਂ ਖੌਫ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਫ ਕਿਹਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨਾ ਸਰਾਸਰ ਜ਼ੁਲਮ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਜੰਗ ਵਿਚ ਕਤਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਹ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਵੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਲਈਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿੱਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਕਤਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹ ਜ਼ੁਲਮ ਵੱਡਾ ਗੁਨਾਹ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਵਾਬ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਨੇ ਇਵੇਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਿਆ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ, ਸਦਾ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨਵਾਬਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੀ ਆਈ ਹੈ। ਨਵਾਬ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਨਵਾਬ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਦੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆ ਨੂੰ ਮੌਤ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਦੋਟੁਕ ਹਾਮੀ ਭਰਨ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਲੇਰਾਨਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮੌਤ ਕਬੂਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਦੋ-ਟੁਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਇਕ ਵਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣ ਦੇਣ ਦੀ। ਦੋਵੇਂ ਬਹਾਦਰ ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਥਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਦੀਵਾਰ ਚਿਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਦ ਦੀਵਾਰ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਤਕ ਚੁਣੀ ਗਈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲਣ ਦੀ ਪੁੱਛ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅੱਗੋਂ ਮਿਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕੜਕਵੇਂ ਉੱਤਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ-ਪਾਣੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ ਬੋਲੇ, “ਜਿਸ ਸੂਰਬੀਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ, ਕੀ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਤਾਣ ਲਾ ਵੇਖੋ, ਪਰ ਜ਼ਬਰ ਅੱਗੇ ਸਬਰ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨੇ ਝੁਕਣਾ ਨਹੀਂ।” ਦੋਵੇਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਵੀ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲਦੇ ਹੋਏ ਠੰਡੇ ਬੁਰਜ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ।

ਜੋਗੀ ਅੱਲ੍ਹਾ ਯਾਰ ਖਾਂ ਦੇ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿੱਕੇ ਬਾਲਾਂ ਨੇ ਆਪ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ਚੁਣੀਂਕੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਨੀਂਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਇਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅੱਗੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੀਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਪੁਖਤਾਈ ਨਾਲ ਉਸਰ ਸਕੀ ਸੀ:

ਹਮ ਜਾਨ ਦੇ ਕੇ ਔਰੋ ਕੀ ਜਾਨੇਂ ਬਚਾ ਚਲੇ
ਸਿੱਖੀ ਕੀ ਨੀਵ ਹਮ ਹੈਂ ਸਰੋਂ ਪਰ ਉਠਾ ਚਲੇ
ਗੁਰਿਆਈ ਕਾ ਹੈ ਕਿੱਸਾ ਜਹਾਂ ਮੇਂ ਬਨਾ ਚਲੇ
ਸਿੰਘੋਂ ਕੀ ਸਲਤਨਤ ਕਾ ਹੈ ਪੌਦ: ਲਗਾ ਚਲੇ
ਗੱਦੀ ਹੈ ਤਾਜੋ-ਤਖ਼ਤ ਬਸ ਅਬ ਕੌਮ ਪਾਏਗੀ
ਦੁਨੀਆ ਮੇ ਜ਼ਾਲਿਮੋਂ ਕਾ ਨਿਸ਼ਾਂ ਤਕ ਮਿਟਾਏਗੀ (ਉਹੀ)

ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜ਼ਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੋ ਗਈ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਸੇਠ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਜੀ ਨੇ ਨਵਾਬ ਪਾਸੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਕੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਅਸ਼ਰਫੀਆਂ ਵਿਛਾ ਕੇ ਬੜੇ ਮਹਿੰਗੇ ਭਾਅ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।