ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਬੋਲੀਆਂ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਮਾੜੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਖਿੱਤੇ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਅਤੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੀ ਵਰਤੇ, ਜਿਵੇਂ– ‘ਸਮਸਤੁਲ ਸਲਾਮ ਹੈਂ'। ਪਰ ਇਕ ਗੱਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਲਈ ਲਿਪੀ ਕੇਵਲ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ’ ਹੀ ਵਰਤੀ।

ਹੁਣ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪੀਢੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਥ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ' ਵਿਚ ਹਰ ਸਿੱਖ ਲਈ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਦਿਆ’ ਅਤੇ ‘ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਵਿਦਿਆ’ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਮਦ (ਖ) ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ— “(ਖ) ਸਿੱਖ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਵਿਦਿਆ ਭੀ ਪੜ੍ਹੇ। "

ਇਸ ਮਦ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਜਾਣ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਦ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਹੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਰਹਿਣੀ ਦੇ ਅਧਿਆਇ– “ਸਾਧਾਰਨ ਪਾਠ ਦੀ ਮਦ (ਅ) ਵਿਚ ਵੀ ਅੰਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: “ਹਰ ਇਕ ਸਿੱਖਸਿੱਖਣੀ, ਬੱਚੇ-ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਏ।” ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ' ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਮਦ (ਟ) ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਹਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਭਿਲਾਖੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, (ਟ) “ਤੁਸੀਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ (ਜੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਲਓ)... ਇੱਥੇ ਇਕ ਨੁਕਤਾ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਇਕ ਲਿਪੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ 'ਤੇ ਇਤਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਦਾ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ। ਵਿੱਦਿਆ ਤਾਂ ਅਨੇਕ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਪਰ ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ” ਵਿਚ ਦੋ ਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ-ਇਕ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਪੁਰਾਤਨ ਪੋਥੀਆਂ, ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸਾਰਾ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।ਜਿਹੜਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਜਾਂ ਕੱਲ ਉਸ ਦਾ ਨਾਤਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਏਗਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਆਰਿਆ ਸਮਾਜੀ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ— “ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਕਇਦਾ ਲੈਣਾ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖ ਬਣਨਾ। "

ਅਨੁਵਾਦ ਜਾਂ ਤਰਜਮਾ ਕਦੇ ਵੀ ਲਿਖਤ ਦੀ ਸਹੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਪੁਰਾਤਨ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਸਿੱਖ-ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ 1969ਈ. ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਇਜਲਾਸ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਚਿੰਤਾ ਜਤਾਈ ਸੀ :

ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਹਿੰਦੀਆਉਣ ਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮਤਾ

“ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਅੱਜ ਦਾ ਇਹ ਜਨਰਲ ਸਮਾਗਮ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਸਵਾ ਕਰੋੜ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮਾਤਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀਆਉਣ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਾਉਣ ਦੇ ਕੋਝੇ ਤੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਯਤਨਾਂ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਰੂਪ ਤੇ ਚਾਲੂ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਹੁਲੀਆ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਔਖੀ ਤੇ ਪਰਾਈ ਬੋਲੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਅਯੋਗ ਯਤਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ! ਇਹ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਨਰਲ ਸਮਾਗਮ ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਆਰਿਆਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਾਸ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇਣ। (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬਾਰਧ, ਅਧਿਆਇ 2)

ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਉਚੇਚਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ:-

ਗੁਰੂ ਕਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਅਦਬ ਕਰੈ, ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਨਾ ਆਵਣ, ਪੁੜੀਆਂ ਨਾ ਬੰਨੇ। (ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਹਜ਼ੂਰੀ, ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ)

-ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਜੇ ਹੈਂ ਭਾਈ।
ਸਿੰਘ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੀਖਹਿ ਜਾਈ।
ਔਰ ਜ ਬਿਦਯਾ ਜਹ ਤਹ ਹੋਈ।
ਅਵਰਨ ਤੇ ਭੀ ਲੇਵਹੁ ਸੋਈ ॥36॥ (ਰਹਿਤਨਾਮਾ, ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ)
-ਸੂਤੈ ਸਿਖਾਵੈ ਪ੍ਰਥਮ ਹੀ ਅੱਛਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਜੋਇ।
ਸੋ ਸੁਮੇਰ ਹਰਿ ਖਾਲਸਾ ਸੱਚ ਬਿਚਾਰ ਯੁਤ ਹੋਇ।46। (ਖਾਲਸਾ ਪੰਚਾਸਿਕਾ - ਬਾਵਾ ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ)

-ਚੌਪਈ - ਮੇਰਾ ਸੋ ਜੋ ਰਹਿਤ ਰਹਾਵੈ। -
ਪਹਿਰ ਰਾਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਵੈ।
ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਕੀ ਅਵਰ ਨ ਪਾਠ।
ਪਹਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਤਿਆਰੀ ਠਾਠ ॥9॥ (ਰਹਿਤਨਾਮਾ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ)

‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਦਾਂ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੋਵੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੰਡ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਪਹਿਲਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਸਿੱਖਣੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿੱਖ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਸਿੱਖਣਾ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਲਿਪੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪੁਰਾਤਨ ਗੁਰਮਤਿ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਲਿਪੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੱਖਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਹੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਲਿਪੀਅੰਤਰਣ transliteration ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਰੰਙਣ ਵਾਲਾ ਜੇ ਰੰਙੁ ਸਾਹਿਬੁ ਐਸਾ ਰੰਗੁ ਨ ਡੀਠ ਅਤੇ ਹੰ ਭੀ ਵੰਞਾ ਡੁਮਣੀ ਰੋਵਾ ਝੀਣੀ ਬਾਣਿ॥ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ (ਹਿੰਦੀ), ਰੋਮਨ ਲਿਪੀ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਜਾਂ ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ (ਉਰਦੂ) ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸਹੀ ਪਾਠ ਕੇਵਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਾਠ ਕਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੀ ਸਮਝ ਨਾ ਆਏ ਤਾਂ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਪੀਢੀ ਸਾਂਝ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਤਰਜਮੇ ਜਾਂ ਅਨੁਵਾਦ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿੱਖ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਠ ਸਿੱਖਣ ਬਾਰੇ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਸਮਝਣਾ ਸਿੱਖਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਹੱਕ ਅਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਵੀ ਹੈ।

ਇਕ ਨੁਕਤਾ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼, ਇਲਾਕੇ ਜਾਂ ਖਿੱਤੇ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਤਲਾਵਤ ਜਾਂ ਪਾਠ ਉਹ ਅਰਬੀ ਵਿਚ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਚਾਹਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿੱਖ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਹਰ ਬੋਲੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਮੁਬਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਪਰ ਵਕਤੀ ਹਕੂਮਤਾਂ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਹਰ ਕਿਸੇ 'ਤੇ ਥੋਪਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਬ੍ਰਜ, ਲਹਿੰਦੀ ਆਦਿ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਪਰ ਹਕੂਮਤੀ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਥੱਲੇ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਾਨਸਿਕ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦਰਸਾਇਆ। ਕਿਧਰੇ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੀ ਨਾ ਬੋਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਏ ਇਸ ਲਈ ਨੇ ਤਾੜਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ : ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ

ਖਤ੍ਰੀਆ ਤ ਧਰਮੁ ਛੋਡਿਆ ਮਲੇਛ ਭਾਖਿਆ ਗਹੀ ॥
ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਸਭ ਇਕ ਵਰਨ ਹੋਈ ਧਰਮ ਕੀ ਗਤਿ ਰਹੀ ॥3॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 663)

ਦੁਨਿਆਵੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਜਿੰਨੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤਾਲੀਮ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਵੇ ਪਰ ਜੇਕਰ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੀਨ ਦੁਨੀ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਨਿਰਾਰਥਕ ਹੈ । ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ, ਡਾਕਟਰੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ੋਹਬੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਪਰ ਕਿਆ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਵੀ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣਾ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜਬਰਦਸਤ ਮੁਹਿੰਮ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਾਹੌਲ ਕਾਫ਼ੀ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ। 30 ਜੂਨ, 1958 ਈ. ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਦਿਆਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਜੋ ਹੱਲ ਲੱਭਿਆ ਉਹ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸੀ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਜਾਂ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਠੱਪੀ ਗਈ।

ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਇਕ ਟਿੱਪਣੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 12ਵੇਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ (ਗਿੱਲ) ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਦਿਆਂ ਆਫੀਸ਼ਲ ਲੈਂਗੁਏਜਜ਼ ਐਕਟ, 1967 ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1968 ਈ. ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ। ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਦੇ ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦਾ।

ਇਹ ਇਕ ਸਾਰਥਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਚੇਤੰਨਤਾ ਵਿਆਪ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਨੁਕਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਪੈਂਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਹਿੰਦਸੇ, ਅੰਕ (digits) 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 0 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਪੋਥੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਅੰਕ ਹੀ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ੴ ਦਾ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਸਤਿਗੁਰ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਲੋਗੋ, ਸਾਈਨ ਜਾਂ ਬਰੈਂਡ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਹੀ ਸਰੂਪ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਛਾਪਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।