ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਸਰਬੰਸ ਦਾਨੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦਾਤੇ ਕਹਿ ਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਮਾ ਅਤੇ ਉਸਤਤਿ ਵਿਚ ਦੋ ਨੁਕਤੇ ਹਨ- ‘ਸਰਬੰਸ ਦਾਨੀ’ ਅਤੇ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦਾਤੇ’। ਜੇ ਜ਼ਰਾ ਨੀਝ ਲਾ ਕੇ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਸੋਢੀ ਸੁਲਤਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਕੁਲ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਸ਼ਹਾਦਤ ਕੇਵਲ ਨਿਰੀ ਇਕਲ ਇਕਲੋਤਰੀ ਘਟਨਾ ਮਾਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਲਕਿ ਇਸਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਇਕ ਐਸੀ ਸ਼ਮਾਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਲਾਇਆ ਫ਼ਿਰ ਉਹ ਬਾਕੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਸੋਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ੍ਰੋਤ ਬਣੀ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਕਹਾਏ।

ਸ਼ਮਾਂ ਭੀ ਕਮ ਨਹੀਂ ਕੁਛ ਇਸ਼ਕ ਮੇਂ ਪਰਵਾਨੇ ਸੇ
ਜਾਨ ਦੇਤਾ ਹੈ ਅਗਰ ਵੋ, ਤੋ ਯੇ ਸਰ ਦੇਤੀ ਹੈ। (ਜੋਸ਼)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ, ਫ਼ਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮਾਂ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਭ ਕੁਝ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਕੇ ਇਸਨੂੰ “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ॥ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹ॥ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵਿਚ ਸਮਾ ਗਏ, ਉਹ ਵੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ ਹੋ ਗਏ। ਚਲੀ ਪੀੜੀ ਸੋਢੀਆ ਰੂਪੁ ਦਿਖਾਵਣਿ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ॥ ਸੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਐਸਾ ਅਦੁੱਤੀ ਸਰਬੰਸ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਨਾ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਂ ਇਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲੜੀ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਝੜੀ ਹੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਰਬੰਸ ਦਾਨ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਪੰਥਕ ਕਵੀ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ 'ਸਾਬਰ' ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ,

ਸੁਰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਬੈਠੀਆਂ ਹੈਸਨ, ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੋ।
ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵੇਖ ਰਹੇ ਨੇ, ਬੁਤ ਏ ਇਕ ਨੁਹਾਰਾਂ ਦੋ।
ਗੱਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੱਲ ਏ ਨਿਕਲੀ, ਗੱਲ ਏ ਇਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੋ।
ਇਕ ਨੇ ਪੰਚਮ ਪਿਤਾ ਪਿਆਰੇ, ਇਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੋਤੇ ਜੋ।
ਉਸ ਪੋਤੇ ਨੇ ਪੋਤੇ ਲੈ ਲਏ, ਦੋ ਏਧਰ ਤੇ ਏਧਰ ਦੋ।

ਗਗਨ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਜਹ ਮਹਾ ਭਇਆਨ ਤਪਤਿ ਬਹੁ ਘਾਮ॥ ਤਹ ਹਰਿ ਕੇ ਨਾਮ ਕੀ ਤੁਮ ਊਪਰਿ ਛਾਮ॥ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਸੁਰ ਅਲਾਪਣ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤੀ ਤਵੀ, ਤੱਤੀ ਰੇਤ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਝੱਲਿਆ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਤਸੀਹੇ ਸਹਾਰਦਿਆਂ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਚਰਿਤਾਰਥ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ।

ਉਪਰੰਤ ਇਸੇ ਹੀ ਬੰਸ ਵਿਚ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਜੀ ਦੀ ਅੰਸ-ਬੰਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਹੇਤ ਸਾਕਾ ਜਿਨਿ ਕੀਆ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰੁ ਸਿਰਰੁ ਨ ਦੀਆ॥ (ਦ.ਗ੍ਰੰ. ਬਚਿਤ੍ਰ) ਮੁਤਾਬਕ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖਾਤਰ ਠੀਕਰਿ ਫੋਰਿ ਦਿਲੀਸਿ ਸਿਰਿ ਪ੍ਰਭ ਪੁਰ ਕੀਯਾ ਪਯਾਨ। ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੀ ਨ ਕਿਨਹੂੰ ਆਨ॥15॥ (ਦ.ਗ੍ਰੰ. ਬਚਿਤ੍ਰ) ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰ ਕੇ ਮਰ ਰਹੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਜਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਖਸ਼ੀ। ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਅਤੇ ਆਯਾਮ ਦਿੱਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਰਬੰਸ ਦਾਨ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਿਆਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪੋਤਰਿਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤਕ ਇਕ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਲਖ਼ਤੇ-ਜਿਗਰ ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦਾਦੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਕੇ ਜਿਸ ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਸਿਦਕ-ਦਿਲੀ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਰਬੰਸ-ਦਾਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਨੇ ਸਿਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬਜ਼ੁਰਗੀ ਦਾ ਤਅੱਲਕ ਅਕਲ ਅਤੇ ਸੋਚ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਉਮਰ ਨਾਲ। ਐਸਾ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਐਸੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵੇਖਿਆ।

ਹੁਣ ਇਸ ਲੜੀ ਵਿਚ ਇਸ ਕੁਲ ਦੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਹੱਥੀਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਤੋਰਿਆ। ਇਹ ਲਿਖ ਪੜ੍ਹ ਲੈਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਨ ਮਨ ’ਤੇ ਹੰਢਾਅ ਕੇ ਸੋਚਿਆ ਜਾਏ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਰਬੰਸ ਦਾਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਬਖਸ਼ੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪੰਥ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੀ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੋ ਗ੍ਰਿਹ ਮੈ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਤੇ ਸਿਰ ਲਉ ਧਨ ਹੈ ਸਬ ਹੀ ਇਨਹੀ ਕੋ॥3॥ (ਖਾਲਸਾ ਮਹਿਮਾ)।

ਸਰਬੰਸ ਦਾਨੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਪੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦਾਤੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹਿਮ ਪੱਖ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸੋਮੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦਾਤੇ ਵੀ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੁਧਾ ਸਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਾਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸੋਚ ਭਾਵੇਂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਤੋਂ ਵਰਣਿਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਲਈ ਗਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ, ਅਹੈ ਪਰਗਣਾ ਤੁਮਰੇ ਪਾਸ। ਬਲ ਆਛੇ ਸਿਖ ਕਰਹੁ ਨਿਵਾਸ (ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 2-12) ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ,

ਬੈਠਾ ਸੋਢੀ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਰਾਮਦਾਸੁ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਹਾਵੈ।
ਤਾਲੁ ਖਟਾਇਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰਿ ਵਿਚਿ ਜੋਤਿ ਜਗਾਵੈ। (ਵਾਰ 1:47)

ਪੂਰਨੁ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪਵਿਤ੍ਤਮ ਸਥਾਨ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਸੁਧਾਸਰ ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਾਲ ਪਿੱਛੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਮੁਢ ਕਦੀਮ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਇਕ ਅੰਤ੍ਰੀਵ ਇੱਛਾ ਤੁਰੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਮਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਜਿਸਮਾਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਮਰ ਹੋਣਾ ਲੋਚਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਸਾਮੀ ਧਰਮ (ਈਸਾਈ, ਇਸਲਾਮ ਜਾਂ ਯਹੂਦੀ) ਹੋਣ ਜਾਂ ਫ਼ਿਰ ਗ਼ੈਰ ਸਾਮੀ (ਹਿੰਦੂ, ਬੁੱਧ, ਜੈਨ ਆਦਿ) ਉਹ ਆਬਿ ਹਯਾਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਚੌਪਈ ਰਾਹੀਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਮੌਤ ਦੇ ਤ੍ਰਾਹ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਪੁ ਹਾਥ ਦੈ ਮੁਝੈ ਉਬਰਿਯੈ॥ ਮਰਨ ਕਾਲ ਕਾ ਤ੍ਰਾਸ ਨਿਵਰਿਯੈ॥ (ਦ..ਚ.)

ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ‘ਆਬ-ਏ-ਹਯਾਤ’ ਜਿਸਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੁੱਕਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ’ਤੇ ਆਬ-ਏ-ਹਯਾਤ ਦੇ ਇਸ ਚਸ਼ਮੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਖਵਾਜਾ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਰ ਪਿਆਲਾ ਖ਼ਿਜ਼ਰੋਂ ਪੀਤਾ ਬਾਹੂ, ਆਬਿ ਹਯਾਤੀ ਵਾਲਾ ਹੂ। ਇਸ ਆਬਿ ਹਯਾਤ ਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਬੂੰਦ ਪੀਣ ਕਰਕੇ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਦੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ। ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਾਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਮਾੜੀ ਹੈ। ਪਰ ਰਜਿ ਨ ਕੋਈ ਜੀਵਿਆ ਕੁੜੇ ਭਰਵਾਸੇ। (ਵਾਰ 27:9) ਇਸ ਲਈ ਜ਼ੌਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਜਿੰਨੀ ਉਮਰ ਵੀ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਜਾਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ:

ਹੋ ਉਮਰ-ਏ-ਖ਼ਿਜਰ ਭੀ ਤੋ ਹੋ ਮਾਲੂਮ ਵਕਤ-ਏ-ਮਰਗ
ਹਮ ਕਯਾ ਰਹੇ ਯਹਾਂ ਅਭੀ ਆਏ ਅਭੀ ਚਲੇ। (ਸ਼ੇਖ ਇਬ੍ਰਾਹੀਮ ਜ਼ੌਕ)

ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਪਰ ਬੜੇ ਹੀ ਨਾਟਕੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ। ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ, ਮਹਾਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਕਥਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਦੈਂਤਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਖੀਰ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਰਿੜਕਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਮਾਧਾਣਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਸੁਕੀ ਨਾਗ ਨੂੰ ਨੇਤ੍ਰਾ। ਇਸ ਕਵਾਇਦ ਵਿਚ ਚੌਦਾਂ ਰਤਨ ਨਿਕਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ-ਅਪਸਰਾ, ਕਾਮਧੇਨੂ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸ਼ਰਾਬ, ਮਣੀ, ਜ਼ਹਿਰ, ਸ਼ੰਖ, ਐਰਾਵਤ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕੁੰਡ ਨਿਕਲਿਆ। ਰਤਨ ਉਪਾਇ ਧਰੇ ਖੀਰੁ ਮਥਿਆ ਹੋਰ ਭਖਲਾਏ ਜਿ ਅਸੀ ਕੀਆ॥ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਅਲੰਕਾਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵਰਤਿਆ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਅਲੰਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਰਿੜਕਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕੁੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ:

ਮਾਧਾਣਾ ਪਰਬਤੁ ਕਰਿ ਨੇਤ੍ਰਿ ਬਾਸਕੁ ਸਬਦਿ ਰਿੜਕਿਓਨੁ॥
ਚਉਦਹ ਰਤਨ ਨਿਕਾਲਿਅਨੁ ਕਰਿ ਆਵਾ ਗਉਣੁ ਚਿਲਕਿਓਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 967)

ਪੌਰਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਵਾਰਤਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਬਲਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੁੰਡ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦੈਂਤਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਅਪਸਰਾ ਮਹਾਮੋਹਿਨੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਂਤਾਂ ਨੂੰ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਤਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਮਹਾ ਮੋਹਨੀ ਰੂਪ ਧਾਰਿਯੋ ਅਨੂਪੰ॥
ਛਕੇ ਦੇਖਿ ਦੋਉ ਦਿਤਯਾਦਿਤਿ ਭੂਪੰ॥20॥ (ਦ.ਗ੍ਰੰ. ਬਚਿਤ੍ਰ)

ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਚਤੁਰਾਈ ਇਹ ਵਰਤੀ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੈਂਤਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹੀ ਨਾਂਹ। ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਮੋਹਿਨੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵਰਤਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਹੂ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਦੈਂਤ ਟਪੂਸੀ ਮਾਰ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਇਕ ਬੂੰਦ ਉਸ ਦੇ ਹਲਕ ਵਿਚ ਵੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਸੂਰਜ ਨੇ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਧੌਣ ਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਨੇ ਰਾਹੂ ਦੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਧੜ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਰਾਹੂ ਅਤੇ ਕੇਤੂ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਹਿੱਸੇ ਪੁਲਾੜ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਗਰਦਸ਼ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂਸਮੇਂ ਸਿਰ ਇਹ ਰਾਹੂ ਕੇਤੂ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਕੇ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਕੇ

ਪਰ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਹਿੱਤ ਸਦ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਨਾਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕੁੰਡ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਰੋਵਰ, ਸੁਧਾਸਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਉਸ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਦ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਜਨਮ ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਰੋਵਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦਾਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਨਿਧ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਉਦਮੁ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕੀਆ ਸਭ ਲੋਕ ਉਧਰਣ ਅਰਥਾ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਜਿੰਦ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਵਰਤ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਜੀਵ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਤੂਤ, ਕੁਕਾਜ ਸੁਕਾਜ ਦੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਸਤੁਤੀ ਜਾਂ ਆਰਾਧਨਾ ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਨੁਕਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਦੇਵ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੈਂਤ। ਜਿਹੜੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਦੇਵਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਪਰੀਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੈਂਤ।

ਸਾਧ ਕਰਮ ਜੇ ਪੁਰਖ ਕਮਾਵੈ॥
ਨਾਮ ਦੇਵਤਾ ਜਗਤ ਕਹਾਵੈ॥
ਕੁਕ੍ਰਿਤ ਕਰਮ ਜੇ ਜਗ ਮੈ ਕਰਹੀਂ॥
ਨਾਮ ਅਸੁਰ ਤਿਨ ਕੋ ਸਭ ਧਰਹੀਂ॥15॥ (ਦ.ਗ੍ਰੰ.ਚ.)

ਵੈਸੇ ਇਹ ‘ਮਹਾਮੋਹਿਨੀ’ ਮਾਯਾ ਰੂਪ ਹੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲਿਜਾਣ ਵਿਚ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਹੂ ਕੇਤੂ ਰੂਪੀ ਦੈਂਤ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਕਿ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਤੇ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਅਖ਼ੀਰਲਾ ਕਤਰਾ ਤਕ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਸਾਗਰ ਵੀ ਅਥਾਹ ਹੈ, ਇਹ ਮਿਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਵੀ ਬੇਅੰਤ ਹਨ, ਗਿਣੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ।

ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਾਵਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਗੰਧਲਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਕੁਕ੍ਰਿਤ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਮਸੰਦਾਂ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਸਨ- ਨਹਿਂ ਮਸੰਦ ਤੁਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀਏ। ਤ੍ਰਿਸਨਾਗਨ ਤੇ ਅੰਤਰ ਸੜੀਏ। ਸਿੱਖ ਦੀ ਚੇਤੰਨਤਾ, ਸਿਦਕ, ਭਰੋਸਾ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰਖੇਗਾ। ਤਾਹੀਂਓ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੀ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਹਰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤਿ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਜਿਨ ਨਿੰਦ ਕਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਕੀ, ਤਿਨ ਘੋਰ ਪਾਪ ਕੀਏ ਨਾ ਕੀਏ।
ਜਿਨ ਵਿਅਰਥ ਕਹਾ ਸੁਧਾਸਰ ਕੋ, ਤਿਨ ਘੋਰ ਨਰਕ ਇਕਤ੍ਰ ਕੀਏ ਨਾ ਕੀਏ।
ਜਿਨ ਸਰ ਨਾ ਧੁਰਾ ਹਰਿ ਸਰਦਲ ਪੈ, ਫਿਰ ਸਰ ਤਨ ਤਿਹ ਰਹੇ ਨਾ ਰਹੇ।
ਜਿਨ ਚਰਨ ਗੰਗਾ ਕਾ ਖੰਡਨ ਕੀਆ, ਤਿਨ ਜੀਵਨ ਜਲ ਗੰਧਲੇ ਕੀਏ ਨਾ ਕੀਏ।
ਜਿਨ ਹਰਿ ਕੀ ਪਉੜੀ ਕਾ ਚੁਲਾ ਨਾ ਲੀਆ, ਤਿਨ ਵਿਸ਼ਟਾ ਕਿਰਮ ਥੀਏ ਨਾ ਥੀਏ।
ਜਿਨ ਧਰਾ ਨਾ ਮਸਤਕ ਰਾਮਦਾਸ ਗੁਰੂ ਦਰ, ਤਿਹ ਨਰ ਪਸੁ ਜੂਨ ਪੜੇ ਨਾ ਪੜੇ।
ਜਿਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਆ ਨਾ ਦੁਖਭੰਜਨੀ ਵਿਖੇ, ਤਿਨ ਅਠਸਠ ਤੀਰਥ ਭਵੇ ਨਾ ਭਵੇ।
ਜਿਨ ਪੰਗਤ ਸੰਗਤ ਨਾ ਕੀਨਈ, ਤਿਨ ਮਾਨੁਖ ਜਨਮ ਥੀਏ ਨਾ ਥੀਏ।
ਜਿਨ ਖਿਦਰਾਣੇ ਲਗ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਨਾ ਕੀਆ, ਤਿਨ ਸਿਖ ਗੁਰੂ ਕੇ ਭਏ ਨਾ ਭਏ। (ਗੁਰਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬਾ)

ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਤਨ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਪਾਵਨ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਉਪਮਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕੇਵਲ ਤਨ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਬਦੁ ਦੀ ਵੀਚਾਰ ਨਾਲ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵਜਦ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸੋਰਠਿ ਰਾਗ ਵਿਚ ਇਹ ਭਾਵ ਪੂਰਤ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ,

ਰਾਮਦਾਸ ਸਰੋਵਰਿ ਨਾਤੇ॥ ਸਭਿ ਉਤਰੇ ਪਾਪ ਕਮਾਤੇ ॥
ਨਿਰਮਲ ਹੋਏ ਕਰਿ ਇਸਨਾਨਾ॥ ਗੁਰਿ ਪੂਰੈ ਕੀਨੇ ਦਾਨਾ ॥1॥
ਸਭਿ ਕੁਸਲ ਖੇਮ ਪ੍ਰਭਿ ਧਾਰੇ॥ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤਿ ਸਭਿ ਥੋਕ ਉਬਾਰੇ
ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਵੀਚਾਰੇ॥ਰਹਾਉ ॥ ਸਾਧਸੰਗਿ ਮਲੁ ਲਾਥੀ॥
ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਭਇਓ ਸਾਥੀ ॥ ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇਆ॥
ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਭੁ ਪਾਇਆ॥2॥1॥65॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 625)

ਨਿਰਮਲ ਹੋਏ ਕਰਿ ਇਸਨਾਨਾ॥ ਦੇ ਬਚਨ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਤਨ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਸਰੋਵਰ। ਦੂਸਰਾ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਦਾਸਾਂ ਲਈ ਗੁਰ-ਸੰਗਤ ਰੂਪੀ ਸਰੋਵਰ। ਇਕ ਸਰੋਵਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ। ਸਾਧਸੰਗਿ ਮਲੁ ਲਾਥੀ॥ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਭਇਓ ਸਾਥੀ॥ ਅਤੇ ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਵੀਚਾਰੇ॥ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਦਾਸਾਂ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਯਾਨਿ ਕਿ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਰਿ ਇਸਨਾਨੁ ਸਿਮਰਿ ਪ੍ਰਭੁ ਅਪਨਾ ਮਨ ਤਨ ਭਏ ਅਰੋਗਾ॥

ਇਕ ਅਰਦਾਸਿ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤਿ ਬਿਨਾਂ ਨਾਗਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਸਨਮੁਖ ਇਕ ਭਾਵ ਪੂਰਤ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

ਹਮ ਅਵਗੁਣਿ ਭਰੇ ਏਕੁ ਗੁਣੁ ਨਾਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਛਾਡਿ ਬਿਖੈ ਬਿਖੁ ਖਾਈ॥
ਮਾਯਾ ਮੋਹ ਭਰਮ ਪੈ ਭੂਲੇ ਸੁਤ ਦਾਰਾ ਸਿਉ ਪ੍ਰੀਤਿ ਲਗਾਈ॥
ਇਕੁ ਉਤਮ ਪੰਥੁ ਸੁਨਿਓ ਗੁਰ ਸੰਗਤਿ ਤਿਹ ਮਿਲੰਤ ਜਮ ਤ੍ਰਾਸ ਮਿਟਾਈ
ਇਕ ਅਰਦਾਸਿ ਭਾਟ ਕੀਰਤਿ ਕੀ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਰਾਖਹੁ ਸਰਣਾਈ ॥4॥58॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1406)

ਇਸ ਮੁਤਾਬਕ ਅਸੀਂ ਅਲਪੱਗ ਜੀਵ ਭਰਮ, ਭੈਅ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਵਾਰਕ ਮੋਹ ਮਾਯਾ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸੇ ਹੋਏ ਅਵਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦਾਤੇ ਆਪ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਹੇ। ਸੋ ਜਿਹੜਾ ਉੱਤਮ ਪੰਥ ਹੈ ਉਹ ਆਪ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿਚ ਆਇਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦਾਤੇ, ਸਰਬੰਸ ਦਾਨੀ ਵਾਲੀ ਜੋ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦਾਤੇ ਸਰਬੰਸ ਦਾਨੀ ਕਹਾਏ।

ਸੋਢੀ ਸੋ ਸਰਬੰਸ ਦਾਨੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦਾਤੇ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਆਦਰਸ਼ ਦੇ ਮੋਢੀ, ਸੁਲਤਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ, ਰਹਿਮਤਾਂ, ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣੀਏ।