ਚੰਦ ਤੋਂ ਪਰਤੇ ਇਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਚੰਦ ਤੋਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚੀਜ਼ ਕਿਹੜੀ ਲੱਗੀ? ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੇ ਇਕਦਮ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਧਰਤੀ”। ਧਰਤੀ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਚੰਦ ਤੋਂ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਿਰਦਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫ਼ਰਮਾਨ ਹੈ:

ਅਵਰ ਜੋਨਿ ਤੇਰੀ ਪਨਿਹਾਰੀ॥
ਇਸੁ ਧਰਤੀ ਮਹਿ ਤੇਰੀ ਸਿਕਦਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 374)

ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਖੰਡ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਮੱਤ ਪੁੱਠੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵਿਚ ਵੀ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੇਗ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ:

ਧਰਤੀ ਦੇਗ ਮਿਲੈ ਇਕ ਵੇਰਾ ਭਾਗੁ ਤੇਰਾ ਭੰਡਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 1190)

ਦੇਗ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਰੱਖਣੀ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ। ਦੇਗ ਦੀ ਜਾਂ ਲੰਗਰ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਤੇ ਠੀਕ ਵੰਡ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜੋ ਭੀ ਸਾਡੇ ’ਤੇ ਪੁੱਠਾ-ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਚੌਗਿਰਦਾ ਜਾਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਗਰ ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਕੁਦਰਤੀ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਭੀ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੋਵੇਗਾ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਹਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵਾਂ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਬਰਫ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਉੱਪਰ ਤਕਰੀਬਨ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੋਂ 30 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤਕ ਰੱਬ ਨੇ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਓਜ਼ੋਨ ਹਵਾ ਦੀ ਛਤਰੀ ਤਾਣੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਪੈਰਾਬੈਂਗਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਰਨਾਂ ਅਗਰ ਸਿੱਧੀਆਂ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪੈਣ (ਯਾਨੀ ਓਜ਼ੋਨ ਛਤਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ) ਤਾਂ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਭ ਕੁਝ ਸੜ-ਭੁੱਜ ਜਾਏਗਾ। ਓਜ਼ੋਨ ਦੀ ਛਤਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਆਕਸੀਜਨ ਹਵਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਕਸੀਜਨ ਉੱਪਰ ਜਾ ਕੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਪੈਰਾਬੈਂਗਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਓਜ਼ੋਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਹੈ:

ਬਿਖੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਕਰਤਾਰਿ ਉਪਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 1172)

ਬਿਖੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਬਸਹਿ ਇਕ ਸੰਗਾ॥ (ਪੰਨਾ 525)

ਇਸ ਓਜ਼ੋਨ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਓਜ਼ੋਨ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਬਣੀ ਹੈ। ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਤੀਹਰੀ ਤਹਿ ਹੈ। ਇਹੀ ਓਜ਼ੋਨ ਧਰਤੀ ਦੀ ਛਤਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਨੇ 2 ਅਕਤੂਬਰ 1999 ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬਰਫ ਦਾ ਤੋਦਾ (ਪਹਾੜ), ਜੋ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਮਨਹੱਟਨ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਵੀ ਲੱਗਭਗ 22 ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਐਂਟਾਰਕਟਿਕਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਇਕ ਸੱਚਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਐਂਟਾਰਕਟਿਕਾ ਉੱਪਰੋਂ ਓਜ਼ੋਨ ਦੀ ਚਾਦਰ ਜਾਂ ਛਤਰੀ ਫਟ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਸੰਭਲਿਆ ਤਾਂ ਤਬਾਹੀ ਆ ਜਾਏਗੀ।

ਓਜ਼ੋਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ ਕਲੋਰੀਨ ਜੋ ਕਿ ਸਾਡੇ ਫਰਿਜ਼, ਏ.ਸੀ., ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ’ਤੇ ਝੱਗ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਫੋਮ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਅਤੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਫਟਣ ਨਾਲ ਇਕ ਗੈਸ ਕਲੋਰੋਫਲੋਰੋ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੀ.ਐਫ.ਸੀ. ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੀ.ਐਫ.ਸੀ. ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਪੈਰਾਬੈਂਗਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕਲੋਰੀਨ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਲੋਰੀਨ ਓਜ਼ੋਨ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਬੋਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੀ.ਐਫ.ਸੀ. ਦਾ ਇਕ ਅਣੂ, ਓਜ਼ੋਨ ਦੇ ਇਕ ਲੱਖ ਅਣੂਆਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਰ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਸੀ.ਐਫ.ਸੀ. ਨੂੰ ਹੀ ਰੋਕ ਲਈਏ ਤਾਂ ਵੀ ਸਾਡੀ ਓਜ਼ੋਨ ਪੱਟੀ ਬਚ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਭੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਬਰਫ ਦਾ ਤੋਦਾ (ਪਹਾੜ) ਖਿਸਕਣ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਔਕਸਾਈਡ ਦਾ ਵਧਣਾ। ਅਗਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਫ ਦੇ ਤੋਦੇ ਖਿਸਕਣ ਲੱਗ ਪੈਣ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਹਿੱਸਾ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਏਗਾ ਤੇ ਬਾਕੀ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਹੜ੍ਹ ਵਰਗੀ ਹਾਲਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਤਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਣਗੀਆਂ ਜਿਸ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਸੀਂ ਹੋਵਾਂਗੇ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਔਕਸਾਈਡ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ।

13-3-2009 ਈ. ਨੂੰ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਨਾਰਵੇ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਲਾਂਟ ਲਗਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਔਕਸਾਈਡ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਮਾ ਕੇ ਗੋਲੇ ਬਣਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਗਰਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਐਨਟਾਰਟਿਕਾ ਵਿਚ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਨੂੰ (ਬਰਫ ਦੇ ਤੋਦਿਆਂ ਨੂੰ) ਪਲਾਸਟਿਕ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਸ ਨਾਲ ਬਰਫ ਦੇ ਤੋਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਘਲਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਠੀਕ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ 6 ਅਰਬ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮੀਡੀਏ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ। ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਘੱਟ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ। ਅਸੀਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪਥਰਾਟ ਕੋਲੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰੀਏ। ਕਾਰਾਂ, ਸਕੂਟਰਾਂ ਤੇ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰੀਏ। ਹਫਤੇ ਵਿਚ ਇਕ ਦਿਨ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੀਏ। ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੁੱਖ ਲਗਾਈਏ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਹੀ ਗਾਈਏ:

ਰੁੱਖ ਲਾਉਣ ਲਈ ਰੁਖ਼ ਕਰੋ।
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲੋਕੋ ਦੁੱਖ ਭਰੋ।

ਕਿਉਂਕਿ:

ਪੌਣ ਗੁਰੂ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸਰਾਪ।
ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤਾਪ।
ਗੁੱਸੇ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਬਾਪ।
ਓਜ਼ੋਨ ਚਾਦਰ ਦਿੱਤੀ ਕਾਪ।
ਰੁੱਖ ਲਾਉਣ ਲਈ ਰੁਖ਼ ਕਰੋ।
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲੋਕੋ ਦੁੱਖ ਭਰੋ।

ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਰੁੱਖ ਲਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਸਾਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਵਾ, ਆਕਸੀਜਨ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਕਸੀਜਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਔਕਸਾਈਡ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਰੁੱਖ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਔਕਸਾਈਡ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਰੁੱਖ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਭੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫਾਇਦੇ ਹਨ। ਰੁੱਖ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹਨ। ਰੁੱਖ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਮੀਂਹ ਪਵੇਗਾ। ਧਰਤੀ ਹੇਠ ਪਾਣੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ।

ਕਈ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

1984 ਈ. ਵਿਚ ਭੋਪਾਲ ਵਿਖੇ ਯੂਨੀਅਨ ਕਾਰਬਾਈਡ ਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ (ਮੀਥਾਈਲ ਆਈਸੋਸਾਇਨੇਟ) ਰਿਸ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਲੱਗ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਛੱਪਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਜੱਫਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਫ-ਸੁਥਰਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਘੱਟ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇਦਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਬੀੜੀਆਂ/ਸਿਗਰੇਟਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ, ਕਣਕ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਜਲਾਉਣਾ, ਦੀਵਾਲੀ/ਹੋਲੀ ਮੌਕੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਪਟਾਕੇ ਚਲਾਉਣੇ, ਇਸ ਸਭ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਰੋਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਦੁਰਗੰਧ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਧਰ ਜਾਓ ਹਸਪਤਾਲ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਏ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਹੈ।

ਹੁਣ ਤਾਂ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਮੀਂਹ ਵੀ ਪੈਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਲਫਰ ਡਾਈਔਕਸਾਈਡ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਔਕਸਾਈਡ ਗੈਸਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਜਾ ਕੇ ਠੰਡੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਤੁਪਕਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਮੀਂਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਡੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਮੀਂਹ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ ਹੈਜ਼ਾ, ਟਾਈਫਾਈਡ ਅਤੇ ਪੀਲੀਆ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਆਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਛੱਪੜਾਂ ਵਿਚ ਖੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ, ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਛੱਪੜਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਗੰਦਾ ਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਛੱਪੜਾਂ ਵਿਚ ਕੱਛੂ, ਡੱਡੂ ਆਮ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਭ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਧੜਾਧੜ ਕਟਾਈ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਸਾਵਣ ਦੀਆਂ ਝੜੀਆਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਟੋਭੇ-ਛੱਪੜ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਛੱਪੜਾਂ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਨਹਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਪਸ਼ੂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਛੱਪੜਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਡੰਗਰ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਛੱਪੜਾਂ-ਟੋਭਿਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਚੰਬਲ ਤੇ ਖਾਰਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਛਟ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਬੇਹਿਸਾਬਾ ਗੰਦ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਅਗਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੇਖਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਛੱਟ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਲੁਧਿਆਣੇ ਲਾਗੇ ਵਗਦੀ ਸਿਧਵਾਂ ਨਹਿਰ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸੀਵਰੇਜ ਦਾ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਆਮ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਵਰੇਜ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਪਾਣੀ ਸੜਕਾਂ ਵਿਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸੀਵਰੇਜ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ :

ਸੀਵਰੇਜ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਬਣਾਈ ਹੋਵੇ, ਮਿਆਰੀ ਪਾਈਪ ਆਦਿ ਨਾ ਪਾਏ ਗਏ ਹੋਣ। ਸਾਡੀ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਾਰਨ ਸੀਵਰੇਜ ਵਿਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਲਿਫਾਫੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹੱਗੀ ਪੈਡ ਅਤੇ ਰਬੜ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸੀਵਰੇਜ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਰਬੜ ਗਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਸੀਵਰੇਜ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਆਦਿ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੜਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵੀ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਲੋਕ ਵੀ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸੀਵਰੇਜ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਗੰਦ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੱਡੀਆਂ, ਮੋਟਰਾਂ ਵਾਲੇ ਉਸ ਗੰਦ ਨੂੰ ਮਿੱਧਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੜਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੰਦ ਦਾ ਢੇਰ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਸ਼ੀਨ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਲੰਘਦੇ ਕਰਦੇ ਉਸ ਢੇਰ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੰਦ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧੂੜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਗੱਡੀਆਂ, ਮੋਟਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਉਡਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗਰੀਬਾਂ ਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਰੋਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਗੰਦਗੀ ਖਾਣੀ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਗਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਰਲ ਕੇ ਸੀਵਰੇਜ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੀਵਰੇਜ ਪੁਆ ਲਈਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਸੀਵਰੇਜ ਵਿਚ ਜਾਣੋ ਰੋਕ ਲਈਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੀਵਰੇਜ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਗੰਦੇ ਨਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਮੁਸੀਬਤ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਬਾਬਾ ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸੀਚੇਵਾਲ ਵਰਗੇ ਸੁਚੇਤ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲਿਆਂ ਲਾਗੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਚੇਤਨਾ ਮਾਰਚ ਆਦਿ ਕੱਢ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਆਉਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੰਗਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਦਾ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਲੀਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਗੰਦ-ਮੰਦ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਤੇਲ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬੇਸਮਝੀ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਲਾਲਚ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਪਾਪ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਇਹ ਪਾਪ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਹੈ:

ਪਾਪਾ ਬਾਝਹੁ ਹੋਵੈ ਨਾਹੀ ਮੁਇਆ ਸਾਥਿ ਨ ਜਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 417)

ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਭੀ ਪਲੀਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਝ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਈ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਪਾਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਉਪਜ ਹੋਵੇਗੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬੰਜਰ ਹੀ ਹੈ। ਕੀੜੇਮਾਰ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉਹ ਕੀੜੇ ਭੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਡੋਏ ਆਦਿ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਸੰਵਾਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਫਿਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਭਿਆਨਕ ਬੰਬ ਬਣਾ ਲਏ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਗਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਇਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਧਰਤੀ ਸੰਵਾਰਨ ’ਤੇ ਲੱਗਦੀ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਨੇ ਹੁਣ ਤਕ ਸੱਚਖੰਡ ਬਣ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਬਣ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਹਣੀ ਹੋ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਲਾਉਣ ’ਤੇ ਹੀ ਖਰਚ ਹੋਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਕ ਵਾਰ ਨਹੁੰ-ਮਾਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਾਲੇ ਦੋ ਦੋਸਤ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਪੋ-ਆਪਣਾ ਸੁਪਨਾ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਸ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਆਪਾਂ ਦੋਨੋਂ ਸੈਰ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਕਾਫੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਦਿਖਾਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਿਹਾ। ਅੱਗੇ ਦੋ ਟੋਏ ਆਏ, ਆਪਾਂ ਦੋਨੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਟੋਇਆਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੋਈ ਕਿ ਜਿਸ ਟੋਏ ਵਿਚ ਮੈਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਉਸ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਉਸ ਵਿਚ ਗੰਦਗੀ ਭਰੀ ਸੀ। ਮਾਸ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨਹੁੰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੁਪਨਾ ਸੁਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕਹਿੰਦਾ, ‘ਬਈ ਟੋਇਆਂ ਤਕ ਤਾਂ ਠੀਕ ਮੈਨੂੰ ਭੀ ਸੁਪਨਾ ਇਵੇਂ ਹੀ ਆਇਆ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਤਕ ਵੀ ਆਇਆ। ਜਾਣੀ, ਆਪਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਟੋਇਆਂ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚੱਟਣ ਲੱਗ ਪਏ।’ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਲਾਉਣ ਦਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਮੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਲੀ ਠੀਕ ਵਿੱਦਿਆ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਸਭ ਤੋਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਡਾਕਟਰ ਬਣ ਕੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਕਲੀਨਿਕ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਲੀਨਿਕ ਦੇ ਗੰਦ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁਟਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗੰਦ ਵਿਚ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਅਪ੍ਰੇਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਗ, ਗੰਦੇ ਲਹੂ,ਰਾਧ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੇ ਸੰਦ, ਪੱਟੀਆਂ ਤੇ ਰੂੰ ਆਦਿ ਬਾਹਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਿਆਨਕ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਡੇ (ਸਾਰੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ) ਕਈ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ।

ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿਖੇ ਇਕ ਮਿੱਲ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ 30 ਸਾਲ ਤਕ ਦੱਬ ਕੇ ਧੂੰਆਂ ਛੱਡਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੂਬ ਪੈਸਾ ਕਮਾਇਆ। ਉਸ ਮਿਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਸ-ਦਸ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤਕ ਰਾਖ਼ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਬੀਮਾਰ ਹੋਏ, ਜਿਹੜੇ ਅੱਜ ਤਕ ਵੀ ਬੀਮਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਕਈ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਰੱਜ ਕੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਔਕਸਾਈਡ ਛੱਡੀ ਪਰੰਤੂ ਅੱਜ ਉਹੀ ਦੇਸ਼ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਰੋਕਣ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਐਨਟਾਰਕਟਿਕਾ ਦੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਘਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬੇਅੰਤ ਪੈਸਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਲਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਔਕਸਾਈਡ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਗਰਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਬੰਬਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। 22 ਮਾਰਚ 2009 ਈ. ਨੂੰ ਟੀ.ਵੀ. ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ 2001 ਤੋਂ 2003 ਈ. ਵਿਚਕਾਰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤਾਲਿਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਬੰਕਰਾਂ (ਛੁਪਣ-ਜਗ੍ਹਾ) ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਯੁਕਤ ਬੰਬ ਤੇ ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ ਸੁੱਟੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਬਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਟਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਵਰਤੀ ਗਈ। ਇਕ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਤੋਂ 2500 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਕੋਇਲੇ ਦੀ ਊਰਜਾ ਬਰਾਬਰ ਊਰਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਯੁਕਤ ਬੰਬਾਂ ਤੇ ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਘੇਰੇ ਤਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਤੋਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਦੂਰੀ 400 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਸਪੈਸ਼ਲ ਚਿਲਡਰਨ ਸੈਂਟਰ ਵਿਚ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਰਮਨੀ ਤੋਂ ਡਾ. ਪ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਮਾਈਕਰੋਟ੍ਰੇਸ ਮਿਨਰਲ ਲੈਬ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਇਸ ਸੈਂਟਰ ਦੇ 150 ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ। ਜਾਂਚ ਦੁਆਰਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ 82 ਤੋਂ 87% ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਰਾਹੀਂ ਆਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਬੀਬੀ ਹਿਲੇਰੀ ਕਲਿੰਟਨ ਨੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਹਾਰ ਲਗਾਈ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਚੰਗਾ ਸੁਝਾਅ ਕਿਤੋਂ ਵੀ ਮਿਲੇ, ਲੈਣਾ ਤੇ ਅਪਣਾਉਣਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਬੀਬੀ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਵੀ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰੀ ਸ਼ੋਰ ਵਾਲੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰੀਆਂ ਵਗੈਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਪੀਕਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦਿਮਾਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿਗੜਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਣਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਭੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੋਰ-ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ! ਇਕ ਕਿਰਤੀ ਸਾਰੇ ਦਿਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ-ਟੁੱਟਿਆ ਘਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਰਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਆਂਢ ਵਿਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਸਪੀਕਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ’ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਡੀ.ਜੇ. ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਪਟਾਕੇ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਰਾਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਛੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਸ ਹੁੱਲੜ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਆਪ ਤਾਂ ਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭਿਅਕ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਿਅਕ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਠੀਕ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਧਰਤੀ ਸੰਵਾਰਨ ’ਤੇ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਵਾਰਨ ’ਤੇ ਲਗਾਉਣੀ ਸੀ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੰਪਤੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਕਰਨ ਦੀ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਮੱਚੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਦੀ ਸਫਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਠੀਕ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ ਸਰਬੱਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਰਬੱਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਰਾਹ ’ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸਾਬਤ-ਸੂਰਤ ਦਾ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਹੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਬਣਾਈ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਇਕ ਰੰਗਭੂਮੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਥੇ ਖੇਡਣ ਆਏ ਹਾਂ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਖੇਡ ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰਾ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਫਲ ਮਿਲਣਾ ਹੈ। ਕਈ ਖਿਡਾਰੀ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਉਲਝ ਕੇ ਅਸਲ ਖੇਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪ ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਬਾਕੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕ-ਪਰਲੋਕ ਸੁਹੇਲਾ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਆਪਣੀ ਖੇਡ ਖੇਡ ਕੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੇਤੂ ਤੇ ਅੱਛੇ ਖਿਡਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

ਸਲੋਕੁ॥
ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ॥
ਦਿਵਸੁ ਰਾਤਿ ਦੁਇ ਦਾਈ ਦਾਇਆ ਖੇਲੈ ਸਗਲ ਜਗਤੁ॥
ਚੰਗਿਆਈਆ ਬੁਰਿਆਈਆ ਵਾਚੈ ਧਰਮੁ ਹਦੂਰਿ॥
ਕਰਮੀ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਕੇ ਨੇੜੈ ਕੇ ਦੂਰਿ॥
ਜਿਨੀ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇਆ ਗਏ ਮਸਕਤਿ ਘਾਲਿ॥
ਨਾਨਕ ਤੇ ਮੁਖ ਉਜਲੇ ਕੇਤੀ ਛੁਟੀ ਨਾਲਿ॥1॥ (ਪੰਨਾ 8)