ਅਠ੍ਹਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਝੁਲਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਘਰ ਪਾ ਕੇ ਇਕ ਥਾਂ ’ਤੇ ਅਮਨ-ਚੈਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਕੱਟ ਸਕਣਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮ ਧਾਰਨਾ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਖਾਧਾ ਪੀਤਾ ਲਾਹੇ ਦਾ, ਬਾਕੀ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹੇ ਦਾ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਠੀਆਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ ਸਨ। ਤਲਵਾਰ ਚਲਾਉਣਾ, ਬੰਦੂਕ ਚਲਾਉਣਾ, ਚੰਗੀ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਬਾਂਗਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ੀਹਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਹਰ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 1761 ਈ: ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਅਜੋਕਾ ਨਾਮ ਪਿੰਡ ਦੇਹਲਾ (ਸ਼ੀਹਾਂ) ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਥਾਣਾ ਮੂਨਕ, ਤਹਿਸੀਲ ਮੂਨਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹ ਰੋਜ਼ੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਿੰਡ ਸ਼ੀਹਾਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ। 1708-1716 ਈ: ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮੱਲਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਤਾਂ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਏ ਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਢੌਰੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵੇਲੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਈ। 27 ਅਕਤੂਬਰ 1761 ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਇਕੱਠ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੋਇਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਬਾਲਕ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਯੂ ਕੇਵਲ 9 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੀ। ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਇਸ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਖਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਖਬਰਾਂ ਵਿਚ ਮੋਹਰੀ ਜੰਡਿਆਲੇ ਦਾ ਆਕਲ ਦਾਸ ਨਿਰੰਜਨੀਆਂ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸੇ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਮਤੇ ਦੀ ਖਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਅਬਦਾਲੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾ-ਖੋਜ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਇਕ ਚੰਗਾ ਮੌਕਾ ਸਮਝ ਕੇ ਦਸੰਬਰ 1761 ਨੂੰ ਕੰਧਾਰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ 3 ਫਰਵਰੀ 1762 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਖਬਰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਸਿੰਘ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਿੰਡ ਕੁੱਪ ਦੀ ਜੂਹ ਵਿਚ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ। ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਕੁੱਪ ਰੁਹੀੜੇ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਸ. ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਦੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਤਕੜੇ ਹੱਥ ਵਿਖਾਏ। ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਚੋਟਾਂ ਆਈਆਂ। ਇਹ ਘਟਨਾ 5 ਫਰਵਰੀ 1762 ਨੂੰ ਵਾਪਰੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ, ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਤੇ ਬੱਚੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜ਼ਖਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਪਰਤ ਆਏ। ਵੈਦਾਂ, ਹਕੀਮਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਪਿੰਡ ਸ਼ੀਹਾਂ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਇਕ ਹੋਰ ਭੁਝੰਗੀ ਦੀ ਦਾਤ ਬਖਸ਼ੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਲਾਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੱਡੇ ਬੱਚੇ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੱਥ ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸੰਬੰਧ ਸਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਮਾਤਾ ਹਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਪੌੜੀ ਖਿਸਕ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਣ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ। ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਹੀਲੇ ਕੀਤੇ। ਪਰ ਅੰਤਮ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਗਏ। ਨਿੱਕੇ ਬਾਲਕ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਪਿੰਡ ਅਜਨੋਹਾ ਲੈ ਗਏ।

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਹੋਣਹਾਰ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਡੇਰੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਤੇ ਨਿਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਕੰਠ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫਾਰਸੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਉਚੇਚਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਯੁੱਧ-ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ’ਤੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਭੁੱਲ ਬਦਲੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਲਾਈ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ। 1814 ਈ: ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਾਹੌਰ ਗਏ। ਪਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰੇ ਤੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਮਿਲਣ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਦਿਨ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੁਬਾਰਾ ਕੁਝ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਾ ਫ਼ਤਹ ਬੁਲਾਈ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਕੁਰਸੀ ਛੱਡ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਰਸਦਾਂ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਆਪ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਡੋਗਰਿਆਂ ਤੇ ਅਣਮਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਵਧਾ ਕੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ ਹੋ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਵਿਖਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾਚਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ’ਚ ਲਿਆਂਦਾ ਤੇ ਕਿਹਾ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਖਰੀ ਫ਼ਤਹ ਬੁਲਾਉਣ ਆਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਗੀ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਫਿਲੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇਦਾਰ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ 500 ਘੋੜ ਸਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਭੇਜਿਆ। ਖਬਰ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਕਮਰਕੱਸੇ ਕਰ ਲਏ। ਲਾਹੌਰ-ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਰ ਦੀਵਾਨ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਮਗਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਹੋਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਖਬਰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਤੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ, ਪੰਜਾਹ ਘੋੜੇ ਤੇ ਦੋ ਹਾਥੀ, ਲੰਗਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਮਾਇਆ ਤੇ ਰਸਦ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਪੈਦਲ ਤੇ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਈ ਖਤਰਨਾਕ ਲੜਾਈਆਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਜਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਚਰਚੇ ਕਾਬਲ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਤਕ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨੇਮ ਸੀ ਕਿ ਚਾਹੇ ਲੜਾਈ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਮਨ ਦੇ ਦਿਨ ਉਹ ਕਦੇ ਆਪਣਾ ਨਿੱਤਨੇਮ ਨਾ ਖੁੰਝਣ ਦਿੰਦੇ। ਨਵੰਬਰ 1822 ਦੀ ਇਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਕੌੜੇ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਖਬਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਅਜੀਮ ਖਾਂ ਬਹੁਤ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸੈਨਾ ਲੈ ਕੇ ਲੁੰਡੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੰਗ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵੱਜਿਆ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਥੱਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਕੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਸਾਰੀ ਤਿਆਰੀ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸੂਹੀਏ ਨੇ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਨ ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਅਫਗਾਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਤੇ ਚਾਲੀ ਵੱਡੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਲੈ ਕੇ ਨੌਸ਼ਿਹਰੇ ਤੋਂ ਚਾਰ ਕੋਹ ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਈ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਪਿੱਛੋਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਇਕ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਰਾਹੀਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਆ ਰਹੀ ਬਾਕੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਤੋਪਖਾਨਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਬੋਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਪਰੰਤੂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਕ ਸਿਦਕੀ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਆਪ ਨੇ ਰੁਕਣਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਅਜੀਮ ਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਲੁੰਡੇ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕੰਵਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਤੇ ਸ. ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਭੇਜੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਫੌਜ ਜਿਸ ਵਿਚ ਖਟਕ ਯੂਸਫਜਈ ਤੇ ਹੋਰ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਲੁੰਡੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉਰਲੇ ਕੰਢੇ ਟਿੱਬਾ ਟੀਰੀ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਮੋਰਚੇ ਗੱਡ ਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਤੋਪਾਂ ਸਨ। ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਤੋਪਖਾਨਾ ਅਜੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਨੇ ‘ਫਤਿਹਨਾਮਾ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਵਿਚ ਅਫਗਾਨੀ ਫੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਲਿਖੀ ਹੈ।

ਖਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੇ ਉੱਪਰੋਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲੇ ਵਰਸਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗ ਗਏ। ਸਮਾਈਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਹੱਲੇ ਵਿਚ ਇਤਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਖਾਲਸੇ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਨੱਸ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿਹੰਗ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਉਹਲੇ ਲੁਕੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ। ਆਹਮੋ- ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਜੰਗ ਕੀਤੀ। ਸੈਂਕੜੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੋਜਖ ਦਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ।

ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:
ਤੀਰ ਤੜਾਕ ਪਟਾਕ ਬੰਦੂਕ ਸਟਾਕ ਕਟਾਰੀ ਸਦੀਨ ਚਲਾਵੈ।
ਬਰਛੀ ਔ ਸਾਂਗ ਸੋ ਯੋਧ ਕੋ ਘੋਪ ਭਲੀ ਬਿਧ ਸੋ ਅਤਿ ਮਚਾਵੈ।

ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੇ ਸ. ਗਰਭਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਕਰਮਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੂੰ ਡਿੱਗਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਤੇ ਤੁਰਕਾਂ ’ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ‘ਤੋਬਾ-ਤੋਬਾ’ ਕਰ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖੰਡਾ ਵਾਹ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇਕ ਗੋਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਟ ਵਿਚ ਆ ਵੱਜੀ। ਕੁਝ ਗੋਲੀਆਂ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਆ ਲੱਗੀਆਂ। ਘੋੜਾ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਝਟਪਟ ਜਥੇ ਦਾ ਹਾਥੀ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਉਸ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਲੱਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਖੂਨ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਮਹਾਵਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਮਹਾਵਤ ਹੌਸਲਾ ਹਾਰ ਗਿਆ ਤੇ ਹਾਥੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਹਾਥੀ ਦਾ ਅੰਕੁਸ਼ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੀ ਆਖਰੀ ਟੁਕੜੀ ਬੀਰਤਾ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਡਟੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਅਫਗਾਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ’ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਤੇ ਪੂਰੀ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਵੇਖ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਟੁੱਟ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਂ ਵੀ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਲੈ ਲੁੰਡੇ ਦਰਿਆ ਕੋਲੋਂ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵੱਲ ਨੱਸ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ ਅਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਸੀ। ਨੌਸ਼ਿਹਰੇ ਦੇ ਲਾਗੇ ਮੀਲਾਂ ਤਕ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ।

ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦੇ ਨਾਹਰਿਆਂ ਨਾਲ ਡੇਰੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਤ ਦਾ ਹਲਕਾ ਹਨੇਰਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਉਮਰ ਗੁਲ ਨਾਮ ਦਾ ਪਠਾਣ ਜਿਹੜਾ ਪੱਥਰ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਕੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਰਨਲ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ, ਜਿਹੜਾ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਪਠਾਨ ਨੂੰ ਕੁਤਰ ਸੁੱਟਿਆ ਤੇ ਛੇਤੀ ਹਾਥੀ ਭਜਾ ਕੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਲੈ ਆਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਲੇਕਿਨ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਪੰਖੇਰੂ ਉਡਾਰੀ ਮਾਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਹ ਖਬਰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਥਰੂ ਭਰ ਆਏ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹਾਥੀ ਵੱਲ ਗਏ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ ਹੋਇਆ ਪੰਜ-ਭੂਤਕ ਸਰੀਰ ਪਿਆ ਸੀ। ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ ਤੇ ਹਾਥੀ ਵੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਸੀ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੌਦੇ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕਢਵਾਇਆ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਕੀਮਤੀ ਸ਼ਾਲ ਵਿਛਾ ਕੇ ਉੱਪਰ ਜਰਨੈਲ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੀ ਭਲਕੇ ਪੂਰੇ ਫੌਜੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਲੁੰਡੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਫੌਜੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਅਗਨ-ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।