ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤਿੰਨ ਕੁ ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਬਾਲਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੇਡ ਵਿਚ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਕਰਦੇ। ਪੰਜਾਂ ਕੁ ਬਰਸਾਂ ਦੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਸਤੇ ਹਰ ਵਕਤ ਇਸਤਰੀ-ਮਰਦ ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ।

ਜਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੱਤ ਕੁ ਬਰਸ ਦੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਅੰਨ, ਬਸਤਰ ਆਦਿ ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਆ ਕਰਦੇ। ਪਿਤਾ, ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਇਸ ਉਦਾਰਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਬੜੇ ਨਰਾਜ਼ ਹੁੰਦੇ। ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਗੋਪਾਲ ਨਾਮਕ ਪਾਂਧੇ ਪਾਸ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਬਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਲੇਖਾ ਹਿਸਾਬ- ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਾਉਣ। ਗੋਪਾਲ ਪਾਂਧੇ ਨੇ ਹਿਸਾਬ ਆਦਿ ਜੋ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦੇਣ। ਇਕ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨੇ ‘ਓਅੰਨਮਹ ਸਿਧੰ’ ਜੋ ਪਾਂਧੇ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਨੇ, ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ ਪੁੱਛੇ ਤਾਂ ਗੋਪਾਲ ਪਾਂਧਾ ਅੱਗੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, ਛੱਡੋ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਸਿੱਖੋ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਕੰਮ ਆਵੇਗਾ! ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਨਾ! ਉਸ ਦੇ ਤਾਈਂ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ :

ਜਾਲਿ ਮੋਹੁ ਘਸਿ ਮਸੁ ਕਰਿ ਮਤਿ ਕਾਗਦੁ ਕਰਿ ਸਾਰੁ ॥ (ਪੰਨਾ 16)

ਜਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਾਂਧੇ ਪਾਸੋਂ ਵਰਨਮਾਲਾ ਦੇ ਅਰਥ ਪੁੱਛੇ ਤਾਂ ਪਾਂਧਾ ਕਹਿੰਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ 52 ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਗੋਪਾਲ ਪਾਂਧੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਏ— ਸਸੈ ਸੋਇ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਜਿਿਨ ਸਾਜੀ ਸਭਨਾ ਸਾਹਿਬੁ ਏਕੁ ਭਇਆ॥ ਮਹਾਰਾਜ ਤਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ। ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜੈਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਲੇ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਨੇ ਊੜਾ— ‘ਊਠ’ ਨਾ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਕਿ ਊਠ ਦੇ ਕੀ ਅਰਥ ਨੇ, ਨਾ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਤਾ! ਉਹ ਵੀ ਕੇਵਲ ਰੱਟ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਿਦਆਰਥੀ ਨੂੰ ਅਰਥ ਵੀ ਸਮਝਾਏ ਜਾਣ ਕਿ ਊਠ ਇਸ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਪਿੱਠ ਦੇ ਕਰਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਉਹਦੀ ਪਿੱਠ ਬੜੀ ਉੱਚੀ ਹੈ।

ਅਧਿਆਪਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਹੈ— C for Camel, Camel means ਊਠ। ਉਹ ਕੈਮਲ (Camel) ਦੇ ਅਰਥ ਊਠ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ Camelust। Lust ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਇੱਛਾ ਨੂੰ Came ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਆਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਬਣਦਾ ਹੈ- ਆਇਆ, ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ। ਊਠ ਵਿਚ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਖਾਣ ਦੀ ਬੜੀ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਹਉ ਹਰਿ ਬਿਨੁ ਖਿਨੁ ਪਲੁ ਰਹਿ ਨ ਸਕਉ ਜੈਸੇ ਕਰਹਲੁ ਬੇਲਿ ਰੀਝਾਈ (ਪੰਨਾ 369)

ਪੱਛਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਚ ਊਠ ਦਾ Camel ਨਾਮ ਉਹਦੀ ਇਸ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਰੱਖਿਆ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਰਬ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ‘ਬੋਤਾ’। ਪਰੰਤੂ ਅਸੀਂ ਜਿਹੜਾ ਬੋਤਾ ਕਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਨਪੜ੍ਹ ਜਾਂ ਗੰਵਾਰ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਅਰਬ ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ਕ ਇਲਾਕਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘਾਟ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ:- “ਜੋ ਆਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੁਰਦਾ” ਭਾਵ ਜੋ ਪਾਣੀ ਪੀਤੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਚੱਲੇ। ਸੋ ਸਾਡਾ ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਭਾਵ ਕੇਵਲ ਇਹ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਤਾਂ ਹੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਥ ਸਮਝਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਈਏ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬੋਝ ਬਣ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ।

ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁੱਲਾਂ ਕੁਤਬਦੀਨ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ‘ਸੀਹਰਫੀ’ ਦੇ ਹਰਫਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਮੁੱਲਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਰਫ਼ ਦੇ ਜੋੜ ਦਾ ਤਾਂ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਕੱਲੇ ਹਰਫ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੀਹਰਫੀ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਕੀਤੇ, ਜੋ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਤੀਸਰਾ ਉਸਤਾਦ ਪੰਡਿਤ ਬ੍ਰਿਜ ਨਾਥ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।

ਤਵਾਰੀਖ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ, ਬਿਨਾ ਅਰਥ ਸਮਝੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਵਿਚ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਮਾਰਨਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਬੋਝ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਰੱਟਾ ਲੁਆ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਕੁੱਤਾ, ਹਾਥੀ, ਇਹ ਫਲਾਣਾ ਜਾਨਵਰ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਭਾਸ਼ਾ ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਕੁੱਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਨੇ ਕ-ਕੱਟਣ (ਕਾਟਤ) ਦਾ ਤੇ ਤ-ਚੱਟਣ (ਚਾਟਤ) ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੱਟਦਾ ਤੇ ਚੱਟਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਤਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੱਟੇਗਾ ਤੇ ਜਾਂ ਚੱਟੇਗਾ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਕੂਕਰ ਕੇ ਚਾਟਤ ਕਲੇਵਰਹਿ ਲਾਗੈ ਛੋਤਿ ਕਾਟਤ ਸਰੀਰ ਪੀਰ ਧੀਰ ਨ ਧਰਤ ਹੈ ॥ (ਕੱਬਿਤ 388)

ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬੋਝ ਹੈ। ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਈਏ, ਪੜ੍ਹੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚਲੇਗਾ ਹਰ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਤਮ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਅਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਪੜ੍ਹਾਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਸਚਰਜਤਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਪੜਾਏ ਸੀ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਸਿੰਘ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਸਮਾਦ ਦੇ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਅੱਜਕਲ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਵਿਸਮਾਦ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਅਸਚਰਜਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਝਲਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਏ ਪੂਰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਪੜ੍ਹਾਈਏ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ੱਰੇ-ਜ਼ੱਰੇ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਝਲਕਾਰੇ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕਣ।