ਸੰਮਤ 1756 ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਕੌਤਕ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਕੀ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਪਰਿਆ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸੋਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਗਾਥਾ ‘ਦਸ ਗੁਰੂ ਕਥਾ’ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਕਵੀ ਕੰਕਣ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਥਾਨ ਹੈ।

ਕਵੀ ਕੰਕਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ 52 ਹਜ਼ੂਰੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਰਹਿਤਾਂ, ਕੁਰਹਿਤਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਜਿਸ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਵੀ ਕੰਕਣ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਬਿਤ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਵਚਿਤ੍ਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖਦਰਸ਼ੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ :

“ਦਸ ਗੁਰ ਕਥਾ ਦਾ ਕਰਤਾ ਕਵੀ ਕੰਕਣ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਦਸ ਗੁਰ ਕਥਾ 1699 ਈ. ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਣ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇ ਕਵੀ ਨੇ ਕੋਈ ਹਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ। ਸੰਮਤ 1756 ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਣ ਦਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦੇ ਕੇ, ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਲਿਖ ਕੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਕਵੀ ਕੰਕਣ ਨੇ ਐਨੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਿੰਨੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ-ਪੰਥ ਸਾਜਣ ਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਦੱਸਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 1699 ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਹੀ ਕਵੀ ਕੰਕਣ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਫੇਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਦਸ ਗੁਰ ਕਥਾ ਲਾਹੌਰ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਇਕ ਫ਼ੋਟੋ ਕਾਪੀ ਡਾ. ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ 1956 ਈ. ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਹਿਸਟਰੀ ਰੀਸਰਚ ਡੀਪਾਰਟਮੈਂਟ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਹਜ਼ੂਰੀ ਕਵੀ ਕੰਕਣ ਦੀ ਇਸ ਲਿਖਤ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਮੰਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਈ ਅਪਾਰ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਜਾਇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ, ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਉਸਤਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਉਸਤਤ ਇਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਖਾਲਸਾ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ, ਰਹਿਤਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰਹਿਤਾਂ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਸੋਮਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਜ਼ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਤਿਲਕ ਜੰਝੂ, ਕਰਾਮਾਤ ਆਦਿ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕੇਸ, ਭੱਦਣ, ਪੰਜਮੇਲ, ਪਖੰਡ, ਟੂਣੇਟਾਮਣ, ਰਾਜ-ਜੋਗ, ਦੇਗ-ਤੇਗ, ਜੋਗ-ਭੋਗ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕਈ ਹਵਾਲੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਦਸਮ ਬਾਣੀ ਦੀ ਤਰਜ਼ ’ਤੇ ਵੀ ਰਚਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੇਨਤੀ ਚੌਪਈ ਦੀ ਤਰਜ਼ ’ਤੇ ਕਵੀ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ :

ਚੌਪਈ॥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਥਪਏ ਕਰਤਾਰਾ॥ ਨਾਨਕ ਰੂਪ ਧਰਾ ਸੰਸਾਰਾ॥
ਏਕੈ ਰੂਪ ਅਨੂਪ ਸਰੂਪਾ॥ ਦੇਵੀ ਦੇਵ ਚਹਿਤ ਜਿਹ ਭੂਪਾ॥1॥
ਸਗਲ ਭਵਨ ਕਾ ਤਾਰਕ ਜਾਨੋ॥ ਸਤਿ ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮ ਮਾਨੋ॥
ਕੇਵਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਖਾਨਾ॥ ਨਾਨਕ ਰੂਪ ਧਰਾ ਜਗ ਆਨਾ॥2॥

‘ਦਸ ਗੁਰ ਕਥਾ’ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਝੂਲਣਾ ਛੰਦ ਵਿਚ ਬੜੀ ਹੀ ਮਿੱਠੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਝੂਲਣੇ: ਤੁਸੀਂ ਮੁਗਲ ਪਠਾਣ ਕਹਾਇਕੇ ਜੀ, ਭੋਰਾ ਖੌਫ਼ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋ।
ਡਾਢੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੂਲ ਨਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ, ਐਵੇਂ ਮਰਗ ਪਿਆਲੜਾ ਚੱਖਦੇ ਹੋ।
ਰੱਬ ਚਾਇ ਫਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੁ ਕਰੇ, ਮੀਆਂ ਭੇਤੁ ਨਾ ਰੱਬ ਦਾ ਲੱਖਦੇ ਹੋ।
ਕਰੇ ਢਾਹਕੇ ਸਾਫ਼ ਉਹ ਪਰਬਤਾਂ ਨੂੰ, ਤੁਸੀਂ ਕਉਣ ਕਮੀਨੜੇ ਕੁੱਖ ਦੇ ਹੋ॥71॥

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਪੰਥ ਰਚਣ ਦੇ ਪ੍ਰਣ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਉਹ ਇਕ ਨਿਆਰੇ ਪੰਥ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਜਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ, ਕਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ (ਖਾਲਸਾ-ਪੰਥ) ਹੁਣ ਦੋਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰੜਕੇਗਾ:

ਐਸਾ ਪੰਥ ਚਲਾਂਉਂਗੋ ਜਾਣੈਗਾ ਸਭ ਕੋਇ।
ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੇ ਚਖਨ ਮਾਹਿ ਤ੍ਰਿਣੁ ਹੋਇ॥194॥
ਰੜਕੈਗਾ ਵਹੁ ਦੁਹਨ ਕੋ ਸੋਇ ਨ ਸਾਕਹਿਂ ਰੈਨ।
ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੋ ਆਵੈ ਨਾਹੀ ਚੈਨ॥195॥

ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਹੁਲ ਦੀ ਦਾਤ ਦੇ ਕੇ ਪੰਜਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ :

ਕੀਨਾ ਉਦਮ ਪੰਥ ਕਾ, ਪੰਚ ਸਿਖ ਮੰਗਵਾਯ।
ਪਾਹੁਲ ਗੁਰ ਤਿਨ ਕੋ ਦਈ, ਸਿਰ ਪਰ ਕੇਸ ਰਖਾਯ॥213॥
ਪੰਚ ਮੇਲ ਸੋਂ ਨ ਮਿਲਹੁ ਬਚਨ ਕੀਆ ਗੁਰੁ ਏਹੁ॥
ਬੁਰੇ ਕਾਜ ਕੋ ਤ੍ਯਾਗਿਕੈ ਭਲਾ ਹੋਇ ਕਰਿ ਲੇਹ ॥214॥
ਪੰਚ ਮੇਲ ਯਹ ਕਵਨ ਹੈਂ॥ ਸੋ ਭੀ ਕਹੌਂ ਸੁਨਾਇ।
ਮੀਣੇ ਅਵਰ ਮਸੰਦੀਏ ਭੱਦਣੀਏ ਨ ਮਿਲਾਇ॥215॥
ਧੀਰ-ਮੱਲੀਏ, ਕੁੜੀ-ਮਾਰ ਇਨ ਸੋਂ ਭਲਾ ਨ ਮੇਲ।
ਇਨ ਪਾਂਚੋਕਉ ਤ੍ਯਾਗਕੈ ਕਰਹੁ ਜਗਤ ਮਹਿਂ ਕੇਲ॥216॥

ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਾਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਕੰਕਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਹੋ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਸ੍ਵੈਯਾ- ਸਿਖ ਸਭੈ ਹਮਰੇ ਗੁਰ ਹੋ ਤੁਮ, ਮੈਂ ਹੋ ਗੁਰੂ ਜਗ ਮਾਹਿ ਤੁਮਾਰਾ॥ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਗੁਰੂ ਇਕ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਿਹ ਬਿਧਿ ਪਾਹੁਲ ਗੁਰ ਦਈ ਤਿਹ ਬਿਧਿ ਤਿਨਸੋਂ ਲੀਨ।
ਆਪੁ ਸਿਖ ਤਿਨਕਾ ਭਯਾ ਇਹੀ ਕਾਮ ਗੁਰ ਕੀਨ॥217 ॥
ਚੌਪਈ ॥ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਇਹੁ ਬਚਨ ਸੁਨਾਯਾ। ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਮੁ ਧਰਾਯਾ॥
ਤੁਮ ਮੇਰੇ ਮੈਂ ਤੁਮਰਾ ਹੂਆ। ਤੁਮਰਾ ਹਮਰਾ ਗੁਰੂ ਨ ਦੂਆ॥218॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਈ ਪਖੰਡੀ ਗੁਰੂ ਉਠਣਗੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਪੰਖਡੀਆਂ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਸਬ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ :

ਕਲਿ ਮਹਿ ਹੋਹਿਂ ਪਖੰਡ ਅਨੇਕਾ। ਜੋ ਮਮ ਸਿੱਖ, ਨ ਮਾਨੈ ਏਕਾ॥
ਟਾਮਨ ਕਰ ਕੋਊ ਭੀਤ ਨਚਾਵੈ। ਤੌ ਭੀ ਮਮ ਸਿੱਖਨ ਨਹੀ ਭਾਵੈ ॥219॥
ਨਿਜ ਅੰਗੂਰੀ ਤੇ ਦੂਧ ਚੁਆਵਹਿ। ਆਪ ਆਪ ਕੋ ਗੁਰੂ ਕਹਾਵਹਿ॥ . . .
ਸਿਖ ਹੋਇ ਸੋ ਮਾਨੈ ਨਾਹੀ। ਬਚਨ ਮੋਹਿ ਰਾਖੈ ਰਿਦ ਮਾਹੀ॥
ਜੇ ਗੁਰੁ ਤ੍ਯਾਹ ਅਵਰ ਪਹਿ ਜਾਵਹਿ। ਅਧਿਕ ਦੁਖ ਸੋਈ ਨਰ ਪਾਵਹਿ॥221॥

ਹਜੂਰ ਨੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਪਖੰਡੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ। ਐਸੇ ਭੇਖੀਆਂ ਕੋਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀਨ ਦੁਨੀ ਦੋਹਾਂ ਜਹਾਨਾਂ ਵਿਚ ਖ੍ਵਾਰ ਹੋਣਗੇ :

ਪਰ ਗੁਰ ਜੈਸੇ ਪਰ ਭਰਤਾਰਾ। ਰਮੈ ਤੀਯ ਸੋ ਕਹੈ ਛਿਨਾਰਾ॥
ਨਾ ਸਸੁਰਾਰ ਨ ਪੇਈਬੇਰ ਥਾਂਉਂ। ਤਿਨਕਾ ਕੋਊ ਲੇਤ ਨ ਨਾਂਉਂ॥223॥

ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸੇ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਜਾਂ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਿਆ ਉਹ ਮੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏਗਾ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਮੰਗ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਅਰਦਾਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ :

ਜੋ ਕਰਿ ਹੈ ਤੁਮਰਾ ਕੋਊ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਨੋ ਕੀਯਾ ਤਿਨ ਦਰਸੁ ਹਮਾਰਾ।
ਜੋ ਤੁਮ ਮਾਂਗ ਲਹੋ ਮਿਲ ਪਾਂਚ ਸੁਈ ਕਛੁ ਹੋਇ ਨ ਲਾਗ ਹੈ ਬਾਰਾ।
ਹੈ ਅਰਦਾਸ ਮੇਂ ਆਇ ਰਹਾ ਫਲ ਜੌ ਕਾਲਿਮੈਂ ਕੋਊ ਮਾਂਗਨਹਾਰਾ॥224॥

ਇਸ ਇਕ ਅਕਾਲ ਦੇ ਉਪਾਸ਼ਕ ਨਵ ਸਿਰਜੇ ਖਾਲਸੇ ਬਾਰੇ ਕਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਾਰੋਂ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੀਰੀ ਅਤੇ ਪੀਰੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ :

ਸ੍ਵੈਯਾ, ਪੀਰਨ ਤੇ ਜਿਨ ਪੀਰੀ ਹਰੀ, ਅਰੁ ਗੁਰੂਅਨ ਤੇ ਹਰਿ ਲੀਨੀ ਗੁਰਾਈ॥
ਸ਼ਾਹਿਨ ਸੋਂ ਪਤਿਸਾਹੀ ਹਰੀ, ਅਰੁ ਮੀਰਨ ਕੀ ਜਿਨ ਮੀਰੀ ਗਵਾਈ।
ਚਾਰੋਂ ਹੀ ਬਰਨ ਮਿਲਾਯ ਦੀਏ ਜਿਨ ਕਾਹੂੰ ਮੈ ਨਾਂਹਿ ਰਹੀ ਬਿਸਨਾਈ॥
ਐਸੋ ਹੀ ਰੂਪ ਮੇਂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਅਕਾਲ ਕੀ ਬਾਣੀ ਜਪਾਈ।

ਇਸ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੇ ਕਵੀ ਕੰਕਣ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਪੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਲੜ ਲਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਖਾਲਸਾ ਵਿਲੱਖਣ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਦਮੁਖਤਾਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ (ਰਾਜ) ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਪਰੰਤ :

ਐਸਾ ਪੰਥ ਗੁਰੂ ਕਾ ਹੂਆ। ਜਾਂਕੇ ਸਮਸਰਿ ਅਵਰੁ ਨ ਦੂਆ॥
ਕਾਨ ਕਿਸੀ ਕੀ ਨਾਂਹਿ ਧਰਾਵੈ। ਆਪ ਖਾਲਸਾ ਗੁਰੂ ਕਹਾਵੈ॥229॥
ਜੋਗੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨਹੀ ਮਾਨੈ। ਮੀਰ ਪੀਰ ਕੋ ਕੋਊ ਨ ਜਾਨੇ।
ਸਭੈ ਸਵਾਰ ਕਹਾਵਹਿਂ ਸਾਹੁ। ਐਸਾ ਗੁਰੂ ਚਲਾਯਾ ਰਾਹੁ॥230॥
ਜੇਤੇ ਜਗ ਮਹਿਂ ਫਿਰਹਿ ਪਯਾਦੇ। ਤਿਨ ਕਾ ਨਾਮੁ ਭਯਾ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ।
ਗਾਂਉਂ ਗਾਂਉਂ ਦਿੱਲੀ ਠਹਿਰਾਈ। ਘਰ ਘਰ ਮਹਿਂ ਟਕਸਾਲ ਲਵਾਈ॥231॥