ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਕਵੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕਾਸਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:- “ਗੱਲਾਂ ਹਨ ਅਨੇਕ ਜਹਾਨ ਉੱਤੇ, ਪਰ ਜੱਗ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਤੇਰੇ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ, ਮੇਰੀ ਕਲਮ `ਚ ਇਤਨੀ ਜਾਨ ਕਿੱਥੇ, ਛੇੜ ਸਕਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉਪਕਾਰ ਦੀ ਗੱਲ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਸਰਨ ਵਾਸੀ ਲਾਹੌਰ ਨਾਲ 7 ਵੈਸਾਖ ਸੰਮਤ 1741 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। (ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਪ੍ਰੋ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ) ਰਾਜਾ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਪਰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸੰਮਤ 1742 ਵਿਚ ਇਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪਾਉਂਟਾ’ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਬੜੀ ਰਮਣੀਕ ਅਤੇ ਹਰੀ-ਭਰੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਨਿਵਾਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਸਾਰਥਿਕ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ 52 ਕਵੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕਰਵਾਈ, ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਫਰਵਰੀ, ਸੰਨ 1687 ਸੰਮਤ 1744 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤੇਗ ਚਲਾਉਣੀ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਕਰਤੱਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਵੀ ਉਹੀ ਦਰਦ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੇਵਾ, ਸਹਿਜ ਅਡੋਲਤਾ, ਸੱਚ ਤੇ ਹੱਕ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ’ਤੇ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਰਵਾਰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇੱਥੇ ਪੁੱਜੇ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੂਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ (ਟਿੱਡੀ ਦਲ) ਲਗਾਤਾਰ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੱਚੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮੇਤ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰ ਗਏ। ਇਸ ਹਵੇਲੀ ’ਤੇ ਇਕ ਚੁਬਾਰੇ ਵਰਗਾ ਮਕਾਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਸਾਰ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਲਮਾਂ ਵੀ ਇਸ ਲਹੂ ਭਿੱਜੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ। ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰੋ ਵਾਰੀ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੋਰਿਆ। ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਲੜ੍ਹਨ ਤੇ ਮਰਨ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ : ਸੂਰਾ ਸੋ ਪਹਿਚਾਨੀਐ ਜੁ ਲਰੈ ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ ॥
ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕਟਿ ਮਰੈ ਕਬਹੂ ਨ ਛਾਡੈ ਖੇਤੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1105) ਗੁਰਬਾਣੀ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮਾ ਭਗਤੀ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬੀਰ ਰਸ ਵੀ ਭਰਦੀ ਹੈ । ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ: ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ ॥
ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1412) ਜਦੋਂ ਸਿੰਘ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਆਪ ਹੀ ਐਸੀ ਤਾਕਤ ਬਖਸ਼ਦਾ ਹੈ: ਹੈ ਜਾ ਕਉ ਹਰਿ ਰੰਗੁ ਲਾਗੋ ਇਸੁ ਜੁਗ ਮਹਿ ਸੋ ਕਹੀਅਤ ਹੈ ਸੂਰਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 679) ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਵੀ ਨੇ ਬੜ੍ਹਾ ਭਾਵਪੂਰਤ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ : ਮੈਂ ਤਾਂ ਛਾਤੀ ਅਜੀਤ ਦੀ ਨਾਪਦਾ ਸਾਂ, ਕਿੰਨੇ ਫੱਟ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਇਹ ਖਾ ਸਕਦੈ। ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੱਦ ਨੂੰ ਨਾਪਦਾ ਸਾਂ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਸੀਨੇ ਵਿਚ ਖਾ ਸਕਦੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਕਵੀ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ : ਪਾਲ ਪੋਸ ਕੇ ਖੁਰਾਕ ਨਾਲ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ,
ਬਲੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਣ ਲਈ ਅੱਜ ਮੰਗਵਾ ਲਏ ਨੇ,
ਕੋਈ ਕਹੇ ਨਾ ਸਿੰਘ ਮਰਵਾ ਕੇ ਤੇ
ਕਲਗੀ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਬਚਾ ਲਏ ਨੇ। ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਿੱਥੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਸੂਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਵੀ ਸੁਰਤ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਭਗਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਕੋਈ ਗ਼ਮ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਹੁਣ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਭੇਜਣ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਦਾਸ ਨਾ ਹੋਏ। ਇੰਨੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਤੇ ਤਕਲੀਫਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰੱਬ ’ਤੇ ਰੰਚਕ ਮਾਤਰ ਵੀ ਗਿਲ੍ਹਾ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਜੰਗੀ ਤਿਆਰੀ ਬਾਰੇ ਇਕ ਲੇਖਕ ਨੇ ਖ਼ੂਬ ਅਰਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਏ ਚੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਦੁਮਾਲੇ,
ਲੱਗਦੇ ਦੋ ਸੂਰਜ ਸੀ ਪਾਉਂਦੇ ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਚਾਲੇ।
ਸੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਏਦਾਂ ਜਿਦਾਂ ਦਰਿਆ ਮਿੱਟੀ ਖੋਰੇ,
ਦੁਨੀਆ ਤਰਸੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹੱਥੀਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਤੋਰੇ। ਜਦੋਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਥਾ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜੂਝਣ ਲਈ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਵੈਰਾਗਮਈ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕਥਾਵਾਚਕ ਗਿਆਨੀ ਪਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੁਝ ਇੰਝ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ :- ਵੇਖਦਾ ਰਹੀਂ ਤੂੰ ਬਾਪੂ ਗੜ੍ਹੀ ਉੱਤੋਂ, ਕਿਵੇਂ ਲੜ੍ਹਨਗੇ ਅਜੀਤ ਜੁਝਾਰ ਤੇਰੇ।
ਦਸ ਲੱਖ ਦਾ ਕਰਨ ਮੁਕਾਬਲਾ ਅੱਜ, ਸਾਜੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘ ‘ਸਿਰਦਾਰ’ ਤੇਰੇ।
ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਨੀ ਰਹਿਣੀ ਹੁਣ ਬਾਪੂ, ਪੱਕੀ ਬਣੇਗੀ ਪੰਥ ਦੀ ਚਾਦਰ ਦਾਤਾ।
ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਡੁੱਲੇ ਛਿੱਟਿਆਂ 'ਚੋਂ, ਆਵੇਗੀ ਪੰਥ ਦੀ ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ ਦਾਤਾ।
ਇਸ ਕੱਚੀ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਇਕ ਦਿਨ ਝੁੱਕ ਜਾਣਾ।
ਜਿਹੜੇ ਤੈਨੂੰ ਮੁਕਾਵਣਾ ਚਾਹੁਣ ਬਾਪੂ, ਸਦਾ ਧਰਤ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਣਾ।
ਮੇਰੇ ਸੋਹਣੇ ਪੰਥ ਦੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ, ਬਖ਼ਸ਼ੀਂ ਸਿਦਕ ਤੇ ਨਾਮ ਦੀ ਦਾਤ ਮੈਨੂੰ। ਖ਼ੂਨ ਭਿੱਜੀ ਧਰਤ ਸਦਾ ਰਹਾਂ ਚੁੰਮਦਾ, ਵਿਸਰੇ ਕਦੇ ਨਾ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਮੈਨੂੰ ਐਸੇ ਮਹਾਨ ਸੂਰਬੀਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਡੋਲ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੈਅ ਦੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਲੜ੍ਹਨ ਲਈ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਸਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਇੰਝ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਗਿਆ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਵੇਂ ਕੜਕਦੀ ਜਿਉਂ ਬਿਜਲੀ ਅਸਮਾਨੋਂ,
ਚੜ ਨਿਕਲਿਆ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਧੂਹ ਲਈ ਤੇਗ ਮਿਆਨੋਂ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬੜ੍ਹੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਚਣੇ ਚਬਾਏ। ਐਸੀ ਤੇਗ ਵਾਹੀ ਕੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਸੁੱਟਿਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਭਾਜੜਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ। ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ : ਨਾਮ ਕਾ ਅਜੀਤ ਹੂੰ, ਜੀਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਊਂਗਾ,
ਅਗਰ ਜੀਤ ਭੀ ਗਿਆ ਤੋਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਆਊਂਗਾ। ਆਖੀਰ ਗਹਿਗੱਚ ਘਮਸਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ-ਲੜਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਇਸ ਜੰਗ ਨੂੰ ਖੁਦ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਕ ਕਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ: ਲਾੜੀ ਮੌਤ ਨੇ ਨਾ ਫ਼ਰਕ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ, ਚੋਹਾਂ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਪਿਆਰ ਅੰਦਰ, ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ ਬਾਪੂ ਕੱਚੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰੋਂ, ਕਿੰਨਾ ਬਲ ਹੈ ਨਿੱਕੀ ਤਲਵਾਰ ਅੰਦਰ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਖਾਧੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਕਿੰਨੇ ਖੱਬੇ ਨੇ ਤੀਰ ਜੁਝਾਰ ਅੰਦਰ, ਦਾਦੀ ਤੱਕਿਆਂ ਬੁਰਜ ਦੀ ਝੀਤ ਵਿੱਚੋਂ, ਫੁੱਲ ਲੁਕ ਗਏ ਨੇ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਅੰਦਰ, ਅਰਸ਼ੋਂ ਦਾਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਨੇ ਝਾਤ ਪਾਈ, ਕਿੰਨਾ ਸਿਦਕ ਹੈ ਮੇਰੇ ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਅੰਦਰ, ਜੂਝੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ 'ਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਦੋ ਮੈਦਾਨ ਅੰਦਰ ਦੋ ਦੀਵਾਰ ਅੰਦਰ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀ ਲੈਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਾ-ਮਿਸਾਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਈ ਸਿੱਖ-ਪੰਥ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਰਹੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਜਜ਼ਬਾ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਵਿਚ ਭਰੀ ਪਈ ਸੀ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ ਪਾ ਕੇ (ਡੋਲ੍ਹ ਕੇ) ਪੱਕਿਆਂ ਕੀਤਾ। | 
