ਬਾਰਾਂ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਗਸਤ ,1947 ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਪਰ ਇਸ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿਚ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਘਾਲਣਾਵਾਂ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਅਰਥਾਤ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਘਾਲੀਆਂ, ਉਹ ਅਕਥਨੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿਸਾਲ ਆਪ ਹਨ।

ਕੁਝ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਮਲਾਵਰ ਲੁਟੇਰੇ ਗਜ਼ਨੀ, ਕੰਧਾਰ, ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ, ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਲਤਾੜਦੇ ਹੋਏ, ਸਿੱਧਾ ਸੋਮਨਾਥ ਮੰਦਰ ਤਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਲੁੱਟਦੇ ਅਤੇ ਢਾਹੁੰਦੇ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਆਏ ਸਾਰੇ ਮੰਦਰਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਕਸਬਿਆਂ ਨੂੰ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ, ਕਤਲ-ਓ-ਗਾਰਤ ਕਰਦੇ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਬਹੂ ਬੇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਟਕੇ-ਟਕੇ (ਦੋ ਦਿਨਾਰਾਂ) ਤੋਂ ਨਿਲਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਗੈਰਤ ਇਤਨੀ ਗਿਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਆਪਣੀਆਂ ਬਹੂ, ਬੇਟੀਆਂ, ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਖਸ਼ੀ ਦੀ ਖੈਰ ਮੰਗਦੇ। ਇਤਨਾ ਹੋਵਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੁਟੇਰਿਆਂ, ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਕੁਸਕਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਖਾਣ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ‘ਖਾਧਾ ਪੀਤਾ ਲਾਹੇ ਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹਿ ਦਾ’। ਪਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਐਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਅਣਖ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜਿਆ ਅਤੇ ਨਾਹਰਾ ਦਿੱਤਾ:-

ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 142)

ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ, ਅਬਦਾਲੀ, ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਆਦਿਕ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਜ਼ਰਵਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਟੱਕਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਈ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਹ ਹਮਲਾਵਰ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਖੇਲ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੋਚ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਧਨ ਦੋਲਤ, ਬਹੂ ਬੇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਕੇ ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰਾ ਵਿਚ ਨਿਲਾਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਇਕ ਲੋਹੇ ਦੀ ਦਵਾਰ ਬਣ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਐਸਾ ਮੂੰਹ ਭੰਨਿਆ ਕਿ ਦੁਬਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਅੱਖ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੇਖਣ ਦਾ ਹੀਆ ਨਾ ਕੀਤਾ।ਉਹ ਜਰਵਾਣੇ ਫਿਰ ਭਾਰਤ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾਵਰ ਬਣ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਆਬਰੂ ਲੁੱਟਣ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਕਰ ਆਏ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਮਜਦੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਖਾਤਰ ਹੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਆਬਰੂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਦਰਾ ਖੈਬਰ ਤਕ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਕਇਮ ਕੀਤਾ ( ਵੈਸੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਵੀ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ (ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਥੱਲੇ ਸਿੱਖ ਅਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ)। ਪਰ ਅਫਸੋਸ ਐਸੇ ਬਿਖੜੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਫਿਰਕੇ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਨਹੀਂ ਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜ ਤੋਂ ਦੋ ਢਾਈ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਭਾਰਤ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਆਈ। ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਜਿਸ ਦਾ ਸੂਰਜ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਡੁੱਬਦਾ, ਪੰਜਾਬ ਉਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਸਕੀ।ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਪੂਰੀ-ਪੂਰੀ ਟੱਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀ ਬਲਕਿ ਪੂਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਵੀ ਸਿੱਖ ਆਖਰੀ ਦਮ ਤਕ ਲੜੇ। ਪਰ ਕਾਸ਼! ਪੂਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਫਿਰਕਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਨਾ ਆਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਖਾਤਰ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। (ਯਾਦ ਰਹੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਦੇਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗੁਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਬਣੇ। ਇਹ ਸੀ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਬਸ਼ੰਦਿਆਂ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ।

ਪਰ ਸਿੱਖ ਫਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਨਾ ਬੈਠੇ। ਪੂਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਹੀ ਸਨ। ਕਦੇ ਨਾਮਧਾਰੀ (ਕੂਕਾ) ਲਹਿਰ, ਕਦੇ ਭਾਈ ਮਾਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ, ਕਦੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜਹਾਜ) ਦਾ ਸਾਕਾ, ਕਦੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾ ਕੇ, ਕਦੇ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਆਦਿਕ ਲਹਿਰਾਂ ਚਲਾ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਨੀਂਦ ਹਰਾਮ ਕੀਤੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਨਾ ਕਰਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੱਲੀਆਂ ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਜਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦਾ ਸਾਕਾ, ਭਾਰਤ ਛੋੜੋ ਅੰਦੋਲਨ, ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ, ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਆਦਿਕ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਹਰੀ ਰਹੇ। ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਹੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ 42000 ਦੀ ਨਫਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 28000 ਸੀ। ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੋਏਗਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਚੁੰਗਲ ਤੋਂ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨੇਤਾ ਜੀ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦੇ ਆਉਣ ’ਤੇ ਇਸ ਫੌਜ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਨੇਤਾ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਨੇਤਾ ਜੀ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਣ ਗਏ।

ਫਿਰਕੂ ਐਨਕ ਲਾਹ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ 80% ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਬਾਦੀ ਪੂਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਬਨਿਸਬਤ 1.50% ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਇਤਨੀ ਵੱਡੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਾਸਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਅੰਕੜੇ ਜੋ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:-

ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥ

ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ

                                      ਕੁੱਲ             ਗੈਰ ਸਿੱਖ          ਸਿੱਖ

ਫਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹੇ                           121                28                 93
ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ    2646             499              2147
ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ            1300             501               799
ਬਜ ਬਜ ਘਾਟ                      113               46                67
ਕੂਕੇ ਸ਼ਹੀਦ।                        91               ----                91
ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ       500              ----              500
ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ               42000           14000           28000
(ਬਾਨੀ ਜਨਰਲ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ)

ਪੰਦਰਾਂ ਅਗਸਤ,1947 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬੜਾ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ ਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਆਏ। ਇਤਨੀ ਬਰਬਾਦੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰੰਗ ਰੂਪ ਸਵਾਰਨ ਖਾਤਰ, ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਖੂਨ ਪਸੀਨਾ ਵਗਾ ਕੇ ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮੱਥਾ ਸਵਾਰਿਆ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਚਿੱਟੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ। ਦਾਣੇ-ਦਾਣੇ ਤੋਂ ਮੁਹਤਾਜ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਨਾਜ ਵਿਚ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਬਰਾਮਦ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਬਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਤਰਾਈ (ਯੂ.ਪੀ.) ਦੇ ਬੰਜਰ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜੀਅ-ਤੋੜ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿਚ ਅਨਾਜ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲ ਅੰਦਰ ਮੰਗਲ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ। 1962, 1965, 1971 ਦੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ,ਚੀਨ ਨਾਲ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵੱਸੋਂ ਦਾ ਬਾਕੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯੋਗਦਾਨ (Contribution) ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ? ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਤੇ ਵਤਨ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੱਦ ਕਾਠ ਉੱਚਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਤੇ ਮਾਨ।

ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੀੜ ਦੀ ਹੱਡੀ, ਢੋਆ ਢੁਆਈ ਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਵਿਛਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ, ਇਹ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਹੈ।

ਪਰ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਕੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਧ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਤਰੋੜ-ਮਰੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਛੁਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਕਿੰਨੀ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਣਦਾ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਮਾਣ, ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ।

“ਅਗਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਨ ਕਿੱਸਾ ਹਮਾਰਾ, ਤੁਮ੍ਹਾਰੀ ਦਾਸਤਾਂ ਕੁਝ ਭੀ ਨਹੀ।”