ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ੴ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਸਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਹੀ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ੴ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੁਢਲੇ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਜਾਪ/ਸਿਮਰਨ/ਧਿਆਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ’, ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸਾਂ’, ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂ’, ‘ਗੋਸ਼ਟਾਂ’ ਆਦਿ ਵਿਚ ਟਿੱਪਣੀ ਜਾਂ ਸੰਦਰਭ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਰਜ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਇਹ ੴ ਦੇ ਉਚਾਰੇ/ਸਿਰਜੇ ਜਾਣ ਦੇ ਹਾਲਾਤ, ਸਮਾਂ, ਸਰੋਤ ਆਦਿ ਸੰਬੰਧੀ ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਿਸਾਲ ਲਈ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ੴ ਦੇ ਕਰਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਸਮਾਂ/ਸਥਾਨ 'ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼' ਦੀ ਦੈਵੀ-ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ੴ ਸੰਬੰਧੀ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਪਸਾਰ ਦੀ ਅਹਿਮ ਦਿਸ਼ਾ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਜਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਲ-ਖੰਡ ਵਿਚ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੇਰੀ, ੴ ਦੇ ਸਿਰਜਣ ਵਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਤਕ, ਸੈਂਕੜੇ ਪਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪਸਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਫੈਲਣ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ। ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਇਹ ਪਸਾਰ ਸਮੁੱਚੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਰੇਕ ਟੀਕੇ/ ਅਨੁਵਾਦ/ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਅਨੇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਿਣਤੀ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ ਅਨਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਐਨਾ ਕੁਝ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜੋ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਂ ਰਮਜ਼ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਦਰਸਾਈ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਖੇਪ, ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਰਮਜ਼ਾਂ ਖੋਲਦੇ ਹਨ: ਏਕਾ ਏਕੰਕਾਰੁ ਲਿਖਿ ਦੇਖਾਲਿਆ।... (ਵਾਰ 3:15)
ਏਕੰਕਾਰੁ ਇਕਾਂਗ ਲਿਖਿ ਊੜਾ ਓਅੰਕਾਰੁ ਲਿਖਾਇਆ।... (ਵਾਰ 39:1)
ਮੰਤ੍ਰ ਮੂਲੁ ਗੁਰੁ ਵਾਕ ਹੈ ਸਚੁ ਸਬਦੁ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੁਣਾਏ।... (ਵਾਰ 40:22) ਅਧਿਐਨ ਪਸਾਰ ਦੀ ਇਕ ਹੱਦ ਇਸ ੴ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ੴ ਦਾ ਠੀਕ/ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਬਨ ਹਰੇਕ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਅਰਥਾਉਣ ਸਮੇਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਤੇ- ਕਿਤੇ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਕ-ਅਧ ਸੁਤੰਤਰ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਉਂਞ ਇਸ ਦੇ ‘ਉਚਾਰਨ’ ਤੇ ‘ਨਾਮਕਰਨ’ ਵਿਚ ਭੇਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਦੈਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹ (The Symbol Divine)) ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਉਚਾਰਨ (ਇਕ/ਏਕ ਓਅੰਕਾਰ) ਦਾ ਫਿਲਹਾਲ ਇਕਮਾਤਰ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਆਪ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਈ ਥਾਂ ‘ਇਕ/ਏਕ ਓਅੰਕਾਰ’ ਸੰਕੇਤਦੇ ਹਨ (3:15; 39:1)। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ੴ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਬਾਰੇ ਬੜੇ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਜਿਹੇ ਉਚਾਰਨ ਸੁਝਾਏ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਅਵਚੇਤਨ ਨੇ ਲੱਗਭਗ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਇਕ ਦਿਸ਼ਾ ‘ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ’ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ੴ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ? ਸਮਾਸ ਜਾਂ ਸਿੰਬਲ? ਅਨੇਕ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ‘ਬੀਜ ਮੰਤ੍ਰ’ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜੀ ਹਨ। ਕਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮੂਲ ਤਤ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇਕ ‘ਨਾਦ’ ਹੈ; ਕਈ ਸਜਣ ‘ਮੰਤ੍ਰ’ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹੋਰ ਕਈ ਕੁਝ ਸੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ‘ਪਾਠ’ ਨੂੰ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਕਹਿਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ ‘ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ’ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ (ਸਤਿਨਾਮੁ ਕਰਤਾਪੁਰਖੁ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿਮਰਣੁ ਪਰਵਾਣੈ॥6/19) ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਾਣਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਹਵਾਲੇ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਅਧਿਐਨ ‘ਮੰਤ੍ਰ’ ਦਾ ਗੁਰਮਤਿ ਪਰਿਪੇਖ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ‘ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ’ ਪ੍ਰਵਾਨਦੇ ਹਨ। ੴ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ। ੴ ਵਿਚ ਕੁੱਲ ਕਿੰਨੇ ਤੱਤ ਹਨ? ਕੀ ਇਹ ਦੋ ਤੱਤਾਂ (1+ਓ) ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ ਜਾਂ ਤਿੰਨ (1+ਓ+-) ਦਾ ? ਕਈ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁਣਗੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ 1 + ੳ + (ਹੋੜਾ) ਤੇ +> (ਕਾਰ) ਦੀ ਹੋਂਦ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਅਜਿਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ‘ਇਕਾਈ’ (Unit) ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤੋਂ ਹੀ ਅਗਵਾਈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ੴ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ-ਆਪਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਇਕਾਈ’ (Unit) ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ : ਏਕਾ ਏਕੰਕਾਰੁ ਲਿਖਿ ਦੇਖਾਲਿਆ।
ਊੜਾ ਓਅੰਕਾਰੁ ਪਾਸਿ ਬਹਾਲਿਆ। (ਵਾਰ 3:15) ਭਾਵ ੴ ਸਿਰਫ ਇੱਕੋ ਤੱਤ ਹੈ, ‘ਊੜਾ’, ਏਕੇ ਦੇ ‘ਪਾਸਿ ਬਹਾਲਿਆ’ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜੋੜ ਕੇ ਲਿਿਖਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਕ ਇਕਾਈ ਹੈ।ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ/ ਧਰਮ- ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਿਰਗੁਣ (ਗੁਣ-ਅਤੀਤ, ਰੂਪ-ਰਹਿਤ, ਨਿਰੰਕਾਰ ‘ਏਕਾ’) ਸਰੂਪ ਤੇ ਸਰਗੁਣ (ਗੁਣ-ਯੁਕਤ, ਅਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਰਚਨਾ-ਰੂਪ ‘ਓਅੰਕਾਰੁ’) ਸਰੂਪ ‘ਇਕ’ ਦੇ ਹੀ ਦੋ ‘ਭਾਸਦੇ’ ਰੂਪ ਹਨ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ‘ਇਕਾਈ ਸਰੂਪ’ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਤੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੀ ਇਕਮਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਵਾਲੇ ਉਧਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ : -ਦੁਹਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਕਾ ਕਰਤਾ ਆਪਿ॥ (ਪੰਨਾ 1270)
-ਤੂੰ ਪੇਡੁ ਸਾਖ ਤੇਰੀ ਫੂਲੀ॥ਤੂੰ ਸੂਖਮੁ ਹੋਆ ਅਸਥੂਲੀ॥ (ਪੰਨਾ 102)
-ਨਿਰਗੁਨੁ ਆਪਿ ਸਰਗੁਨੁ ਭੀ ਓਹੀ॥ (ਪੰਨਾ 287) ਅਧਿਐਨ ਇਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਇਸ ਦੀ 'ਦਿਸ਼ਾ (Dimen-sion) ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਦੋ ਦਿਸ਼ਾਵੀ (Two-dimension) ਹੈ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਹੈ ? ਭਾਵ ‘ਕਾਰ’ ( > ) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਸੱਜੇ ( ) ਪਾਸੇ ਹੈ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ( ) ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਲਚਸਪ, ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਗੰਭੀਰਤਾ ਸਹਿਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਅਧਿਐਨ-ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ‘ਕਾਰ’ ( > ) ਨੂੰ 'ਏਕੇ' (1) ਅਤੇ 'ਓਅੰ' (ਓ) ਦੋਨਾਂ ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ (ਏਕਾ ਏਕੰਕਾਰੁ...ਊੜਾ ਓਅੰਕਾਰੁ...॥ 3:15), ਤਦ ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਸਾਰ (Three dimension) ਮਹਿਸੂਸਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਐਨ ਪਸਾਰ ਦੀ ਇਕ ਮੁੱਲਵਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ੴ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਤੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਵਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਸੰਬੰਧ 'ਵਿਆਖਿਆ' ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 'ਅਰਥ' ਕੇਂਦਰਤ ਮਸਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਪਸਾਰ ਹੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧ 'ਲਿਪੀ' ਨਾਲ ਹੈ ਤੇ ਇਹ 'ਧੁਨੀ' ਕੇਂਦਰਤ ਮਸਲਾ ਹੈ। ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਬਹੁ-ਲਿਪੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਵਿੱਦਿਆ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਹਿੰਦੀ/ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਦੇਵਨਾਗਰੀ/ਰੋਮਨ) ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ੴ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਇਸ ਤੱਥ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ੴ ਇਕ ਦੈਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹ (The Symbol Divine) ਹੈ; ਇਸ (The Symbol) ਦਾ ਲਿਪੀਅੰਤਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾਮਕਰਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤਕ ਉਚਾਰਨ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦੇ ਜਾਂ ਲਿਪੀਅੰਤਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੇਧ (ਓਅੰਕਾਰ ਏਕ ਧੁਨਿ ਏਕੈ...॥ ਪੰਨਾ 885) ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ 'ਧੁਨੀ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਰਾਗ ਰਤਨ ਅਨਹਦ ਧੁਨੀ ਸਬਦ ਸੁਰਤਿ ਲਿਵ ਅਗਮ ਅਲੋਲੇ॥ 12:20) ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧੁਨੀ ਸਿਰਫ ਸੁਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਨੁਵਾਦੀ ਜਾਂ ਲਿਪੀਅੰਤਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਇਕ ਦਿਸ਼ਾ ‘ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ’ ਦੇ ਅਕਾਰ ਹਵਾਲੇ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ‘ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ’ ਤਕ ਦਾ, ਬੜਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਨਿਰਣਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ 'ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ' ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ 'ਮੂਲਮੰਤ੍ਰ' ਦੇ 14 'ਗੁਣ' (ਇਕਾਈਆਂ) ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਰਤੇ 1, ਓਅੰਕਾਰ, ਸਤਿ, ਨਾਮ...ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ 14 ਇਕਾਈਆਂ ਹੀ ਮੰਨੀਆਂ ਹਨ। ਡਾ. ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ “The Mantra Consits of Fourteen Symbols)”, ਇਹੋ ਖਿਆਲ ਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਵਿਦਵਾਨ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਹੈ। 'ਮੂਲਮੰਤ੍ਰ' ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਰਥੀ ਪਦ-ਵੰਡ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵਰਣਿਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀਆਂ 14 ਇਕਾਈਆਂ ਨਿਮਨਾਨੁਸਾਰ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ : (1) 1 (8) ਨਿਰਵੈਰੁ
(2) ੴ (9) ਅਕਾਲ
(3) ਸਤਿ (10) ਮੂਰਤਿ
(4) ਨਾਮੁ (11) ਅਜੂਨੀ
(5) ਕਰਤਾ (12) ਸੈਭੰ
(6) ਪੁਰਖ (13) ਗੁਰ
(7) ਨਿਰਭਉ (14) ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਪਰ ਅਸੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ ਕਿ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਪਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 9 ਕੀਤੀ ਹੈ : ਨਉ ਅੰਗਿ ਸੁੰਨ ਸੁਮਾਰੁ ਸੰਗਿ ਨਿਹਾਲਿਆ। ਸੋ 'ਮੂਲਮੰਤ੍ਰ' ਦੇ ਪਦਾਂ (Unit) ਦੀ ਸਹੀ ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ ਕੁੱਲ ਇਕਾਈਆਂ 09 ਹਨ। ਇਉਂ ਬਾਣੀ-ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਹੀ ਪਦ-ਛੇਦ ਰੂਪ ਨਿਮਨਾਨੁਸਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ : (1) ੴ (6) ਅਕਾਲਮੂਰਤਿ
(2) ਸਤਿਨਾਮੁ (7) ਅਜੂਨੀ
(3) ਕਰਤਾਪੁਰਖੁ (8) ਸੈਭੰ
(4) ਨਿਰਭਉ (9) ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ
(5) ਨਿਰਵੈਰੁ ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਰਮਜ਼ਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ (ਜਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬਾਰੇ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਇੱਥੇ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਐਨਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲਤਾ ਸਹਿਤ ਸਮਝਣ ਦਾ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੇਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਕਤ ੴ/ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅਰਥ/ਵਿਆਖਿਆ, ਨਾਮਕਰਨ, ਉਚਾਰਨ, ਬਣਤਰ, ਦਿਸ਼ਾ, ਸਰੂਪ, ਇਕਾਈਆਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। | 
