ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਗਤ ਵਿਚ ਧਰਮ ਬਹੁਤ ਸਨ। ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਫ਼ਿਰਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਨ। ਫ਼ਿਰਕਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਫ਼ਿਰਕੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਨ। ਮਤ-ਮਤਾਂਤਰ ਵੀ ਬੇ-ਸ਼ੁਮਾਰ ਸਨ। ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਪਰ ਸੱਚਾ ਧਰਮ, ਧਰਮ ਦਾ ਸੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਸਰਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ- ‘ਰੱਬੁਲ ਆਲਮੀਨ’ ਅਤੇ ‘ਵਸੁਧੇਵ ਕਟੁੰਬਕਮ’। ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਲਬੋ ਲਬਾਬ ਇੱਕ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਕੁਟੰਬ, ਪਰਵਾਰ ਜਾਂ ਕੁਨਬਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ। ਚਾਹੀਦਾ ' ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਏਕਾ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਖਾਲਕ ਦੀ ਇਬਾਦਤ ਅਤੇ ਖ਼ਲਕਤ ਦੀ ਖ਼ਿਦਮਤ ਕਰਦੇ। ਪਰ ਇਹ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਟਕਰਾਅ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਵਿਖਾਂਦਿਆਂ ਵਿਖਾਂਦਿਆਂ ਧਰਮ ਦੇ ਅਸਲ ਤੱਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਆਸ਼ਾ ਤਾਂ ਸਾਧ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਫਿਰੈਂ ਜਗ ਸਤ੍ਰ ਸਭੈ ਅਵਲੋਕ ਚਪੈਂਗੇ॥7॥27॥ (ਦ.ਗ੍ਰੰ.ਸਾਹਿਬ) ਸੀ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਭਲੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੱਸਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਸੀ ਪਰ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਬਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਬੀਰ ਧਰਤੀ ਸਾਧ ਕੀ ਤਸਕਰ ਬੈਸਹਿ ਗਾਹਿ॥ ਇਤਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਲੇਛ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਦੇਵ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਮ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵੀ ਦੇਵ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਲੇਛ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਗਈ। ਜਗਤ ਵਿਚ ਪਾਟੋ ਧਾੜ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਅਣਖ, ਗ਼ੈਰਤ, ਸਵੈਮਾਣ-ਵਿਹੀਣ ਆਮ ਜਨਤਾ ਸਾਹਸਤਹੀਣ ਹੋ ਨਿਰਜਿੰਦ ਹਜੂਮ ਬਣ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਸਚੁ ਕਿਨਾਰੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਖਹਿ ਮਰਦੇ ਬਾਮ੍ਹਣਿ ਮਉਲਾਣੇ। ਜਗਤ ਜਲੰਦੇ ਦੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਥਾਂਥਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤਕ ਇਸ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਸਿਧਾਂਤ, ਬਾਣਾ ਬਾਣੀ, ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਵਜੂਦ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਸਰਾਬੋਰ ਕੀਤਾ। ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਤੋਂ ਹੀ ਹਾਕਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੱਬ ਹੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਰਾਜਾ ਕਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੀ ਮਨੋਬਰਿਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਚਰਨ ਦੀ ਹੀਣਤਾ ਇਸ ਪੱਧਰ ਤਕ ਜਾ ਚੁਕੀ ਸੀ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਅੱਲੋਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਦਿਲੀਸ਼ਵਰੋ ਵਾ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰੇ ਵਾ ਮਨੋਰਥਾਨ ਪੂਰਯਿਤੁ ਸਮਰਥ:
ਅੰਨਯਨ ਪੈਤਯਤ ਪਰਿਦੀਯਮਾਨ, ਸ਼ਾਕਾਯ ਬਾਸਯਥਾਲੱਵਣਾਯ ਵਾਸ਼ਥਾਤ। ਯਾਨਿ ਕਿ ਜੋ ਦਿਲੀਸ਼ਵਰ ਜਾਂ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤਾਂ ਦਾਲ-ਸਬਜ਼ੀਲੂਣ ਆਦਿ ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੁਚੀ ਇਤਨੀ ਪੀਢੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁਕੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਕਾਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ ਜੋ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਡਭਾਗੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਬਿਰਤੀ ਜਾਂ ਭਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ। ਠੀਕਰਿ ਫੋਰਿ ਦਿਲੀਸਿ ਸਿਰਿ ਪ੍ਰਭ ਪੁਰ ਕੀਯਾ ਪਯਾਨ॥ ਤੁਲਸੀ ਦਾਸ ਨੇ ਵੀ ‘ਰਾਮਚਰਿਤ ਮਾਨਸ’ ਵਿਚ ਕੈਕੇਈ-ਮੰਥਰਾ ਸੰਵਾਦ ਵਿਚ ਮੰਥਰਾ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕਹਾਇਆ ਕਿ, “ਰਾਜਾ ਕੋਈ ਵੀ ਬਣ ਜਾਏ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਦਾਸੀ ਤੋਂ ਰਾਣੀ ਬਣ ਜਾਣਾ ਹੈ।” ਯਾਨਿ ਕਿ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਧੱਸ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਕੋਊ ਨਿਪ ਹੋਉ ਹਮਹਿ ਕਾ ਹਾਨੀ
ਚੇਰੀ ਛਾਡਿ ਅਬ ਹੋਬ ਕਿ ਰਾਨੀ॥3॥ (ਰਾਮਚਰਿਤ ਮਾਨਸ) ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੈਸਿ ਜੂਨਿ ਇਕ ਦੇਤ ਬਖਨਿਯਤ॥ ਤਿਯੋ ਇਕ ਜੂਨਿ ਦੇਵਤਾ ਜਨਿਯਤ॥
ਜੈਸੇ ਹਿੰਦੂਆ ਨੌ ਤੁਰਕਾਨਾਂ॥ ਸਭਹਿਨ ਸੀਸ ਕਾਲ ਜਰਵਾਨਾ॥5॥
ਕਬਹੂੰ ਦੈਂਤ ਦੇਵਤਨ ਮਾਰੈ॥ ਕਬਹੂੰ ਦੈਂਤਨ ਦੇਵ ਸੰਘਾਰੈ॥
ਦੇਵ ਦੈਂਤ ਜਿਨ ਦੋਊ ਸੰਘਾਰਾ॥ ਵਹੀ ਪੁਰਖ ਭਿ ਪਤਿਪਾਲੁ ਹਮਾਰਾ॥6॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੋਚ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੀ ਅਣਹੋਣੀ ਬਾਤ ਸੀ। ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੇ ਜੋ ਹੀਣਤਾ, ਗ਼ੁਲਾਮੀ, ਜ਼ੁਲਮ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨਾ ਆਪਣੀ ਨਿਯਤੀ ਜਾਂ ਕਿਸਮਤ ਹੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਸ ਗੁਰੂ ਕੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੁ ਸਿਮਰਿ* ਮਨਾਈ ਕਾਲਕਾ ਖੰਡੇ ਕੀ ਵੇਲਾ।
ਪੀਓ ਪਾਹੁਲ ਖੰਡਧਾਰ ਹੋਇ ਜਨਮ ਸੁਹੇਲਾ।
ਸੰਗਤਿ ਕੀਨੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਮਨਮੁਖੀ ਦੁਹੇਲਾ।
ਵਾਹ ਵਾਹ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਪੇ ਗੁਰੁ ਚੇਲਾ॥ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੂਜਾ) ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਬ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਵਾਪਰਿਆ। ਉਹ ਕੈਸਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਹੋਏਗਾ ਜਦ ਪੰਥ ਦਾ ਵਾਲੀ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਾਜੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਬੀਰ ਆਸਨ ਹੋ ਕੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਾਰਤਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਕਵੀ ਕੰਕਣ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਜਿਹ ਬਿਧ ਪਾਹੁਲ ਗੁਰ ਦਈ ਤਿਹ ਬਿਧਿ ਤਿਨਸੋਂ ਲੀਨ।
ਆਪੁ ਸਿਖ ਤਿਨਕਾ ਭਯਾ ਇਹੀ ਕਾਮ ਗੁਰ ਕੀਨ॥217॥ ਆਪੇ ਗੁਰੁ ਚੇਲਾ ਦੇ ਇਸ ਕਰਿਸ਼ਮੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕੰਕਣ ਕਵੀ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਕਹਿ ਕੇ ਮੁਖਾਤਬ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਨਾਯਾ। ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਨਾਮ ਧਰਾਯਾ।
ਤੁਮ ਮੇਰੇ ਮੈਂ ਤੁਮਰਾ ਹੂਆ। ਤੁਮਰਾ ਹਮਰਾ ਗੁਰੂ ਨ ਦੂਆ॥218॥
ਸਿਖ ਸਭੈ ਹਮਰੇ ਗੁਰ ਹੋ ਤੁਮ, ਮੈਂ ਹੋ ਗੁਰੂ ਜਗ ਮਾਹਿ ਤੁਮਾਰਾ।
ਜੋ ਕਰਿ ਹੈ ਤੁਮਰਾ ਕੋਊ ਦਰਸ਼ਨ, ਜਾਨੋ ਕੀਯਾ ਤਿਨ ਦਰਸ ਹਮਰਾ॥224॥ ਇਸ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਸਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਸਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀਣਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਗੁਣਾ ਨਾਲ ਸਰਾਬੋਰ ਕੀਤਾ: ਖਾਲਸਾ ਹੋਵੇ ਖੁਦ ਖੁਦਾ ਜਿਮ ਖੂਬੀ ਖੂਬ ਖੁਦਾਇ।
ਈਨ ਨ ਮਾਨੈ ਆਨ ਕੀ ਬਿਨ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸਾਹਿ॥ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦਿੱਕਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਤਨੀ ਦੇਰ ਉਹ ਰਿਆਇਆ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿਣ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੰਕਾਰ, ਤਕੱਬਰ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ’ਤੇ ਆਮਾਦਾ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸੋਚ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਪੱਖੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸਮ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਖ਼ਸ ਦਾ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਹਿਮ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਕਰਾਮਾਤ ਜਾਂ ਯੁੱਗ-ਪਲਟਾਊ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਪਾਈ। ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ, ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ, ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ, ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੰਦੀ ਖਾਨੇ ਵਿਚ ਰਹੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਵਜ਼ੀਦੇ ਦੀ ਕਚਿਹਰੀ ਵਿਚ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਅੰਦਰ ਕਰ ਇਸ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਜੈਕਾਰ ਗੁੰਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਜੇਕਰ ਸੋਚ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਵੀ ਟੁੱਟ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਜ਼ਮੀਰ ਨੇ ਹੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ ਤਾਂ ਉਹ ਬੰਧਨ ਸਦੀਵੀ ਹੋਣਗੇ। ਅਜ਼ਾਦ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਵਾਰਤਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਪੁਲਿਸ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਭਜਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਇਕ ਵੇਸਵਾ ਨੇ ਬੂਹਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵਾੜ ਲਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਆਈ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਆਇਆ ਹੈ? ਉਸ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਪੁਲਿਸ ਚਲੀ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇਤਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕਮਾਲ ਹੈ, ਇਹ ਤੂੰ ਇਕ ਵੇਸਵਾ ਹੋ ਕੇ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਜਿਸਮਫ਼ਰੋਸ਼ ਹਾਂ, ਜ਼ਮੀਰ-ਫ਼ਰੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਕਈ ਐਸੇ ਪੰਥ ਦੋਖੀ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਪੰਥ ਦਾ ਲਬਾਦਾ ਓਢ ਕੇ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭਾਂ ਲਈ ਜ਼ਮੀਰ-ਫ਼ਰੋਸ਼ੀ ਲਈ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤਤਪਰ ਹਨ, ਖ਼ਰੀਦਣ ਵਾਲਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੈ ਪਰ ਜ਼ਮੀਰ ਮਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤਾਂ ਐਸੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਫਲੀਅਹਿ ਫੁਲੀਅਹਿ ਬਪੁੜੇ ਭੀ ਤਨ ਵਿਚਿ ਸੁਆਹ॥3॥ ਵਾਲੀ ਹੀ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਸੋਚ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਗੁਣ ਦੇ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਇਲਾਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ' ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਨੂੰ ਹੀ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਕੇ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਕਰ ਸੋਚ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਕਾਇਮ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜ਼ਾਮਨ ਹੈ। ਹੱਕ, ਇਨਸਾਫ਼, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੂਝਦਾ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਇਹ ਪੈਗ਼ਾਮ ਹੈ ਵੈਸਾਖੀ ਦਾ। ਵੈਸਾਖੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਦਿਹਾੜਾ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਦਿਵਸ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸੋਚ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। | 
