ਭਗੌਤੀ ਜਾਂ ਭਗਵਤੀ? ਭਗਉਤੀ (ਭਗੌਤੀ) ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਭਗਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ‘ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ’ ਰਚੀ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਜੋਦੜੀ ਲਈ ਇਸ਼ਟ ਭਗੌਤੀ ਸੀ ਨਾ ਕਿ ਭਗਵਤੀ। ਇਹ ਪੰਥ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ” ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ:

ੴ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹ॥

ਸ੍ਰੀ ਭਗੌਤੀ ਜੀ ਸਹਾਇ॥ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਭਗੌਤੀ ਜੀ ਕੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10॥
ਪ੍ਰਿਥਮ ਭਗੌਤੀ ਸਿਮਰਿ ਕੈ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਲਈਂ ਧਿਆਇ॥
ਫਿਰ ਅੰਗਦ ਗੁਰ ਤੇ ਅਮਰਦਾਸੁ ਰਾਮਦਾਸੈ ਹੋਈਂ ਸਹਾਇ॥
ਅਰਜਨ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਨੋ ਸਿਮਰੌ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਰਾਇ॥
ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਧਿਆਈਐ ਜਿਸ ਡਿਠੈ ਸਭਿ ਦੁਖ ਜਾਇ॥
ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਿਮਰਿਐ ਘਰ ਨਉ ਨਿਧਿ ਆਵੈ ਧਾਇ॥ ਸਭ ਥਾਈਂ ਹੋਇ ਸਹਾਇ॥

ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਭਗੌਤੀ ਜੀ ਸਹਾਇ॥” ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋ ਕੇ “ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਿਮਰਿਐ ਘਰ ਨਉ ਨਿਧਿ ਆਵੈ ਧਾਇ॥ ਸਭ ਥਾਈਂ ਹੋਇ ਸਹਾਇ॥” ’ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੂੰਕਿ ਇਸ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਖ਼ੁਦ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਇਕ ਦਮ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੈ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ਼ਿਵ, ਦੇਵ, ਦਾਨਵ ਸਿਰਜੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਬਾਦ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਉਪਜਾਇਆ ਹੈ। ਖੰਡਾ ਪ੍ਰਿਥਮੈ ਸਾਜ ਕੈ ਜਿਨ ਸਭ ਸੈਸਾਰੁ ਉਪਾਇਆ॥ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਿਸਨੁ ਮਹੇਸ ਸਾਜਿ ਕੁਦਰਤੀ ਦਾ ਖੇਲੁ ਰਚਾਇ ਬਣਾਇਆ॥ ਸਿੰਧ ਪਰਬਤ ਮੇਦਨੀ ਬਿਨੁ ਥੰਮ੍ਹਾ ਗਗਨਿ ਰਹਾਇਆ॥ ਸਿਰਜੇ ਦਾਨੋ ਦੇਵਤੇ ਤਿਨ ਅੰਦਰਿ ਬਾਦੁ ਰਚਾਇਆ॥ (ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ) ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਇਹ ਵਾਰ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਦੁਰਗਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੋਈ ਭੁਲੇਖਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਦੁਰਗਾ ਨੂੰ ਸਾਜਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁਰਗਾ ਨੇ ਦੈਂਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲੈ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕੰਸ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਗਿਰਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਣ ਕਾਰਣ ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਖੁਦ ਹੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਕਰਿੰਦੇ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹਨ:

ਤੈ ਹੀ ਦੁਰਗਾ ਸਾਜਿ ਕੈ ਦੈਤਾ ਦਾ ਨਾਸੁ ਕਰਾਇਆ॥
ਤੈਥੋਂ ਹੀ ਬਲੁ ਰਾਮ ਲੈ ਨਾਲ ਬਾਣਾ ਦਹਸਿਰੁ ਘਾਇਆ॥
ਤੈਥੋਂ ਹੀ ਬਲੁ ਕ੍ਰਿਸਨ ਲੈ ਕੰਸੁ ਕੇਸੀ ਪਕੜਿ ਗਿਰਾਇਆ॥
ਬਡੇ ਬਡੇ ਮੁਨਿ ਦੇਵਤੇ ਕਈ ਜੁਗ ਤਿਨੀ ਤਨੁ ਤਾਇਆ॥
ਕਿਨੀ ਤੇਰਾ ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਇਆ॥2॥ (ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ)

ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਸ੍ਰੀ ਭਗੌਤੀ ਜੀ ਦੀ ਹੈ। ਭਗਵਤੀ ਇਕ ਦੇਵੀ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਲਾਹੁਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਦੁਰਗਾ ਜਾਂ ਭਗਵਤੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਦੀ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਹਾਣੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਕ ਨਹੀਂ, ਦੋ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਤਿੰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ। ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ ਕੀ ਦੁਰਗਾ ਦਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਦੇਵੀਆਂ ਤੋਂ ਇਕ ਦਮ ਭਿੰਨ ਹੈ। ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪਰਵਾਰਕ ਜਾਂ ਨਿੱਜ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੁੰਭ ਨਿਸੁੰਭ ਨੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਪਟਕਾ ਕੇ ਥੱਲੇ ਡੇਗ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਰੋਂਦਾ ਕੁਰਲਾਉਂਦਾ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਤਪ ਕਰ ਰਹੀ ਦੁਰਗਾ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, “ਮਾਈ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ ਲੈ!” ਦੁਰਗਾ ਖਿੜਖਿੜਾ ਕੇ ਹੱਸੀ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ ਕਿ, “ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਆਈ!” ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਕਹਾਣੀ ਮੁਤਾਬਕ ਦੁਰਗਾ ਯੁੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗੌਤੀ ਫੜ ਕੇ ਸੁੰਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਇਕ ਅਬਲਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਦਾਨਵਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਕਮਾਲ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁਰਗਾ ਨੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਗੌਤੀ ਫੜ ਲਈ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਸੁੰਭ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮਾਰੀ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਪੀ ਗਈ। ਸੁੰਭ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਬਰਛੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਦੁਲਹਨ ਲਾਲ ਸਾੜੀ ਪਾ ਕੇ ਆਈ ਹੈ:

ਦੁਹਾਂ ਕੰਧਾਰਾਂ ਮੁਹਿ ਜੂੜੇ ਨਾਲਿ ਧਉਸਾ ਭਾਰੀ॥
ਲਈ ਭਗਉਤੀ ਦੁਰਗਸਾਹ ਵਰ ਜਾਗਨਿ ਭਾਰੀ॥
ਲਾਈ ਰਾਜੇ ਸੁੰਭ ਨੋ ਰਤੁ ਪੀਐ ਪਿਆਰੀ॥
ਸੁੰਭ ਪਲਾਣੋ ਡਿੱਗਿਆ ਉਪਮਾ ਬੀਚਾਰੀ॥
ਡੁਬ ਰਤੂ ਨਾਲਹੁ ਨਿਕਲੀ ਬਰਛੀ ਦੁਧਾਰੀ॥
ਜਾਣ ਰਜਾਦੀ ਉਤਰੀ ਪੈਨ ਸੂਹੀ ਸਾਰੀ॥53॥ (ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ)

ਯੁੱਧ ਦੇ ਇਤਨੇ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕਿਤਨੀ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੁਰਗਾ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਨ ਦਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਬਲਕਿ ਵਾਪਸ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਇਸ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੀ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ, ਦੁਰਗਾ ਤਾਂ ਇਕ ਨਮਿਤ ਮਾਤਰ ਹੈ- ਕਹੂੰ ਇੰਦ੍ਰ ਰਾਜਾ ਕੋ ਮਿਲਤ ਇੰਦ੍ਰ ਪਦਵੀ ਸੀ ਕਹੂੰ ਇੰਦ੍ਰ ਪਦਵੀ ਛਿਪਾਇ ਛੀਨ ਲੇਤ ਹੋ॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ)

ਇਹ ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਕਿਰਦਾਰ ਸੀ ਜੋ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਲਈ ਚਿਤਵਿਆ ਅਤੇ ਘੜਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਾਦੋਂ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਦੋਂ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗੀ, ਤਾਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਯੋਗ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ ’ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਪਰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਇਸ ਕਰਤਬ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਸਤੁਤੀ (ਅਰਾਧਨਾ) ਨਹੀਂ। ਦੇਵੀ ਇਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਦਾ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਇਹੀ ਚਰਿੱਤਰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਹਰ ਮਜ਼ਲੂਮ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜੀ। ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਕੋਵਿਡ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਵੇਲੇ ਵੀ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਐਸੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਪਾਈਆਂ ਕਿ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਇਲ ਹੋ ਨਿੱਬੜਿਆ।

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਗੌਤੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਚਿਤਵਿਆ ਹੈ। ‘ਸ਼ਸਤ੍ਰਨਾਮ ਮਾਲਾ’ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ- ਲਏ ਭਗਉਤੀ ਨਿਕਸ ਹੈ ਆਪ ਕਲੰਕੀ ਹਾਥਿ॥46॥ ਇਹ ਭਗੌਤੀ ਦੇਵੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪ੍ਰਤੱਖ ਲੋਹੇ ’ਚੋਂ ਘੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੁਰਗਾ ਨੇ ਇਹ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ- ਨਾਉ ਭਗਉਤੀ ਲੋਹੁ ਘੜਾਇਆ। (ਵਾਰ 25:6)

ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਭਗੌਤੀ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਗੌਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੇਵਲ ਵਾਰ ਦੁਰਗਾ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ, ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਬੋਧ, ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ, ‘ਸ਼ਸਤ੍ਰਨਾਮ ਮਾਲਾ' ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਵੇਦ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ, ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਭਗੌਤੀ ਲਫ਼ਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਲਫਜ਼ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹਿੰਦੂ ਪੁਰਾਤਨ ਜਾਂ ਪੌਰਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਅਲਬੱਤਾ ਪੌਰਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਭਗਵਤੀ ਦੁਰਗਾ, ਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼ਾਕਤ ਮਤ ਲਈ ਹੈ। ਪਰ ਭਗੌਤੀ ਲਫਜ਼ ਨਿਰੋਲ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ, ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਭੁਲੇਖਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਭਗੌਤੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਵਤੀ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਦੁਰਗਾ ਹੈ।

ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਰਾਮਕਾਰ ਇਤਨੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਿਰਜੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਨ੍ਹ ਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।