ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ “ਵਾਰ ਮਾਝ ਕੀ ਤਥਾ ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ 1” ਦਾ ਆਪ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਮਲਕ ਮੁਰੀਦ ਤਥਾ ਚੰਦ੍ਰਹੜਾ ਸੋਹੀਆ ਕੀ ਧੁਨੀ ਗਾਵਣੀ।” ਇਹ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪੰਨਾ 137 ਤੋਂ 150 ਤਕ ਦਰਜ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਜੋਧੇ ਜਾਂ ਸੂਰਬੀਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਣਨ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਦੋਹੇ ਜਾਂ ਸਲੋਕ ਵੀ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਵਾਰ ਮਾਝ ਰਾਗ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ “ਬਾਣੀ ਬਿਉਰਾ” ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਾਝ ਰਾਗ ਇਕ ਦੇਸੀ ਰਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਮਾਝੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਮਾਝਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਇਸ ਰਾਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਗੀਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਹ ਰਾਗ ਮਧ ਮਾਧਵੀ ਅਤੇ ਮਲਾਰ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਾਝ ਰਾਗ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਲਾਕੇ ਮਾਝੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੇਸੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਇਹ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ‘ਮਲਕ ਮੁਰੀਦ ਤਥਾ ਚੰਦ੍ਰਹੜਾ ਸੋਹੀਆ ਕੀ ਧੁਨੀ ਗਾਵਣੀ।’ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਲਕ ਜਾਤ ਦਾ ਮੁਰੀਦ ਖਾਂ ਅਤੇ ਸੋਹੀ ਜਾਤ ਦਾ ਚੰਦ੍ਰਹੜਾ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਰਦਾਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲਗਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਾਬਲ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ’ਤੇ ਮਲਕ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਪਰ ਅਮਨ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਦੇਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਚੰਦ੍ਰਹੜਾ ਨੇ ਚੁਗਲੀ ਖਾਧੀ ਤੇ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਖੂਬ ਭੜਕਾਇਆ ਕਿ ਮਲਕ ਆਕੀ ਹੋ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਚੰਦ੍ਰਹੜਾ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਲਕ ਨੂੰ ਸੋਧੇ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਕਰੜੀ ਜੰਗ ਹੋਈ ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਯੋਧੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਢਾਡੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਜੰਗ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਿਚ ਗਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਮਾਝ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਉਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮਲਕ ਮੁਰੀਦ ਵਾਲੀ ਵਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਧੁਨੀ ਲਿਖ ਕੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਵਾਰ ਮਾਝ ਨੂੰ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ’ਤੇ ਗਾਵਣਾ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਦੱਸੀ ਵਾਰਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਕੇਵਲ ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਪਉੜੀ ਨੂੰ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਵਾਰ ਦੀ ਸੁਰ ਨਾਲ ਗਾਉਣਾ ਹੈ: “ਤੂੰ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਅਗੰਮੁ ਹੈ ਆਪਿ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਉਪਾਤੀ” ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਮੇਲੋ ਧੁਨੀ ਵਾਲੀ ਵਾਰ ਦੀ ਤੁਕ ਨਾਲ: “ਕਾਬਲ ਵਿਚ ਮੁਰੀਦ ਖਾਂ ਫੜਿਆ ਬਡ ਜੋਰ।” ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਕਿ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 22 ਵਾਰਾਂ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਫੁਟਕਲ ਉਚਾਰੇ ਹੋਏ ਸਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪਉੜੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਕੀ ਜੋ ਸਲੋਕ ਬਚ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬੀੜ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰ ਕੇ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ: “ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ।” ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ 27 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਤੁਕਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਨਾਲ ਖਿਆਲ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕੁਝ ਸਲੋਕ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਹਰ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਸਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੋਰ ਬਾਣੀ ਵਾਂਗ ਸਿੱਖੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਦੇ ਮਾਰਗ ਜਿਸ ਦੇ ਉਹ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ, ਨੂੰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ ਵਿਆਖਿਆਉਣ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆ ਕੇ ਜੀਵਨ ਸਫ਼ਲ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਭਾਵ ਬੋਧ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਨਾਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਇਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਧਾਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਉਪਮਾ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਹੈ: ਗੁਰੁ ਦਾਤਾ ਗੁਰੁ ਹਿਵੈ ਘਰੁ ਗੁਰੁ ਦੀਪਕੁ ਤਿਹ ਲੋਇ ॥
ਅਮਰ ਪਦਾਰਥੁ ਨਾਨਕਾ ਮਨਿ ਮਾਨਿਐ ਸੁਖੁ ਹੋਇ॥1॥ (ਪੰਨਾ 137) ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਾਨਵ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਨਵ ਜੀਵਨ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ ਪਰ ਮਾਨਵ ਅੰਦਰ ਇਸ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਸ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜੀਵ ਦਾ ਪਿਆਰ ਮਾਤਾ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੋਝੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਤੀਜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਭੈਣ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਭਾਬੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜਾਗਦੀ ਹੈ; ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਭ ਖੇਡਣ ਵਿਚ ਲਿਵਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੰਜਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਚਸਕਾ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਛੇਵੀਂ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਕਾਮ ਗ੍ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਕਾਮ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਜਾਤ ਕੁਜਾਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ; ਸਤਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਮਾਨਵ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਘਰ ਬਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਠਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਘਰ ਵਾਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨੌਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਾਹ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਲ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਸੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਬੰਧੀ ਰੋਂਦੇ ਢਾਹੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਮਨਮੁਖ ਹੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵੱਸ ਪਿਆ ਕਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਅਤੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਵਿਹੂਣਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਜਾਈਂ ਗੁਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈਣ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣਾ ਹੋ ਕੇ ਡੁਬ ਰਿਹਾ ਹੈ: ਪਹਿਲੈ ਪਿਆਰਿ ਲਗਾ ਥਣ ਦੁਧਿ॥
ਦੂਜੈ ਮਾਇ ਬਾਪ ਕੀ ਸੁਧਿ॥
ਤੀਜੈ ਭਯਾ ਭਾਭੀ ਬੇਬ॥
ਚਉਥੈ ਪਿਆਰਿ ਉਪੰਨੀ ਖੇਡ॥
ਪੰਜਵੈ ਖਾਣ ਪੀਅਣ ਕੀ ਧਾਤੁ॥
ਛਿਵੈ ਕਾਮੁ ਨ ਪੁਛੈ ਜਾਤਿ॥
ਸਤਵੈ ਸੰਜਿ ਕੀਆ ਘਰ ਵਾਸੁ॥
ਅਠਵੈ ਕ੍ਰੋਧੁ ਹੋਆ ਤਨ ਨਾਸੁ॥
ਨਾਵੈ ਧਉਲੇ ਉਭੇ ਸਾਹ॥
ਦਸਵੈ ਦਧਾ ਹੋਆ ਸੁਆਹ॥
ਗਏ ਸਿਗੀਤ ਪੁਕਾਰੀ ਧਾਹ॥
ਉਡਿਆ ਹੰਸੁ ਦਸਾਏ ਰਾਹ॥
ਆਇਆ ਗਇਆ ਮੁਇਆ ਨਾਉ॥
ਪਿਛੈ ਪਤਲਿ ਸਦਿਹੁ ਕਾਵ॥
ਨਾਨਕ ਮਨਮੁਖਿ ਅੰਧੁ ਪਿਆਰੁ॥
ਬਾਝੁ ਗੁਰੂ ਡੁਬਾ ਸੰਸਾਰੁ ॥2॥ (ਪੰਨਾ 137) ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਦਸ-ਦਸ ਸਾਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਕਰ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਸ ਸਾਲ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵੀਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਭਰ-ਜੁਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੀਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤਕ ਸੁੰਦਰ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚਾਲੀ ਵਰ੍ਹੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੰਜਾਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ਬੁਢਾਪੇ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਠਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਤਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੋ ਕੇ ਮੱਤਹੀਣ ਹੋਇਆ ਸੱਤ੍ਹਰਿਆ-ਬਹੱਤਰਿਆ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਸੀ ਵਰ੍ਹੇ ਤਕ ਸਰੀਰਿਕ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਨੱਬੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਮੰਜੀ ਤੋਂ ਉਠਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤਕ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਮਹਿਲ ਨਿਆਈਂ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨਿੱਗਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ: ਦਸ ਬਾਲਤਣਿ ਬੀਸ ਰਵਣਿ ਤੀਸਾ ਕਾ ਸੁੰਦਰੁ ਕਹਾਵੈ॥
ਚਾਲੀਸੀ ਪੁਰੁ ਹੋਇ ਪਚਾਸੀ ਪਗੁ ਖਿਸੈ ਸਠੀ ਕੇ ਬੋਢੇਪਾ ਆਵੈ॥
ਸਤਰਿ ਕਾ ਮਤਿਹੀਣੁ ਅਸੀਹਾਂ ਕਾ ਵਿਉਹਾਰੁ ਨ ਪਾਵੈ॥
ਨਵੈ ਕਾ ਸਿਹਜਾਸਣੀ ਮੂਲਿ ਨ ਜਾਣੈ ਅਪ ਬਲੁ॥
ਢੰਢੋਲਿਮੁ ਢੂਢਿਮੁ ਡਿਠੁ ਮੈ ਨਾਨਕ ਜਗੁ ਧੂਏ ਕਾ ਧਵਲਹਰੁ॥3॥ (ਪੰਨਾ 138) ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਹ ਉਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਨੇ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਾਜਣਾ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਖੇਲ ਰਚਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਗ੍ਰੱਸੇ ਮਨਮੁਖ ਬਣੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਜਪੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੋ ਜੀਵ ਗੁਰਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰੰਗ-ਰੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਅਤਿ-ਨਿਰੰਜਨ ਵਿਧਾਤਾ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸੇਵਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਗੁਰਮੁਖ ਜਨ ਆਪਣੇ ਮਨ ਚਿਤ ਤੋਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਧਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਾਰਨੇ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ: ਤੂੰ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਅਗੰਮੁ ਹੈ ਆਪਿ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਉਪਾਤੀ॥
ਰੰਗ ਪਰੰਗ ਉਪਾਰਜਨਾ ਬਹੁ ਬਹੁ ਬਿਧਿ ਭਾਤੀ॥
ਤੂੰ ਜਾਣਹਿ ਜਿਨਿ ਉਪਾਈਐ ਸਭੁ ਖੇਲੁ ਤੁਮਾਤੀ॥
ਇਕਿ ਆਵਹਿ ਇਕਿ ਜਾਹਿ ਉਠਿ ਬਿਨੁ ਨਾਵੈ ਮਰਿ ਜਾਤੀ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਰੰਗਿ ਚਲੂਲਿਆ ਰੰਗਿ ਹਰਿ ਰੰਗਿ ਰਾਤੀ॥
ਸੋ ਸੇਵਹੁ ਸਤਿ ਨਿਰੰਜਨੋ ਹਰਿ ਪੁਰਖੁ ਬਿਧਾਤੀ॥
ਤੂੰ ਆਪੇ ਆਪਿ ਸੁਜਾਣੁ ਹੈ ਵਡ ਪੁਰਖੁ ਵਡਾਤੀ॥
ਜੋ ਮਨਿ ਚਿਤਿ ਤੁਧੁ ਧਿਆਇਦੇ ਮੇਰੇ ਸਚਿਆ ਬਲਿ ਬਲਿ ਹਉ ਤਿਨ ਜਾਤੀ॥1॥(ਪੰਨਾ 138) ਇਵੇਂ ਦੂਜੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹੋ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ ਮਾਇਆ ਦਾ ਖੇਲ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਭਰਮਾਏ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਭਉਣ ਵਿਚ ਭੌਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵੱਸ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆਏ ਬਿਨਾਂ ਮਾਇਆ-ਮੋਹ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਪਰਦਾ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਕਿਤਨੇ ਵੀ ਸਾਧਨ ਕਰ ਲਈਏ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਸੁਖ ਆਦਿ ਮਾਣਦਿਆਂ ਸੁਰਤ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਗੁਰਮੁਖ ਪੁਰਸ਼ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੁਆਰਦੇ, ਉਹ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਜਾਗ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਕਲਿਆਣ ਕਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਤੁਧੁ ਆਪੇ ਜਗਤੁ ਉਪਾਇ ਕੈ ਤੁਧੁ ਆਪੇ ਧੰਧੈ ਲਾਇਆ॥
ਮੋਹ ਠਗਉਲੀ ਪਾਇ ਕੈ ਤੁਧੁ ਆਪਹੁ ਜਗਤੁ ਖੁਆਇਆ॥
ਤਿਸਨਾ ਅੰਦਰਿ ਅਗਨਿ ਹੈ ਨਹ ਤਿਪਤੈ ਭੁਖਾ ਤਿਹਾਇਆ॥
ਸਹਸਾ ਇਹੁ ਸੰਸਾਰੁ ਹੈ ਮਰਿ ਜੰਮੈ ਆਇਆ ਜਾਇਆ॥
ਬਿਨੁ ਸਤਿਗੁਰ ਮੋਹੁ ਨ ਤੁਟਈ ਸਭਿ ਥਕੇ ਕਰਮ ਕਮਾਇਆ॥
ਗੁਰਮਤੀ ਨਾਮੁ ਧਿਆਈਐ ਸੁਖਿ ਰਜਾ ਜਾ ਤੁਧੁ ਭਾਇਆ॥
ਕੁਲੁ ਉਧਾਰੇ ਆਪਣਾ ਧੰਨੁ ਜਣੇਦੀ ਮਾਇਆ॥
ਸੋਭਾ ਸੁਰਤਿ ਸੁਹਾਵਣੀ ਜਿਨਿ ਹਰਿ ਸੇਤੀ ਚਿਤੁ ਲਾਇਆ॥2॥ (ਪੰਨਾ 138) ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੱਚ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਤੋਰਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਅਸਲੀ ਮੰਨਣ ਯੋਗ ਰਹਿਨੁਮਾ ਤੇ ਨਕਲੀ ਧਰਮ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਲੋਕੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਬਣਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਮਾਣ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਟਾ ਲੈਣ ਦੇ ਆਹਰ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗੰਦੇ ਛੱਪੜ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਾਂਗ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਪਾਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਉਸ ਵਿਚ ਨਹਾਏ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮੈਲ ਲਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਰਨੀ ਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਈਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਕੇ ਕੁਰਾਹੇ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਮੁਰਦਾਰੁ ਖਾਇ॥
ਅਵਰੀ ਨੋ ਸਮਝਾਵਣਿ ਜਾਇ॥
ਮੁਠਾ ਆਪਿ ਮੁਹਾਏ ਸਾਥੈ॥
ਨਾਨਕ ਐਸਾ ਆਗੂ ਜਾਪੈ॥1॥
ਮਹਲਾ 4॥
ਜਿਸ ਦੈ ਅੰਦਰਿ ਸਚੁ ਹੈ ਸੋ ਸਚਾ ਨਾਮੁ ਮੁਖਿ ਸਚੁ ਅਲਾਏ॥
ਓਹੁ ਹਰਿ ਮਾਰਗਿ ਆਪਿ ਚਲਦਾ ਹੋਰਨਾ ਨੋ ਹਰਿ ਮਾਰਗਿ ਪਾਏ॥
ਜੇ ਅਗੈ ਤੀਰਥੁ ਹੋਇ ਤਾ ਮਲੁ ਲਹੈ ਛਪੜਿ ਨਾਤੈ ਸਗਵੀ ਮਲੁ ਲਾਏ॥
ਤੀਰਥੁ ਪੂਰਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੋ ਅਨਦਿਨੁ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਏ॥
ਓਹੁ ਆਪਿ ਛੁਟਾ ਕੁਟੰਬ ਸਿਉ ਦੇ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਸਭ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਛਡਾਏ॥
ਜਨ ਨਾਨਕ ਤਿਸੁ ਬਲਿਹਾਰਣੈ ਜੋ ਆਪਿ ਜਪੈ ਅਵਰਾ ਨਾਮੁ ਜਪਾਏ॥2॥ (ਪੰਨਾ 139) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਰਾਜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਨ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਠੋਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਨਮਾਜ਼ ਵੇਲੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਤਾਂ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਰੰਗਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ: ਜੇ ਰਤੁ ਲਗੈ ਕਪੜੈ ਜਾਮਾ ਹੋਇ ਪਲੀਤੁ॥
ਜੋ ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਮਾਣਸਾ ਤਿਨ ਕਿਉ ਨਿਰਮਲੁ ਚੀਤੁ॥
ਨਾਨਕ ਨਾਉ ਖੁਦਾਇ ਕਾ ਦਿਲਿ ਹਛੈ ਮੁਖਿ ਲੇਹੁ॥
ਅਵਰਿ ਦਿਵਾਜੇ ਦੁਨੀ ਕੇ ਝੂਠੇ ਅਮਲ ਕਰੇਹੁ॥1॥ (ਪੰਨਾ 140) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੱਚੇ ਨਿਮਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੇਵਲ ਭੇਖ ਕਰਨਾ ਭਾਵ ਮਸੀਤ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ, ਰੋਜ਼ੇ ਰੱਖਣੇ, ਹੱਜ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਲਾਹੇਵੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਜਦ ਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਮਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਵੇਂ ਇੱਥੇ ਇਸਲਾਮ ’ਤੇ ਕੋਈ ਟਿੱਪਣੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਨੇਕ ਅਮਲ ਧਾਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ: ਮਿਹਰ ਮਸੀਤਿ ਸਿਦਕੁ ਮੁਸਲਾ ਹਕੁ ਹਲਾਲੁ ਕੁਰਾਣੁ॥
ਸਰਮ ਸੁੰਨਤਿ ਸੀਲੁ ਰੋਜਾ ਹੋਹੁ ਮੁਸਲਮਾਣੁ॥
ਕਰਣੀ ਕਾਬਾ ਸਚੁ ਪੀਰੁ ਕਲਮਾ ਕਰਮ ਨਿਵਾਜ॥
ਤਸਬੀ ਸਾ ਤਿਸੁ ਭਾਵਸੀ ਨਾਨਕ ਰਖੈ ਲਾਜ॥1॥ (ਪੰਨਾ 141) ਅੱਲ੍ਹਾ ਵਿਚ ਸਿਦਕ ਰੱਖਣਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ, ਹੱਕ-ਹਲਾਲ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਨਾ, ਹਯਾ ਕਰਨੀ, ਸੰਜਮੀ ਹੋਣਾ, ਨੇਕ ਅਮਲ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ! ਇਹ ਗੁਣ ਕੇਵਲ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਜੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰੇਗਾ, ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਸੂਅਰ ਖਾਣ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੇ ਹਿੰਦੂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਕ ਦਬਾਏਗਾ, ਇਹ ਉਸ ਲਈ ਗਊ ਦੇ ਮਾਸ ਸਮਾਨ ਹੋਏਗਾ। ਗੁਰੂ ਪੀਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਾਂ ਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇਗਾ, ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਹਲਾਲ ਦੀ ਕਮਾਈ ਖਾਏਗਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਲੇਵਿਆਂ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਹਕੁ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ ਉਸੁ ਸੂਅਰ ਉਸੁ ਗਾਇ॥
ਗੁਰੁ ਪੀਰੁ ਹਾਮਾ ਤਾ ਭਰੇ ਜਾ ਮੁਰਦਾਰੁ ਨ ਖਾਇ॥
ਗਲੀ ਭਿਸਤਿ ਨ ਜਾਈਐ ਛੁਟੈ ਸਚੁ ਕਮਾਇ॥
ਮਾਰਣ ਪਾਹਿ ਹਰਾਮ ਮਹਿ ਹੋਇ ਹਲਾਲੁ ਨ ਜਾਇ॥
ਨਾਨਕ ਗਲੀ ਕੂੜੀਈ ਕੂੜੋ ਪਲੈ ਪਾਇ॥2॥ (ਪੰਨਾ 141) ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੱਚ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਸੱਚੇ ਹਰੀ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਧਿਆਉਂਦਿਆਂ ਸੁੱਚੀ ਕਰਨੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚ ਜੋ ਭਗਵਾ ਵੇਸ ਕਰਕੇ ਤੇ ਜੋ ਤਿਆਗੀ ਬਣਨ ਦਾ ਭੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਵੀ ਭੋਜਨ ਤੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਮਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਭੇਖ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਗੁਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਉਹ ਸੱਚੇ ਤਿਆਗੀ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਵੀ ਤ੍ਰੈ ਗੁਣੀ ਵਾਸ਼ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮਇਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜਮਕਾਲ ਦੇ ਭੈ ਤੋਂ ਉਹ ਗ੍ਰਸਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੋਈ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਪਾ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਸਫਲਾ ਕਰ ਲੈਣ ਤਾਂ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਇਕਿ ਕੰਦ ਮੂਲੁ ਚੁਣਿ ਖਾਹਿ ਵਣ ਖੰਡਿ ਵਾਸਾ॥
ਇਕਿ ਭਗਵਾ ਵੇਸੁ ਕਰਿ ਫਿਰਹਿ ਜੋਗੀ ਸੰਨਿਆਸਾ॥
ਅੰਦਰਿ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਬਹੁਤੁ ਛਾਦਨ ਭੋਜਨ ਕੀ ਆਸਾ॥
ਬਿਰਥਾ ਜਨਮੁ ਗਵਾਇ ਨ ਗਿਰਹੀ ਨ ਉਦਾਸਾ॥
ਜਮਕਾਲੁ ਸਿਰਹੁ ਨ ਉਤਰੈ ਤ੍ਰਿਬਿਧਿ ਮਨਸਾ॥
ਗੁਰਮਤੀ ਕਾਲੁ ਨ ਆਵੈ ਨੇੜੈ ਜਾ ਹੋਵੈ ਦਾਸਨਿ ਦਾਸਾ॥
ਸਚਾ ਸਬਦੁ ਸਚੁ ਮਨਿ ਘਰ ਹੀ ਮਾਹਿ ਉਦਾਸਾ॥
ਨਾਨਕ ਸਤਿਗੁਰੁ ਸੇਵਨਿ ਆਪਣਾ ਸੇ ਆਸਾ ਤੇ ਨਿਰਾਸਾ॥5॥ (ਪੰਨਾ 140) ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਜਾਂ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨ ਦੀ ਕੋਈ ਤਮੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਸੱਚ ਕਿਤਨਾ ਕੁ ਸੀ। ਅਗਲੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸੱਚ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਕੇ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਡੰਕੇ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਤਬਲਬਾਕਾ ਭਾਵ ਨਗਾਰਚੀ ਬਣ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ: ਜਾਤੀ ਦੈ ਕਿਆ ਹਥਿ ਸਚੁ ਪਰਖੀਐ॥
ਮਹੁਰਾ ਹੋਵੈ ਹਥਿ ਮਰੀਐ ਚਖੀਐ॥
ਸਚੇ ਕੀ ਸਿਰਕਾਰ ਜੁਗੁ ਜੁਗੁ ਜਾਣੀਐ॥
ਹੁਕਮੁ ਮੰਨੇ ਸਿਰਦਾਰੁ ਦਰਿ ਦੀਬਾਣੀਐ॥
ਫੁਰਮਾਨੀ ਹੈ ਕਾਰ ਖਸਮਿ ਪਠਾਇਆ॥
ਤਬਲਬਾਜ ਬੀਚਾਰ ਸਬਦਿ ਸੁਣਾਇਆ॥
ਇਕਿ ਹੋਏ ਅਸਵਾਰ ਇਕਨਾ ਸਾਖਤੀ॥
ਇਕਨੀ ਬਧੇ ਭਾਰ ਇਕਨਾ ਤਾਖਤੀ॥10॥ (ਪੰਨਾ 142) ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚੱਕੀ ਵਿਚ ਪੀਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸਤਿਸੰਗ ਦੀ ਕਿੱਲੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਪਿਸਣ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਦੇ ਧੰਦੇ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮਨਮੁਖ ਬਣਿਆ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਕੇ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸੱਚ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਸੱਚੀ ਕਰਨੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਜਾਤ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਇਕਨਾ ਮਰਣੁ ਨ ਚਿਤਿ ਆਸ ਘਣੇਰਿਆ॥
ਮਰਿ ਮਰਿ ਜੰਮਹਿ ਨਿਤ ਕਿਸੈ ਨ ਕੇਰਿਆ॥
ਆਪਨੜੈ ਮਨਿ ਚਿਤਿ ਕਹਨਿ ਚੰਗੇਰਿਆ॥
ਜਮਰਾਜੈ ਨਿਤ ਨਿਤ ਮਨਮੁਖ ਹੇਰਿਆ॥
ਮਨਮੁਖ ਲੂਣ ਹਾਰਾਮ ਕਿਆ ਨ ਜਾਣਿਆ॥
ਬਧੇ ਕਰਨਿ ਸਲਾਮ ਖਸਮ ਨ ਭਾਣਿਆ॥
ਸਚੁ ਮਿਲੈ ਮੁਖਿ ਨਾਮੁ ਸਾਹਿਬ ਭਾਵਸੀ॥
ਕਰਸਨਿ ਤਖਤਿ ਸਲਾਮੁ ਲਿਖਿਆ ਪਾਵਸੀ॥11॥ (ਪੰਨਾ 143) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕਰਤਵ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸੱਚੇ ਤੇ ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੱਤ ’ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਆਪਾ ਭਾਵ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਨਾਲ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਨ ਸੰਵਾਰਨਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਧੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਗੁਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਫਿਰ-ਫਿਰ ਜੰਮਦੇ ਤੇ ਮਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਾਲਾਹ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਇੱਜ਼ਤ ਮਾਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਪੂਰੇ ਗੁਰ ਕੀ ਕਾਰ ਕਰਮਿ ਕਮਾਈਐ॥
ਗੁਰਮਤੀ ਆਪੁ ਗਵਾਇ ਨਾਮੁ ਧਿਆਈਐ॥
ਦੂਜੀ ਕਾਰੈ ਲਗਿ ਜਨਮੁ ਗਵਾਈਐ॥
ਵਿਣੁ ਨਾਵੈ ਸਭ ਵਿਸੁ ਪੈਝੈ ਖਾਈਐ॥
ਸਚਾ ਸਬਦੁ ਸਾਲਾਹਿ ਸਚਿ ਸਮਾਈਐ॥
ਵਿਣੁ ਸਤਿਗੁਰੁ ਸੇਵੇ ਨਾਹੀ ਸੁਖਿ ਨਿਵਾਸੁ ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਆਈਐ॥
ਦੁਨੀਆ ਖੋਟੀ ਰਾਸਿ ਕੂੜੁ ਕਮਾਈਐ॥
ਨਾਨਕ ਸਚੁ ਖਰਾ ਸਾਲਾਹਿ ਪਤਿ ਸਿਉ ਜਾਈਐ॥14॥ (ਪੰਨਾ 144) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ’ਤੇ ਕਰੜੀ ਚੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਕੂਮਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਲੋਭ ਵਸ ਹੜੱਪ ਕਰਨ ਦੇ ਆਹਰ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਲਯੁੱਗ ਵਿਚ ਰਾਜੇ ਕਸਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਜ਼ਾਲਮ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਮਨਮੁਖ ਬਣੇ ਜ਼ਿਬਹ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਅਨਿਆਂ ਤੇ ਹਨ੍ਹੇਰਗਰਦੀ ਵਿਚ ਸੱਚ ਧਰਮ ਪਰ ਲਾ ਕੇ ਉਡ ਗਿਆ ਹੈ, ਝੂਠ ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਪਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਮੱਸਿਆ ਦੇ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਦਿਸਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਐਸੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਭੁਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਕਲਿ ਕਾਤੀ ਰਾਜੇ ਕਾਸਾਈ ਧਰਮੁ ਪੰਖ ਕਰਿ ਉਡਰਿਆ॥
ਕੂੜੁ ਅਮਾਵਸ ਸਚੁ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਸੈ ਨਾਹੀ ਕਹ ਚੜਿਆ॥
ਹਉ ਭਾਲਿ ਵਿਕੁੰਨੀ ਹੋਈ॥ ਆਧੇਰੈ ਰਾਹੁ ਨ ਕੋਈ॥
ਵਿਚਿ ਹਉਮੈ ਕਰਿ ਦੁਖੁ ਰੋਈ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਕਿਨਿ ਬਿਧਿ ਗਤਿ ਹੋਈ॥1॥ (ਪੰਨਾ 145) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਝੂਠ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਲਯੁੱਗ ਵਿਚ ਇਕ ਰਤਨ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਜਸ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਚਾਨਣਾ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਹਰੀ ਜੱਸ ਦਾ ਬਚਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਦਰਿ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਪਾਰ-ਉਤਾਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਕਲਿ ਕੀਰਤਿ ਪਰਗਟੁ ਚਾਨਣੁ ਸੰਸਾਰਿ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਕੋਈ ਉਤਰੈ ਪਾਰਿ॥
ਜਿਸ ਨੋ ਨਦਰਿ ਕਰੇ ਤਿਸੁ ਦੇਵੈ॥
ਨਾਨਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਰਤਨੁ ਸੋ ਲੇਵੈ॥2॥ (ਪੰਨਾ 145) ਜੋ ਕੇਵਲ ਵੇਦ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਛੇ ਦਰਸ਼ਨ ਆਦਿ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰਤ, ਨੇਮ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ ਪੁੰਨ ਦੇ ਭੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਕਲਿਆਣ ਉਦੋਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਪ੍ਰ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਗਿਆਨ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸੱਚ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਮਾਉਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸਤਾਰਾ ਤਾਂ ਸੱਚੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਸੱਚੇ ਕਰਮ ਕਮਾਉਣ ਨਾਲ ਹੋਣਾ ਹੈ: ਕੇਤੇ ਕਹਹਿ ਵਖਾਣ ਕਹਿ ਕਹਿ ਜਾਵਣਾ॥
ਵੇਦ ਕਹਹਿ ਵਖਿਆਣ ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਵਣਾ॥
ਪੜਿਐ ਨਾਹੀ ਭੇਦੁ ਬੁਝਿਐ ਪਾਵਣਾ॥
ਖਟੁ ਦਰਸਨ ਕੈ ਭੇਖਿ ਕਿਸੈ ਸਚਿ ਸਮਾਵਣਾ॥
ਸਚਾ ਪੁਰਖੁ ਅਲਖੁ ਸਬਦਿ ਸੁਹਾਵਣਾ॥
ਮੰਨੇ ਨਾਉ ਬਿਸੰਖ ਦਰਗਹ ਪਾਵਣਾ॥
ਖਾਲਕ ਕਉ ਆਦੇਸੁ ਢਾਢੀ ਗਾਵਣਾ॥
ਨਾਨਕ ਜੁਗੁ ਜੁਗੁ ਏਕੁ ਮੰਨਿ ਵਸਾਵਣਾ॥21॥ (ਪੰਨਾ 148) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਲੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸੁਖ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਕਸ਼ਟ ਦੇਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਜੈਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੇਵੜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਫੁੰਮਣ ਲਈ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਉਹ ਥਾਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਨੰਗੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਜੀਵ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਮਰ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਹਿਮਾਂ ਤੇ ਪਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਪਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਣਗੇ, ਜੋ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਰੋਂਦਾ ਪਿੱਟਦਾ ਛੱਡ ਕੇ ਤੜਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭੇਖ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ: ਸਿਰੁ ਖੋਹਾਇ ਪੀਅਹਿ ਮਲਵਾਣੀ ਜੂਠਾ ਮੰਗਿ ਮੰਗਿ ਖਾਹੀ॥
ਫੋਲਿ ਫਦੀਹਤਿ ਮੁਹਿ ਲੈਨਿ ਭੜਾਸਾ ਪਾਣੀ ਦੇਖਿ ਸਗਾਹੀ॥
ਮਾਊ ਪੀਊ ਕਿਰਤੁ ਗਵਾਇਨਿ ਟਬਰ ਰੋਵਨਿ ਧਾਹੀ॥
ਸਦਾ ਕੁਚੀਲ ਰਹਹਿ ਦਿਨੁ ਰਾਤੀ ਮਥੈ ਟਿਕੇ ਨਾਹੀ॥
ਝੁੰਡੀ ਪਾਇ ਬਹਨਿ ਨਿਤਿ ਮਰਣੈ ਦੜਿ ਦੀਬਾਣਿ ਨ ਜਾਹੀ॥
ਲਕੀ ਕਾਸੇ ਹਥੀ ਫੁੰਮਣ ਅਗੋ ਪਿਛੀ ਜਾਹੀ॥
ਨਾ ਓਇ ਜੋਗੀ ਨਾ ਓਇ ਜੰਗਮ ਨਾ ਓਇ ਕਾਜੀ ਮੁੰਲਾ॥
ਦਯਿ ਵਿਗੋਏ ਫਿਰਹਿ ਵਿਗੁਤੇ ਫਿਟਾ ਵਤੈ ਗਲਾ॥ (ਪੰਨਾ 149) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਵਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਫਿਰ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਢਾਡੀ ਬਣ ਕੇ ਹਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਜਸ ਗਾਉਂਦਿਆ ਜੋ ਨਾਮ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦੀ ਜਾਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹਰੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਿਫਤ ਸਾਲਾਹ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਦਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਕਰਦਿਆਂ ਸਭਨਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ: ਹਉ ਢਾਢੀ ਵੇਕਾਰੁ ਕਾਰੈ ਲਾਇਆ॥
ਰਾਤਿ ਦਿਹੈ ਕੈ ਵਾਰ ਧੁਰਹੁ ਫੁਰਮਾਇਆ॥
ਢਾਢੀ ਸਚੈ ਮਹਲਿ ਖਸਮਿ ਬੁਲਾਇਆ॥
ਸਚੀ ਸਿਫਤਿ ਸਾਲਾਹ ਕਪੜਾ ਪਾਇਆ॥
ਸਚਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਮੁ ਭੋਜਨੁ ਆਇਆ॥
ਗੁਰਮਤੀ ਖਾਧਾ ਰਜਿ ਤਿਨਿ ਸੁਖੁ ਪਾਇਆ॥
ਢਾਢੀ ਕਰੇ ਪਸਾਉ ਸਬਦੁ ਵਜਾਇਆ॥
ਨਾਨਕ ਸਚੁ ਸਾਲਾਹਿ ਪੂਰਾ ਪਾਇਆ॥27॥ (ਪੰਨਾ 150) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਜਸ ਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਢਾਡੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੋਈ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਸਦਕਾ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਵੰਡਿਆਂ। ਇਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਵਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤਿ ਬਾਰੇ ਬਹੁ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੱਚ-ਸਰੂਪ, ਅਪਰੰਪਾਰ, ਅਕਾਲ, ਅਟੱਲ, ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਅਗਮ, ਅਗੋਚਰ, ਨਿਰੰਜਨ, ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ, ਦਿਆਲੂ, ਬਖਸ਼ੰਦ, ਬੇਅੰਤ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਗੁਣ ਅਕੱਥ ਤੇ ਕਥਨੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਪਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਉਹ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਪਰ ਅਦਿੱਖ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਖੇਲ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸ ਕੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਝੂਠੇ ਲਾਲਚਾਂ ਪਾਪਾਂ ਤੇ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵਿਚ ਭਰਮਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਸ ਪਸਾਰੇ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਦਸ- ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਜੋਤ ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਮਨ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਨਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਗੁਰ-ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਹਰੀ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਦਿਆਂ ਤੇ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਵਸਾਉਂਦਿਆਂ ਸਤਿਸੰਗਤ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰ ਕੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਰਨੀ ਨੂੰ ਪੱਕਿਆਂ ਕਰ ਕੇ, ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਇਆਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੱਚ- ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਇਆ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਜਾਗ ਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਭਾਗੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਦਰ ਨਹੀਂ ਉਹ ਮਨਮੁਖ ਬਣੇ ਹੋਏ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਰਮ-ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਵਸ ਹੋ ਕੇ ਪਾਪ ਕਮਾਉਂਦਿਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਜੀਵਨ ਅਜਾਈਂ ਗੁਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਚੱਕੀ ਵਿਚ ਪਿਸਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਅਕਾਲ ਤੇ ਸੱਚ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਹਰੀ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸੱਚੀ ਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਖੋਟੇ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਹਰੀ ਜਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਰਾਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਜੋਗ, ਸੰਨਿਆਸ ਜੈਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੇਵੜਿਆਂ ਤਿਆਗ, ਗਿਆਨ-ਧਿਆਨ, ਕਠੋਰ ਤਪ ਤੇ ਹਠ-ਕਰਮ, ਵਰਤ, ਨੇਮ, ਯੱਗ, ਹਵਨ, ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿ ਦੇ ਸਾਧਨ ਭੇਖੀ ਕਰਮ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਅੰਦਰੋਂ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸਹੀ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਸਫਲਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। | 
