ਜਾਣ-ਪਛਾਣ

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਉੱਤੇ 1710 ਈ. ਵਿਚ ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸੀ। ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ (1719 ਈ.) ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਗਰਭਵਤੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ‘ਇਬਰਤਨਾਮਾ' ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਖੁਦ੍ਰਾ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਸਜਿਦਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਫਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ‘ਇਸ ਤਬਾਹੀ’ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਫੌਜਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ) ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰਾਵੀ ਪਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਭੁਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਖਤ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਦਰਜਨ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੇਗੀ ਜੋ ਸਾਰੇ 1710 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। ਡਾ. ਸੁਭਾਸ਼ ਪਰਿਹਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਇੱਕ ਮਾਹਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਸਜਿਦਾਂ

ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ 12 ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਸਜਿਦਾਂ ਹਨ। ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ ਦੀ ਮਸਜਿਦ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਕਰਾਸਿੰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਖਿਲਜੀ (1290-1320) ਜਾਂ ਮੁਢਲੇ ਤੁਗਲਕ ਕਾਲ (1320-1412) ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲ (ਪੰਨਾ 858) ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਰਾਜ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮਾਰਕ ਹੈ।

ਖਾਨਪੁਰ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਹੈ। ਡਾ. ਪਰਿਹਾਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਮਾਰਤ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਖਜ਼ਾਨਾ ਦਫ਼ਤਰ/ ਇਮਾਰਤ ਸੀ। ਇਹ ਸਧਨਾ ਜੀ ਦੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

ਰੋਜ਼ਾ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਜਾਂ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਮਸਜਿਦਾਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ 1599-1600 ਈ. ਵਿਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ (1627-58 ਈ.) ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮਸਜਿਦ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਦੂਜੀ ਮਸਜਿਦ ਖਵਾਜਾ ਮੁਹੰਮਦ ਮਾਸੂਮ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ (1658-1707 ਈ.) ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਤੀਜੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਮਸਜਿਦ ਖਵਾਜਾ ਜ਼ੁਬੈਰ ਦੁਆਰਾ 1703-09 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਰੋਜ਼ਾ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਖੰਡਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਤਲਾਨੀਆ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ਾ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਤੋਂ ਲਗਪਗ 1.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜੋ ਕਿ 1703 ਈ. ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਵਿਖੇ ਸਰਹਿੰਦ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ 1.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ।

ਪਿੰਡ ਮਹਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਚਿੱਟੀ ਮਸਜਿਦ ਵੀ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। 1980 ਈ. ਤਕ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਲਾ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਵਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਚਿੱਟਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਚਿੱਟੀ ਮਸਜਿਦ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲਾਲ ਮਸਜਿਦ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਸਜਿਦ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ ਸੈਫਲਦੀਨ (ਮੌਤ- 1685 ਈ.) ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਮੀਰ ਮੀਰਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਦੋ ਮਸਜਿਦਾਂ ਹਨ। ਛੋਟੀ ਮਸਜਿਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 1710 ਈ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰ 1763 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਸਜਿਦਾਂ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹਨ ਤੇ 300ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਖੜੀਆਂ ਹਨ।

ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਕਬਰੇ

ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ 23 ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਕਬਰੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ (1206-1526 ਈ.) ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਲਿਖਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਸਥਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸੁਲਤਾਨ ਬਹਿਲੋਲ ਸ਼ਾਹ ਲੋਧੀ ਦੀ ਧੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੁਭਾਨ ਦੀ ਕਬਰ 1496 ਈ. ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਇਸ ਮਕਬਰੇ ਨੂੰ ਡੇਰਾ ਮੀਰ ਮੀਰਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਾਰਕ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਕਬਰਾ ਤਲਾਨੀਆ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਪਰ ਕੋਈ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਬੀਬੀ ਤਾਜ ਦੀ ਕਬਰ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਲੋਧੀ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸ਼ਖਸ ਇਸ ਮਕਬਰੇ ਵਿਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਰਬਾਦੀ ਅਤੇ ਅਣਗਹਿਲੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਕਿਸਾਨ ਜਿਸ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਮਕਬਰਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖੇਤੀ ਉਪਜ ਦੇ ਭੰਡਾਰਨ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਆਮ ਖਾਸ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਨੇੜ੍ਹੇ ਹਾਜੀ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਮਕਬਰਾ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਨਕੋਦਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ) ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸਤਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਦੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਉਸਤਾਦ' ਸ਼ਾਇਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਸੱਯਦ ਖ਼ਾਨ ਚੁਗਤਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 1605-06 ਈ. ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਹੋਈ। ਇਕ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਕਬਰੇ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਵਾਸਤੂਕਾਰ (ਆਰਕੀਟੈਕਟ) ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਉਸਤਾਦ ਸੱਯਾਦ ਖਾਨ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਉਸਤਾਦ ਦੀ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਉਸਤਾਦ ਸੱਯਦ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ‘ਸ਼ਗਿਰਦ (ਸਹਾਇਕ) ਖਵਾਜਾ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਕਬਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਬਾਹਰੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।

ਰੋਜ਼ਾ ਸ਼ਰੀਫ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਹੈ ਜੋ 1563-1624 ਈ. ਤਕ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ, ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਮਸਜਿਦਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਮਕਬਰੇ ਵੀ ਹਨ। ਸ਼ੇਖ ਦਾ ਉਰਸ ਸਮਾਰੋਹ (ਬਰਸੀ) ਇੱਥੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੇਖ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ 1606 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਖਤ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਇਹ ਖ਼ਤ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ।

ਰੋਜ਼ਾ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਈ ਮਕਬਰੇ ਹਨ। ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹਿੰਦੀ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਖ਼ਵਾਜਾ ਮੁਹੰਮਦ ਮਾਸੂਮ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਹੈ ਜੋ 1668 ਈ. ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ।” ਇਸ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਖ਼ਵਾਜਾ ਮੁਹੰਮਦ ਸਦੀਕ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ 1718 ਈ. ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੇਖ ਮੁਹੰਮਦ ਪਾਰਸਾ, ਖ਼ਵਾਜਾ ਮੁਹੰਮਦ ਮਾਸੂਮ ਦੇ ਪੋਤੇ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ 1732-33 ਈ. ਵਿਚ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਖ਼ਵਾਜਾ ਮੁਹੰਮਦ ਮਾਸੂਮ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, 1740-41 ਈ. ਵਿਚ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਖ਼ਵਾਜਾ ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ੁਬੈਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਮੁਹੰਮਦ ਇਸਮਾਈਲ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾ ਸ਼ਰੀਫ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਖ਼ਵਾਜਾ ਮੁਹੰਮਦ ਮਾਸੂਮ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਖ਼ਵਾਜਾ ਮੁਹੰਮਦ ਨਕਸ਼ਬੰਦੀ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ 1702 ਈ. ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਜਹਾਜ਼ ਹਵੇਲੀ

1871 ਈ. ਵਿਚ, ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕਨਿੰਘਮ ਨੇ ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਸਹਾਬਤ ਬੇਗ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਜਾਂ ਸੰਦਿਕ ਬੇਗ, ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਮੀਰ ਮੁਹੰਮਦਾਂ ਦੀ ਬਦਸੂਰਤ ਘਰੇਲੂ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੌਜੂਦਾ ਨਮੂਨਾ ਦੱਸਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਗਜ਼ਟੀਅਰਜ਼ 1904 ਫੁਲਕੀਆਂ ਰਾਜ, ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 1972 ਵਿਚ ਛਪੀ (ਸਰਹਿੰਦ ਥਰੂ ਦਿ ਏਜਸ) ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੀਵਾਨ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵਜੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1947 ਈ. ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਏਹ ਢਾਂਚਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਢਹਿ ਗਿਆ।

ਆਮ ਖਾਸ ਬਾਗ਼

ਆਮ ਖਾਸ ਬਾਗ਼, ਇਸ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ 1561-81 ਈ. ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਦੌਲਤ ਖਾਨਾਂ-ਏ-ਖਾਸ ਜਾਂ ਸ਼ਾਹੀ ਨਿਵਾਸ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ (1628-58) ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਹੀ ਜੋੜਾ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਹੀ ਨਿਵਾਸ ਖੰਡਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਗ਼ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ 1764 ਵਿਚ ਸਰਹਿੰਦ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਬਾਗ਼ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਰਦ ਖਾਨਾ, ਹਮਾਮ, ਸਰੋਵਰ, ਨਗਾਰ-ਖਾਨਾ, ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਆਦਿ ਬਰਕਰਾਰ ਹਨ।

ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਪੁਲ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸੜਕ ਇਸ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਬਾਉਲੀ ਆਮ ਖਾਸ ਬਾਗ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਮਲਬੇ ਹੇਠ ਦੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ

ਡਾ. ਪਰਿਹਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੰਮ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅਧਿਆਇ, ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਰੀਮੇਨਜ਼ ਵਿਚ ਇੱਕ ਮਕਬਰੇ, ਟਾਵਰ ਅਤੇ ਪੁਲ਼ ਵਾਲਾ ਸਰੋਵਰ, ਈਦਗਾਹ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਅਤੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਅਤੇ ਬਰਬਾਦੀ ਕਾਰਨ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।

ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ (ਨਦੀ ਵਿਚ ਇੱਟਾਂ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ)

1764 ਈ. ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰਹਿੰਦ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ । ਇਹ ਭਾਈ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ 25 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਕਮ ਵਿਚ ਪਟਿਆਲਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਰਦਾਰ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੋ ਲੋਕ ਸਰਹਿੰਦ ਛੱਡ ਗਏ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।

ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕਨਿੰਘਮ ਜੋ 1863/64 ਵਿਚ ਸਰਹਿੰਦ ਆਇਆ ਸੀ, ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਵਾਰ (ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ) ਪਿੰਡ ਬੱਸੀ (ਪਠਾਣੀਆ), ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵਸੇ ਜੋ ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮੀਲ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕਾਇਆ ਕਲਪ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਪੁਰਾਣਾ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 1 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1822 ਈ. ਨੂੰ, ਮੇਜਰ ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਲੋਇਡ ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਗੇਰਾਰਡ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਮੱਧਮ ਆਕਾਰ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਖੰਡਰ-ਨੁਮਾ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ (ਸਿੰਘ) ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ (ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ) ਗਿਆ ਸੀ।

ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ (1813-45) ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਿਆਂ (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ) ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਉਸਾਰਿਆ।

ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਕਨਿੰਘਮ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲਾ ਹਰ ਸਿੱਖ ਇਕ ਇੱਟ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਸੁੱਟਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਇਹ ਘਿਣਾਉਣਾ (ਕਿਲ੍ਹਾ) ਸ਼ਹਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।” ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿਛਾਉਣ ਵੇਲੇ ਸਰਹਿੰਦ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਮੁੱਢਲੀ ਮਜਬੂਤ ਤੇ ਪੱਕੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ।

‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਨੇ 1841 ਵਿਚ ਆਪਣਾ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਜੋ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨਾਖੁਸ਼ੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਬੰਦਾ (ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ) ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹਦੂਦ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਨਹੀਂ...

ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ (ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ) ਨੇ ਲੁੱਟ ਰੋਕ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ।

ਮੁੱਢਲੇ ਲੇਖਕ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਬਾਰੇ

ਜੌਨ ਗੋਰਡਨ ਨੇ 1904 ਈ. ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਇਸ ਨਗਰ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 1935 ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਮਸਜਿਦਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1912 ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗੋਕੁਲ ਚੰਦ ਨਾਰੰਗ ਦੀ ‘ਟਰਾਂਸਫੋਰਮੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਸਿਖਇਜ਼ਮ' ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ (ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਮੁਜੱਦੀਦ ਅਲਫ ਸਾਨੀ) ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ।

ਸਮਕਾਲੀ ਰਿਪੋਰਟਰ ਛਬੀਲ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਸਵਾਈ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ 1710 ਈ. ਵਿਚ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰੇਗਾ।

ਅਖ਼ਬਾਰ-ਏ-ਦਰਬਾਰ-ਏ-ਮੁੱਅਲਾ

ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਬੁਲੇਟਿਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੂਬਾਈ ਨਿਊਜ਼ਲੈਟਰ, ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ, ਹੁਕਮਾਂ, ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ, ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ, ਤਰੱਕੀਆਂ, ਤਬਾਦਲੇ, ਬਰਖਾਸਤਗੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਹੋਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

‘ਅਖਬਾਰ-ਏ-ਦਰਬਾਰ-ਏ-ਮੁੱਅਲਾ’ ਮਿਤੀ 23 ਜੂਨ, 1710 ਈ. ਪੰਜ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਲਾਬ ਨਗਰ (ਬੂੜੀਆ) ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਜਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਗੁਨਾਹ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੇ ਪਰਗਣੇ ਦਾ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੂੰਡਲਾ ਦੇ (ਸਰਦਾਰ ਖਾਨ) ਨੂੰ ਪੱਕੜ ਕੇ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਜਲਾਲ ਖਾਨ ਅਫਗਾਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਲਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲੋਗੇ।”

ਜਲਾਲ ਖਾਨ ਅਫਗਾਨ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ (ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ) ਆਪਣੇ ਮੁਸਲਿਮ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉੱਥੇ ਗਿਆ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਗ਼ਰੀਬ ਵਰਗ ਦੇ, ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਕਿਸਾਨ ਤਾਂ ਸਨ ਹੀ ਪਰ ਹੋਰ ਵੀ ਸਨ।

“ਅਖਬਾਰ-ਏ-ਦਰਬਾਰ-ਏ-ਮੁੱਅਲਾ’ ਮਿਤੀ 28 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1711 ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ- “ਬਾਗ਼ੀ ਨਾਨਕ-ਪੂਜਕ (ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ) ਨੇ 26 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤਕ ਕਲਾਨੌਰ ਵਿਖੇ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਵਾਇਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ) ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਭੱਤਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਤਬਾ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਨਮਾਜ਼ ਅਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 5000 ਬਾਗੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਸ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਅਜ਼ਾਨ (ਨਮਾਜ਼ ਲਈ ਬੁਲਾਉਣ) ਅਤੇ ਨਮਾਜ਼ (ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ) ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਸਿੱਟਾ (ਨਿਚੋੜ)

ਕੁਝ ਮੱਧਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ 360 ਮਸਜਿਦਾਂ, ਬਾਗ, ਮਕਬਰੇ, ਕਾਫ਼ਲੇ ਅਤੇ ਖੂਹ ਸਨ । ਇਹ ਭਾਸ਼ਣ ਜਾਂ ਕਾਵਿਕ ਅਤਿਕਥਨੀ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਰਹਿੰਦ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸੀ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੌਲੱਖਾ ਬਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਆਮ ਖਾਸ ਬਾਗ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਰਹਿੰਦ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਕਾਫਲਾ ਸਰਾਏ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਬਾਗਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਬਾਗ ਲਵਾ ਦਿੱਤੇ। ਹੁਣ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ 1-2 ਬਾਗ਼ ਹਨ। ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਕੰਕਰੀਟ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਗਪਗ ਸਾਰੇ ਬਾਗ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜਾਂ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਰਹਿੰਦ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਗੁਆ ਬੈਠੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਮ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ। ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ 3 ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਇਸਲਾਮੀ ਢਾਂਚੇ ਹਨ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 1710 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਅਣਗਹਿਲੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਬਹੁਤਾ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਈਆਂ ਦੀਨਾਨਗਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਵਿਚ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ, ਅਣਗਹਿਲੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ 1710 ਈ. ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਇਹ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਪਰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ 1716 ਈ. ਤਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਹ 1764 ਈ. ਵਿਚ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਕੋਈ ਮੁਗ਼ਲ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।

ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਕਤਲ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਇੱਟ ਨਾਲ ਇੱਟ ਖੜਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸੱਤਾ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਇਤਿਹਾਸ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਲੋਕ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ (ਜਾਂ ਮਿਸਲ ਸਰਦਾਰਾਂ) ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਸਲਿਮ ਢਾਂਚੇ) ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਅਤੇ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਤੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਮੁਗ਼ਲ ਜਾਂ ਮੁਸਲਿਮ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਢਾਹ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹਨ ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੁਆਰਾ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਅਖੌਤੀ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ 2025 ਵਿਚ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦਾ ਇਸਲਾਮੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਸਹੀ ਸਥਿਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਬਹਾਦਰ ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

(Originally published in English in Abstracts of Sikh Studies Journal, July-Sept 2024/556 NS under the title ‘Debunking the myth of destruction of Sirhind by Banda Singh Bahadar in 1710)

REFERENCES

1. J. S. Grewal & Irfan Habib (2001) Sikh History from Persian Sources. New Delhi: Tulika. p134

2. Ibid. p118

3. Mohan Singh Hira (2022) Guru Da Banda - Banda Singh Bahadar (Punjabi). Chandigarh: Unistar p328-378

4. Khushwant Singh in A History of the Sikhs Vol1 1469-1839, first published in 1963 wrote 'Sirhind was destroyed in detail; only a few mausolea were spared'.

5. Subhash Parihar (2004) Historical Mosques of Sirhind. IslamicStudies. Vol 43. No. 3 p481-510

6. Subhash Parihar (2006) History & Architectural Remains of Sirhind. Delhi: Aryan Books International.p99

7. Subhash Parihar (1999) Arabic and Persian Inscriptions from Sirhind. Islamic Studies. Vol 38. No.2 pp. 255-74

8. Subhash Parihar (2006) op. cit. p103

9. Ibid. p108

10. Ibid. p111

11. Ibid. p113

12. Ibid. p120-21

13. Ibid. p116

14. Ganda Singh (1981) The Martyrdom of Guru Arjan. The Sikh Review. June.p11- 26

15. Subhash Parihar (2006) op. cit. p123

16. Ibid. p130-36

17. Inderjeet Singh (2023) Jahazi Haveli of Sirhind in History. Abstracts of Sikh Studies. Vol XXVI. Issue 3. p35-41

18. Subhash Parihar (2006) op. cit. p189-91

19. Subhash Parihar (2006) op. cit. p209-10

20. Ganda Singh (1990 tr.) Sardar Jassa Singh Ahluwalia. Patiala: Punjabi University.p133

21. Ibid. p134

22. Alexander Cunningham (1871) Archaeological Survey of India Four Reports made during the years 1862-63-64-65 Vol II. Simla: Government Central Press p209

23. William Lloyd & Alexander Gerard (1840) Narrative of a Journey from Caunpoor to the Boorendo Pass in the Himalaya Mountains via Gwalior, Agra, Delhi & Sirhind. Vol 1. London: J. Madden & Co. p74-75

24. Alexander Cunningham (1871) op. cit. p208-09

25. Kulwant Singh (tr.2006) Sri Gur Panth Prakash (Rattan SinghBhangoo) Vol 1 (Episodes 1 to 81). Chandigarh: Institute of Sikh Studies. p245

26. Balwant Singh Dhillon (ed.2004) Sri Gur Panth Prakash Kirt S. Rattan Singh Bhangu (Punjabi). Amritsar: Singh Brothers. p95

27. John Gordon (1904) The Sikhs. London: William Blackwood& Sons p47 28. Ganda Singh (1935) Life of Banda Singh Bahadur based onContemporary and Original Records. Amritsar: Khalsa College p70-71

29. Balwant Singh Dhillon (2022) Banda Singh Bahadur Farsi Sarot (Punjabi). Amritsar: Singh Brothers.p55

30. Bhagat Singh (1984) Akhbar-i-Darbar-i-Mualla. The Panjab Past and Present. Vol XVIII. No.2. pp27-28

31. Ibid.p63

32. Subhash Parihar (2006) op. cit. p222