ਸਿੱਖ ਸਾਧਨਾ (Meditation, Spiritual Quest), ਆਸਥਾ (faith), ਦਰਸ਼ਨ (philosophy), ਚਿੰਤਨ (thinking) ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ (Studies) ਵਿਚ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੁਢਲਾ, ਕੇਂਦਰੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੋਢੀ (founding father) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਰਿਤ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਉਚਰਨ ਸਮਾਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਇਕ ਨਹੀਂ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬਾਣੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਤਰੀ (ਰੲਵੲੳਲ) ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ) ਦੁਆਰਾ (ਸੋਢੀ ਹਰਿ ਜੀ, 1651 ਈ. ਅਨੁਸਾਰ) ‘ਮਰਯਾਦਾ’ (System) ਵਿਚ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ (1532-39) ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਰਤੀਬ-ਬੱਧ ਕਰਵਾਇਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬਾਣੀ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਿਤਨੇਮ ਦਾ ਭਾਗ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣ ਗਈ (ਫਿਰਿ ਬਾਬਾ ਆਇਆ ਕਰਤਾਰਪੁਰਿ . . . ਸੋਦਰੁ ਆਰਤੀ ਗਾਵੀਐ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਾਪੁ ਉਚਾਰਾ (ਵਾਰ 1:38)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਗੁਰ- ਗਿਆਨ ਟਕਸਾਲ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਚ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਕਾਰਜਾਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਇਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ) ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲਿਖਾਰੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਭਾਈ ਮਨਸੁਖ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੋਲ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ/ਸੇਵਾ ਪੋਥੀਆਂ ਲਿਖਣਾ ਹੀ ਸੀ, ਤੀਨ ਬਰਸ ਬਾਬੇ ਕੋਲ ਰਹਿਆ॥...ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਦੀ ਬਾਣੀ ਬਹੁਤ ਲਿਖੀਅਸੁ॥ ਪੋਥੀਆ ਲਿਖ ਲੀਤੀਓਸੁ (ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ, 41/144); ਤੀਨ ਬਰਸ ਜਾ ਰਹਿਆ ਤਾ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਕੀ ਬਾਣੀ ਬਹੁਤੁ ਲਿਖਿ ਕਰਿ ਪੋਥੀਆ (ਲਿਖੀ) ਲੀਤੀਆ॥ (ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ, 21/61)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਬਾਣੀ ਸਮੇਤ ਜਪੁ ਜੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਇਹ ਸੇਵਾ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ‘ਆਦਿ ਬੀੜ’ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ (1601 ਈ. ਨੂੰ) ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਤਾਂ “ਜਪੁ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀਓ ਕੇ ਨਕਲ ਕਾ ਨਕਲ” ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ।

ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ (1699 ਈ.) ਸਮੇਂ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ, ਉੱਥੇ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਬਣਾਇਆ। ਪੰਥਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖ ਅਧਿਐਨ/ਚਿੰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਜਪੁ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰ-ਸੰਕੋਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸਰ ਦੇ ਦੁਆਰ ਵਿਚ ਵਜੀ ‘ਅਨਹਦ ਧੁਨਿ’, (ਪਰਮੇਸਰ ਦੀ) ‘ਸਿਫਤਿ ਕਾ ਜੋੜ’ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ (ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ)। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇਹ ਜੁਗਾਂ-ਜੁਗਾਂਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗੀ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਦੀ ਮੋਹਰ ਛਾਪ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਤਰ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਟੇਕ ਤੇ ਬੀਜ ਹੈ। ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਇਹ ਸਿਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਖੋਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ: (...A poetical dissertation on the fundamental principles of Sikh thought)

ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਰੰਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਵਿਚਾਰ ਜਸਟਿਸ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ Best Known Work (ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ) ਕਿਹਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰੀ ਰਚਨਾ (ਗਰੀਨ ਲੀਜ਼)। ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜਪੁ ਦੇ ਪਾਠ ਕੰਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਦੇ ਰੋਗ ਕੱਟਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ (ਜਪੁ ਜੀ ਕੰਠ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤਿ ਰਟੈ, ਜਨਮ ਜਨਮ ਕੈ ਕਲਮਲ ਕਟੈ)। ਸੋ “ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਸ ਅਤਿ ਸਰੇਸ਼ਟ ਪਾਠ” (one of the finest hymns in the world) ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਦੋ-ਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ।

ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਜਪੁ ਜੀ ਅਜਿਹੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਿੰਤਨ- ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਰੇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਟੀਕ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਉਦਾਸੀ, ਨਿਰਮਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਜਪੁ ਸਟੀਕ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਪੁ ਜੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੀ ਲੰਬੀ ਹੈ।

ਬਣਤਰ:- ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 38 ਬੰਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਉੜੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਦੀ ਚਾਲ ਪਉੜੀ-ਛੰਦ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਆਦਿ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਹੈ:

ਆਦਿ ਸਚੁ ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ॥ . . . (ਪੰਨਾ 1)
ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ . . . (ਪੰਨਾ 8)

ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ (ੴ ਸਤਿਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ...) ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਰਾਗ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਬਾਣੀ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਆਦਿ-ਅੰਤ 1-1 ਸਲੋਕ, 38 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 1 ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਜੋੜਨ ਨਾਲ ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕੁੱਲ 41 ਬੰਦ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਜਪੁ’ ਹੈ, ‘ਜੀ’ ਅਤੇ ‘ਸਾਹਿਬ’ ਸਤਿਕਾਰਭਾਵੀ ਸ਼ਬਦ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਜੋੜੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਕ 1 ਤੋਂ 8 ਤਕ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਬੰਧ-ਕਾਵਿ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖੋਂ ਇਕੋ ਖਿਆਲ-ਲੜੀ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵਾਰ’ ਵਾਂਗ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਉ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ਾ: ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਨੈਤਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਮੂਲ-ਵਿਧਾਨ ਤਲਾਸ਼ੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਚਿਆਰ-ਪਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦਰਸਾਉਣਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੂਲ ਸਮੱਸਿਆ ਸਚਿਆਰਾ ਬਣਨਾ ਜਾਂ ਸਚਿਆਰ-ਪਦ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜਪੁ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਇਆ ਹੈ:

ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 1)

ਚੌਥੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸੌਖਾ ਰਾਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਪਦੁ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਨਾਨਕ ਏਵੈ ਜਾਣੀਐ ਸਭੁ ਆਪੇ ਸਚਿਆਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 4)

ਨਾਮ ਦੇ ‘ਸੁਣਨ, ਮੰਨਣ’ ਪਦ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘ ਕੇ ‘ਪੰਚ ਜਨ’ ਬਣੇ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਦਇਆ, ਸੰਤੋਖ ਜਿਹੇ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਹੀ ਬੁਝਾਰਤ ਨੂੰ ਬੁਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਚਿਆਰੁ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

ਜੋ ਕੋ ਬੂਝੈ ਹੋਵੈ ਸਚਿਆਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 3)

ਪੰਜ ਖੰਡ (ਧਰਮ, ਗਿਆਨੁ, ਸਰਮ, ਕਰਮ, ਸਚੁ), ‘ਸਚਿਆਰ’ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਪੜਾਅ ਹਨ। ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਲੋਕ (ਆਦਿ ਸਚੁ...) ਵਿਚ ਸਦੀਵੀਂ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ‘ਸਚੁ’ ਦਾ ਸਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹੋ ਸਚੁ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪੇ ਦੀ ਪਛਾਣ (self-Realisation) ਦਾ ਇਕ ਅਮਲੀ ਰਾਹ ’ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ।

ਪੰਜ ਖੰਡ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪੜਾਅ ਜਾਂ ਪੰਜ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਨਹੀਂ।ਇਹ ਪੰਜ ਖੰਡ ਹਨ: ਧਰਮ ਖੰਡ, ਗਿਆਨ ਖੰਡ, ਸਰਮ ਖੰਡ, ਕਰਮ ਖੰਡ ਅਤੇ ਸਚ ਖੰਡ।

ਧਰਮ ਖੰਡ

ਧਰਮ ਖੰਡ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦਾ ਅਰਥ ਦੈਵੀ ਨਿਯਮ ਤੋਂ ਹੈ। ਜਪੁ ਵਿਚ ‘ਧੌਲੁ’ ਨੂੰ ਧਰਮ (ਨਿਯਮ) ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ‘ਧੌਲੁ’ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚਲੀਆਂ ਬੇਅੰਤ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਜਮ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਉਥਾਨ ਦੀ ਇਸ ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾ ਉੱਪਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਵਰਤ ਰਹੀਆਂ ਅਨਿਕ ਭਾਂਤੀ ਨਿਯਮਬੱਧ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਤਾਂ, ਰੁਤਾਂ, ਥਿਤਾਂ, ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਪੌਣ, ਪਾਣੀਆਂ, ਅਗਨੀਆਂ, ਅਕਾਸ਼ਾਂ, ਪਾਤਾਲਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਧਰਮ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ‘ਧਰਮਸਾਲ’ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਸੋਝੀ ਇੱਥੇ (ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ) ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ:

ਨਾਨਕ ਗਇਆ ਜਾਪੈ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 7)

ਗਿਆਨ ਖੰਡ

ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਵਰਤਦੇ ਅਗੰਮੀ ਹੁਕਮੁ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨਾਲ ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਉਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਚੀ ਸੁਰਤਿ ਨਾਲ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਬੇਅੰਤਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਤਿ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਬੇਅੰਤਤਾ ਭਾਵ ਪਵਣਾਂ, ਪਾਣੀਆਂ, ਅਗਨੀਆਂ, ਕਾਨ੍, ਮਹੇਸ਼ਾਂ, ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ ਮੰਨੇ ਗਏ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਘੜਨ ਵਾਲੇ ਕੇਤੇ ਬ੍ਰਹਮਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਨਿਕ ਰੂਪ-ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਘੜੀ ਘਾੜਤ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮਾਨਵ ਸੋਝੀ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਹੀ ਇੰਦਰਾਂ, ਸੂਰਜਾਂ, ਚੰਦਰਮਾਂ, ਸਿਧ-ਨਾਥਾਂ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ‘ਕੇਤੀਆ’, ਕਰਮ ਭੂਮੀ, ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਧਰੁਵਾਂ, ਉਪ-ਮੰਡਲਾਂ/ਦੇਸਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਨੁਖ ਨੂੰ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ‘ਅਨੰਤ ਤੇਜਮਈ ਗਿਆਨ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਥਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਬੇਅੰਤਤਾ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਚੰਡ ਗਿਆਨ ਵਿਸਮਾਦੁ ਤੇ ਅਨੰਦੁ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਰਮ ਖੰਡ

ਸਰਮ ਖੰਡ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਕਾਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਨਿਰੰਕਾਰ (ਨਿਰ+ਅਕਾਰ) ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।ਇਸ ਖੰਡ ਦਾ ਸਬੰਧ ‘ਘਾੜਤ’ ਨਾਲ ਹੈ, ਇਹ ਉੱਚ ਅੰਤਰੀਵ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।ਇਸ ਘਾੜਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਿਵੇਕਲਾ ਤੇ ਅਨੁਪਮ ਹੈ, ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸੁਰਤਿ, ਮਤਿ, ਮਨਿ ਤੇ ਬੁਧਿ ਦਾ ਪੁਨਰ- ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਵਿਚ ਬਦਲਾਉ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬਿਰਤੀ, ਸੋਚਣੀ (ਸੁਧਿ) ਚੰਗੇ ਤੇ ਕਲਾਧਾਰੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਸੁਰਾ ਸਿਧਾ ਕੀ ਸੁਧਿ)।

ਕਰਮ ਖੰਡ

ਇਹ ਨਿਰੋਲ ਨਿਰਾਕਾਰ ਦਾ ‘ਖੰਡ’ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਰਮਸਤਿ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਦਿਸਦਾ ਹੈ (ਤਿਥੈ ਹੋਰੁ ਨ ਕੋਈ ਹੋਰੁ॥) ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿਕਾਰ ‘ਠਗ’ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਤਮਿਕ ਮੌਤ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ‘ਭਗਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਖੰਡ (ਅਵਸਥਾ) ਪੁਗੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖੰਡ ਹੈ।

ਸਚ ਖੰਡਿ

ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਇਹ ਅੰਤਿਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਮਨੁਖ ਦੀ ਜੋਤਿ, ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਦਿਆਂ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਹ ਨਿਰੋਲ ‘ਭਾਣੇ’ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ‘ਹੁਕਮ’ ਦੀ ਕਾਰ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣ ਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਜਲ’ ਤੇ ‘ਤਰੰਗ’ (ਜੀਵ-ਪ੍ਰਭੂ) ਵਿਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ/ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਭ ‘ਨਿਰੰਕਾਰ’ ਸਰੂਪ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਨਿਰੰਕਾਰ ਤਤ ਸਰੂਪ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਇਸ ਨੂੰ ਕਥਨ ਕਰਨਾ ‘ਕਰੜਾ’ (ਔਖਾ) ਹੈ:

ਨਾਨਕ ਕਥਨਾ ਕਰੜਾ ਸਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 8)

ਸੋ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰਜਣ ਵਰੇ੍ਹ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸਾਧਨਾ, ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਤਕ ਇਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪਸਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ।