ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਮੌਸਮ ਅੰਦਰ, ਲੋਕ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਪਰੰਪਰਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਮਿਥਿਹਾਸ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰੇਰਨਾਮਈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਵਰਤਮਾਨ ਇਹ ਸਭ ਤਿਉਹਾਰ ਇੱਕ ਰਸਮ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਭਾਵਨਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਇੰਜ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵੇ ਭਰਪੂਰ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦੇ ਥੱਲੇ ਦੱਬੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਹੋਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿਛੇ ਇੱਕ ਐਸੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾਮਈ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗਿਆਈ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਉੱਪਰ ਸਦਾ ਜਿੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਅੱਜ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਸਰੇ ਉੱਤੇ ਰੰਗ, ਚਿੱਕੜ ਤੇ ਹੋਰ ਗੰਦ-ਮੰਦ ਪਾਉਣ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੋਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅੰਦਰ ਜੋ ਨਵੀਂ ਮੌਲਿਕ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਾਲੀ ਸਪਿਰਟ ਭਰੀ, ਨੂੰ ਸੁਖਾਲਾ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹਰਨਾਕਸ਼ ਸਤਿਜੁਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਨਾਕਸ਼ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਹਿਰਣਯ-ਕਸ਼ਿਪ (ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਵਾਲਾ) ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਤੋਂ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਕਿ- ‘ਨਾ ਮੈਂ ਦਿਨੇ-ਨਾ ਰਾਤ ਮਰਾਂ, ਨਾ ਅਸਮਾਨ-ਨਾ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਮਰਾਂ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ-ਨਾ ਦੈਂਤ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਪਾਸੋਂ ਮਰਾਂ, ਨਾ ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਤੇ ਨਾ ਬਾਹਰ ਮਰਾਂ' ਆਦਿ ਵਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ’ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਭੈ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਇੰਨਾ ਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਸਭ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ‘ਜਲੇ ਹਰਨਾਕਸ਼ ਥਲੇ ਹਰਨਾਕਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਜਾਪ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਹਰਨਾਕਸ਼ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਤਾਂ ਸਭ ਹਰਨਾਕਸ਼ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਜਪਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨਾਮ ਭਾਵ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਜਾਪ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਜਪਦਾ ਰਿਹਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਦਾ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਲੱਜਿਆ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਹਰਨਾਕਸ਼ ਪਾਸ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਤਾਂ ਹਰ ਵਕਤ ‘ਰਾਮ ਨਾਮ’ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਦਾ ਜਾਪ ਹੀ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਰਾਮ ਨਾਮ’ ਦੇ ਜਾਪ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ “ਭੈਰਉ ਰਾਗ” ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਰਾਮੁ ਕਹੈ ਕਰ ਤਾਲ ਬਜਾਵੈ
ਚੁਟੀਆ ਸਭੈ ਬਿਗਾਰੇ॥1॥
ਰਾਮ ਨਾਮਾ ਜਪਿਬੋ ਕਰੈ॥
ਹਿਰਦੈ ਹਰਿ ਜੀ ਕੋ ਸਿਮਰਨੁ ਧਰੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1165) ਹਰਨਾਕਸ਼ ਨੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨਾਮ ਛੱਡ ਕੇ ‘ਜਲੇ ਹਰਨਾਕਸ਼ ਥਲੇ ਹਰਨਾਕਸ਼’ ਜਪਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੇ ਨਾ ਮੰਨਣ ’ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਮਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਪ੍ਰੰਤੂ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ: - ਪ੍ਰਹਿਲਾਦੁ ਕਹੈ ਸੁਨਹੁ ਮੇਰੀ ਮਾਇ॥
- ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਨ ਛੋਡਾ ਗੁਰਿ ਦੀਆ ਬੁਝਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1133)
- ਇਕੁ ਰਾਮੁ ਨ ਛੋਡਉ ਗੁਰਹਿ ਗਾਰਿ॥
ਮੋ ਕਉ ਘਾਲਿ ਜਾਰਿ ਭਾਵੈ ਮਾਰਿ ਡਾਰਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1194) ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਇਕ ਕੋਠੇ ਅੰਦਰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰੰਤੂ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨਾ ਘਬਰਾਇਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰਨਾਕਸ਼ ਦੀ ਭੈਣ ਹੋਲਿਕਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਵਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਚਾਦਰ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ’ਤੇ ਅੱਗ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਹਰਨਾਕਸ਼ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਹਿੱਤ, ਹੋਲਿਕਾ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁਆਲੇ ਚਾਦਰ ਲਪੇਟ ਲਈ। ਪ੍ਰਭੂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਾਜ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਉਹ ਚਾਦਰ ਹੋਲਿਕਾ ਤੋਂ ਉਡ ਕੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੁਆਲੇ ਲਿਪਟ ਗਈ ਤੇ ਹੋਲਿਕਾ ਸੜ ਮਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਬਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਗਰਮ ਥੰਮ੍ਹ ਨਾਲ ਲਿਪਟਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਥੇ ਵੀ ਕੀੜੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਥੰਮ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੇ ਥੰਮ੍ਹ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਲਈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਥੰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਨਰਸਿੰਘ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹਰਨਾਕਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ। ਹੋਲਿਕਾ ਦੀ ਕੁਟਲ ਭਰੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਭਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇਖ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ ਤੇ ਹੋਲਿਕਾ ਦੀ ਜਲੀ ਹੋਈ ਸੁਆਹ ਨੂੰ ਉਡਾਇਆ। ਇਹ ਚੰਗਿਆਈ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਸੀ; ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨਾਲ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਭਾਵਨਾ, ਜੋ ਚੰਗਿਆਈ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅੰਦਰ ਆਤਮਿਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸਨ ਉਹ ਭਾਵਨਾ ਅੱਜ ਵੀ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ ਰੰਗਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੋਲੀ ਨੂੰ ‘ਫਾਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਾਗ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਫੱਗਣ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ, ਜੋ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ/ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰੰਗਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਅਨੰਦ ਭਰਪੂਰ ਹੋਲੀ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੁਨਿਆਵੀ ਹੋਲੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅੰਦਰ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੋਸ਼ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਦੂਸਰੇ ਉੱਪਰ ਗਾਰਾ, ਚਿੱਕੜ ਆਦਿ ਭੈੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਦਿ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਬਣਾਵਟੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਵੀ ਚੂੜਾਮਣੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਹਿੰਦੁਨਿ ਕੇ ਦਿਨ ਹੋਲਿ ਦਿਵਾਲੀ,
ਇਤਯਾਦਿਕ ਦਿਨ ਚਲਹਿ ਕੁਚਾਲੀ।
ਬਿਨਾ ਲਾਜ ਤੇ ਹੁਇ ਨਰ ਨਾਰੀ,
ਕਰਹਿ ਖਰਾਬਾ ਕਾਢਤਿ ਗਾਰੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਬਸੰਤ ਰਾਗ’ ਵਿਚ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਹੋਲੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਗਿਆਸੂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਹਰ ਇੱਕ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਖਿੜਾਉ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਦੀ ਦਾਤ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਜਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨ ਅੰਦਰ ਖੇੜਾ ਹੋਲੀ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਤ-ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਅਸਲ ਹੋਲੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਆਤਮਿਕ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਜਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਨ ਸੋਹਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਸਦਾ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਗੁਰੁ ਸੇਵਉ ਕਰਿ ਨਮਸਕਾਰ॥
ਆਜੁ ਹਮਾਰੈ ਮੰਗਲਚਾਰ॥
ਆਜੁ ਹਮਾਰੈ ਮਹਾ ਅਨੰਦ॥
ਚਿੰਤ ਲਥੀ ਭੇਟੇ ਗੋਬਿੰਦ॥1॥
ਆਜੁ ਹਮਾਰੈ ਗ੍ਰਿਹਿ ਬਸੰਤ॥
ਗੁਨ ਗਾਏ ਪ੍ਰਭ ਤੁਮ ਬੇਅੰਤ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਆਜੁ ਹਮਾਰੈ ਬਨੇ ਫਾਗ॥
ਪ੍ਰਭ ਸੰਗੀ ਮਿਲਿ ਖੇਲਨ ਲਾਗ॥
ਹੋਲੀ ਕੀਨੀ ਸੰਤ ਸੇਵ॥
ਰੰਗੁ ਲਾਗਾ ਅਤਿ ਲਾਲ ਦੇਵ॥2॥
ਮਨੁ ਤਨੁ ਮਉਲਿਓ ਅਤਿ ਅਨੂਪ॥
ਸੁਕੈ ਨਾਹੀ ਛਾਵ ਧੂਪ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1180) ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੋਲੀ ਨੂੰ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ (ਪੁਲਿੰਗ) ਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਇੱਕ ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ 1751 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (1700 ਈ.) ਚੇਤ ਵਦੀ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਾਨੂੰ ਬਾਬਾ ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ ਮਹੰਤ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਗੁਰ ਪਦ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਔਰਨ ਦੀ ਹੋਲੀ ਮਮ ਹੋਲਾ।
ਕਹਯੋ ਕ੍ਰਿਪਾਨਿਧਿ ਬਚਨ ਅਮੋਲਾ। ਹੋਲਾ, ਸ਼ਬਦ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹੱਲਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ, ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈਹਮਲਾ ਅਤੇ ‘ਹਮਲੇ ਦੀ ਥਾਂ’, ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ‘ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ’ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਤਰੀਕੇ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਾਉਂਦੇ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਥੱਲੇ ਆਪਣਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਗੁਆ ਬੈਠੀਆਂ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਲਤਾੜੇ ਤੇ ਪਛਾੜੇ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਸਪਿਰਟ ਭਰਨ ਲਈ ਸ਼ਸਤਰ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਰੰਭਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਬੜ੍ਹਾ ਹੀ ਸਫਲ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੂਰਦੁਰਾਡਿਓਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਦੀ। ਕਥਾ-ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਅਨੰਦ ਮਾਣਨ ਦੀਵਾਨ ਉਪਰੰਤ ਸਿੱਖ ਅਸਤਰਾਂ-ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਦਿਖਾਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘੋੜ-ਦੌੜ ਗਤਕੇ ਬਾਜੀ, ਨੇਜਾਬਾਜੀ, ਤੀਰ ਅੰਦਾਜ਼ੀ, ਚਾਂਦ-ਮਾਰੀ ਆਦਿ ਕਰਤੱਵ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਦਿਆ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਦੇਖ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਸਨੂਈ (Artificial) ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਜਿੱਤਣ ਤੇ ਹਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਇਨਾਮ ਦਿੰਦੇ। ਝੂਲਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਘੋੜੇ, ਸ਼ਸਤਰ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਬੋਲੇ, ਬੁਜ਼ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਰੂਹ ਫੂਕ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਉੱਤੇ ਅਤਰ ਗੁਲਾਲ ਆਦਿ ਛਿੜਕਦੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੋਲੇ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਬਾਨ ਚਲੇ ਤੇਈ ਕੁੰਕਮ ਮਾਨਹੁ ਮੂਠ
ਗੁਲਾਲ ਕੀ ਸਾਂਗ ਪ੍ਰਹਾਰੀ।
ਢਾਲ ਮਨੋ ਡਫ ਮਾਲ ਬਨੀ
ਹਥ ਨਾਲ ਬੰਦੂਕ ਛੁਟੇ ਪਿਚਕਾਰੀ।
ਉਨ ਭਰੇ ਪਟ ਬੀਰਨ ਕੇ
ਉਪਮਾ ਜਨੁ ਘੋਰ ਕੈ ਕੇਸਰ ਡਾਰੀ।
ਖੇਲਤ ਫਾਗ ਕਿ ਬੀਰ ਲਰੈ
ਨਵਲਾਸੀ ਲੀਏ ਕਰਵਾਰ ਕਟਾਰੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ) ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਉਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਜੂਰ ਸਾਹਿਬ (ਨਾਂਦੇੜ) ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰ ਸੂਰਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਗਤਕਾ, ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਦੀਵਾਨ ਸਜਦੇ ਹਨ, ਢਾਡੀ ਸਿੰਘ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਯਾਦ ਵੀ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੌਲਿਕਤਾ ਦੀ ਸਪਿਰਟ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸੰਤ ਜਨਾਂ ਦੇ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਹੋਲੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੀਰ ਰਸ ਭਰਿਆ ਕਰਤੱਵ ਸਵੈਮਾਣ, ਸਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਪੀਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। | 
