ਰਿਹਾ ਗਿੱਠਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਣੇ ਪਿੰਨੀਆਂ,
ਚੋਜੀ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਨਕਸ਼ਾ ਦਿਵਾਰ ਦਾ ਰਿਹਾ। (ਕੁੰਦਨ) ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਲਖ਼ਤੇ ਜਿਗਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਚਮਕੌਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਦਸ ਲੱਖ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਸਰਹੰਦ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਾ ਚਿਣੇ ਜਾਣਾ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਸੀਨਾ ਪਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਜੋੜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਵੇਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਪੂਜਾ ਦਾ ਧਾਨ ਜ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪ ਕਿਉਂ ਭੇਟਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਾਨ ਲੈਣ ਦਾ ਸਹੀ ਅਰਥ ਜਾਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਕ ਅਮਾਨਤੀ (ਬੈਂਕਰ) ਕੋਲ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਅਮਾਨਤ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਹੀ ਮੋੜਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਸੂਦ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਨਾਫਾ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜ਼ਾਹਿਰਾ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਭੇਟਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਣਾ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ, ਆਪਣਾ ਤਨ ਮਨ ਧਨ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਬਲਕਿ ਆਪਣਾ ਆਪ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਰਬੰਸ ਵਾਰ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜਾਂਗਾ। ਕੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਸਰਬੰਸ ਦਾਨੀ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬਚਿਆ ਹੋਏ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹ॥ ਕਹਿ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਵੀ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਰਬੰਸ ਦਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ ਖਾਲਸੇ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਦਿੱਤਾ: ਸਰਹੰਦ `ਚੋਂ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਲਾਲ ਟੁਰ ਗਏ।
ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਨੇ ਨੋਨਿਹਾਲ ਟੁਰ ਗਏ।
ਸੂਬੇ ਨੇ ਕੰਧ ਅੰਦਰ ਦੋਵੇਂ ਨਪੀੜ੍ਹ ਦਿੱਤੇ।
ਕੋਮਲ ਸਰੀਰ ਇਟਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪੀੜ ਦਿੱਤੇ।
ਸੁਣ ਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਰੀ ਉਹ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਉਠਿਆ।
ਉਸ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਨੂਰੇ' ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਤੂੰ ਰੂਬਰੂ ਮੈਂ ਉਥੇ ਕੋਈ ਕਹਿਰ ਨਾ ਕਮਾਈਂ।
ਤੇ ਸਾਫ਼ ਸਾਫ ਦੱਸੀਂ, ਕੋਈ ਗਲ ਨਾ ਲੁਕਾਈਂ।
ਤੇਸੀ ਦੇ ਲੱਗੀ ਜਦ ਸੱਟ ਸੀ ਕਰਾਰੀ।
ਮੇਰੇ ਫ਼ਤਹਿ ਨੇ ਉੱਚੀ ਕੋਈ ਚੀਖ਼ ਤੇ ਨਾ ਮਾਰੀ।
ਕੋਈ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਕੀਤੀ, ਕੋਈ ਆਹ ਤੇ ਨਾ ਕੱਢੀ।
ਲਾਲਾਂ ਨੇ ਕਿਧਰੇ ਉੱਚੀ ਕੋਈ ਸਾਹ ਤੇ ਨਾ ਕੱਢੀ।
ਇਹ ਕਹਿਣ ਦਾ ਵੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਖਰਾ ਸੀ।
ਜੋ ਓਸ ਨੇ ਵਜਾਇਆ ਉਹ ਸਾਜ਼ ਵਖਰਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਦੀ ਕਚਿਹਰੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣਾ ਸੀ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚ ਇਕ ਨੀਵੀਂ ਖਿੜਕੀ ਰੱਖੀ ਗਈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਅੰਦਰ ਆਣਗੇ। ਪਰ ਨਾ ਓਹਿ ਮਰਹਿ ਨ ਠਾਗੇ ਜਾਹਿ॥ ਜਿਨ ਕੈ ਰਾਮੁ ਵਸੈ ਮਨ ਮਾਹਿ॥ ਇਹ ਤਾਂ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਪੜਪੋਤਰੇ ਸਨ। ਇਹ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲੜੀ ਦੀ ਇਕ ਅਹਿਮ ਕੜੀ ਸਨ। ਪੰਥਕ ਕਵੀ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ‘ਸਾਬਰ’ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬੁਝਾਰਤ ਭਰੀ ਤਸਵੀਰ ਸਿਰਜੀ ਹੈ: ਸੁਰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਬੈਠੀਆਂ ਹੈਸਨ, ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੋ।
ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵੇਖ ਰਹੇ ਨੇ, ਬੁਤ ਏ ਇਕ ਨੁਹਾਰਾਂ ਦੋ।
ਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗਲ ਇਹ ਨਿਕਲੀ, ਗਲ ਏ ਇਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੋ।
ਇਕ ਨੇ ਪੰਚਮ ਪਿਤਾ ਪਿਆਰੇ, ਇਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੋਤੇ ਜੋ।
ਉਸ ਪੋਤੇ ਨੇ ਪੋਤੇ ਲੈ ਲਏ, ਦੋ ਏਧਰ ਤੇ ਓਧਰ ਦੋ। ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਇਸ ਸਿਖਰ ਦਾ ਸੋਮਾ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਚਾਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਪਾਏ। ਇਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਜਾਂ ਬੀਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰੱਖਿਆ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜਦੋਂ ਨਵਾਬ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਝੁਕ ਕੇ ਸਲਾਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਵਜੀਰ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਹਜ਼ੂਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਜਿਸ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਾਲਚ ਹੋਏਗਾ ਉਸਦੀ ਗਰਦਨ ਝੁਕੇਗੀ। ਜਿਸਨੂੰ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਸਦੀ ਗਰਦਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਬੁਲੰਦ ਰਹੇਗੀ। ਆ ਤਮਾਂ ਬੁਦ ਸਲਾਮ ਮੀ ਕਰਦ, ਗਰਦਨ ਬੇ ਤਮਾਂ ਬੁਲੰਦ ਬਵਦ।ਇਹ ਰੂਹਾਨੀ ਪੂਰਨੇ ਹਨ ਜੋ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਲਈ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੇ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਤਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਮ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਰੋਸ਼ਨ ਕੀਤਾ: ਸ਼ਮ੍ਹਾਂ ਭੀ ਕਮ ਨਹੀਂ ਕੁਛ ਇਸ਼ਕ ਮੇਂ ਪਰਵਾਨੇ ਸੇ
ਜਾਨ ਦੇਤਾ ਹੈ ਅਗਰ ਵੋ, ਤੋ ਯੇ ਸਰ ਦੇਤੀ ਹੈ । (ਜ਼ੌਕ) ਇਸ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਬਣ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਵੀ ‘ਵੀਰ’ ਜਾਂ ‘ਬਾਲ ਵੀਰ' ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਸ ਸਰਹੰਦ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਨੇਕੀ ਵਹੁ ਸ਼ੈਅ ਹੈ ਜੋ ਕਭੀ ਲੁਟ ਨਹੀਂ ਸਕਤੀ। ਸਰਹੰਦ ਤੋਂ ਲੁਟ ਸਕਤੀ ਹੈ ਯੇਹ ਕਭੀ ਲੁਟ ਨਹੀਂ ਸਕਤੀ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਉਸੇ ਸਰਹੰਦ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਹਲ ਵਾਹੇ। ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਹਲੂਣ ਦੇਣਾ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਅਜੇ ਤਾਂ ਕੁੰਡਲੀਦਾਰ ਸੱਪ (ਮਾਰ) ਬਾਕੀ ਹੈ: ਚਿਹਾ ਸ਼ੁਦ ਕਿ ਚੂੰ ਬੱਚਗਾਂ ਕੁਸ਼ਤਹ ਚਾਰ॥
ਕਿ ਬਾਕੀ ਬਿਮਾਂਦਅਸਤੁ ਪੇਚੀਦਹ ਮਾਰ॥ ਸੂਬੇ ਦੀ ਕਚਿਹਰੀ ਵਿਚ ਦੀਵਾਨ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਸੱਪ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹਨ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਸਿੱਖ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਾਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭੁਜੰਗੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸੀ। ਇਤਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਹੁਮਾ ਰੂਪੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਪੰਛੀ ਯਾਨਿ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸਾਏ ਹੇਠ ਆ ਜਾਏ, ਉਸ ਦਾ (ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ) ਕਾਂ ਕੀ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਹਾਂ ’ਤੇ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ। ਹਰ ਸਿੱਖ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤਿ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨੂੰ ਚਿਤਵਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਐਸਾ ਸੋਮਾ ਹੋ ਜੋ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ, ਆਪਾ ਵਾਰਨ ਅਤੇ ਖ਼ਲਕਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਹੇਗਾ। ਰਾਸ਼ਟਰ ਕਵੀ ਮੈਥਿਲੀ ਸ਼ਰਣ ਗੁਪਤ ਵੀ ਕਹਿ ਉਠਿਆ: ਜਿਸ ਕੁਲ ਜਾਤੀ ਦੇਸ਼ ਕੇ ਬੱਚੇ, ਦੇ ਸਕਤੇ ਹੈਂ ਯੌ ਬਲੀਦਾਨ
ਉਸ ਕਾ ਵਰਤਮਾਨ ਕੁਛ ਭੀ ਹੋ, ਭਵਿਸ਼ਯ ਹੈ ਮਹਾਂ ਮਹਾਨ। | 
