ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਹਰੇਕ ਮਹਾਂਪੁਰਖ, ਸਾਧਕ, ਪੀਰ, ਪੈਗੰਬਰ, ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਦੇ ਪਰਉਪਕਾਰਾਂ, ਕਾਰਜਾਂ, ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ, ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਜੀਵਨ-ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਲਮਬੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਲੰਮੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਸਰੂਪ ਤਾਂ ਬੜੀ ਨੇੜੇ ਦੀ ਉਪਲਬਧੀ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਜਾਂ ਦੰਦ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ। ਅਲਫ੍ਰੇਡ ਲਾਇਲ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਹਾਤਮਾ ਅਨੋਖਾ ਜਾਂ ਅਦਭੁਤ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੰਦ-ਕਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਅਨੁਯਾਈ ਵਿਸਮਾਦ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੰਦ-ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਸਚਰਜਮਈ ਕੌਤਕਾਂ ਤੇ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ (Asiatic Studies : Religious and Social, p. 326)। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੰਦ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ‘ਅਵਦਾਨ ਪਰੰਪਰਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਵਾਇਤਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਚਮਤਕਾਰਾਂ, ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਘਟਨਾ-ਕ੍ਰਮ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੰਦ-ਕਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲਿਖਤੀ- ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਨਮਸਾਖੀ, ‘ਜਨਮ’ ਅਤੇ ‘ਸਾਖੀ’ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਮਾਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ— ਜਨਮ ਦੀ ਗਵਾਹੀ, ਸ਼ਹਾਦਤ (ਸਾਖੀ), ਕਹਾਣੀ, ਬਿਰਤਾਂਤ ਜਾਂ ਵਾਰਤਾ ਆਦਿ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ‘ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਸਮਾਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਈ ਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਜੀਵਨ-ਘਟਨਾਵਲੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਬਹੁਪੱਖੀ ਤੇ ਬਹੁਦਿਸ਼ਾਵੀ ਸਾਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੱੁਖੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਾਧਨ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਜੁਗ ਬੋਧ ਦੀਆਂ ਵਿਿਭੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਅਨੇਕ ਪੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਕੇਤਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਇਹ ਸਾਹਿਤ : ਇਤਿਹਾਸ, ਮਿਥਿਹਾਸ, ਰਵਾਇਤਾਂ, ਪਰਾ-ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਤੱਤਾਂ, ਕਰਾਮਾਤਾਂ, ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਜੋਗ ਮਤ, ਸਿਧ, ਨਾਥ ਮਤ, ਸੂਫ਼ੀ ਮਤ, ਵੇਦਾਂਤ, ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਮਤ-ਮਤਾਂਤਰਾਂ ਦੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਧਰਮ-ਵਤੀਰੇ ਦੇ ਅਨੇਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ, ਪੂਜਾ-ਪੱਧਤੀਆਂ, ਲੋਕ- ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪਹਿਲੂਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਸ਼-ਭੂਸ਼ਾ, ਲੋਕ-ਧੰਦੇ, ਰਹਿਣੀ- ਬਹਿਣੀ ਆਦਿ ਵੱਲ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਥਾਨਕਾ ਰੂਪਾਕਾਰ ਸਿਰਜ ਕੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੱਧਤੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸੋਮਾ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ।

ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦਾ ਸੰਬੰਧ/ਘੇਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਭਾਵ-ਜਗਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ (I) ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਥੀਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਪਦ-ਟਿੱਪਣੀ ਵਿਚ ‘ਪੁਰਾ’ ਪਦ, ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦੇ ਹਥਲੇ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਐਡੀਸ਼ਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸੰਬੰਧਿਤ ਥਾਂ ’ਤੇ ਆਵੇਗਾ, ਦਾ ਸੰਖੇਪ-ਚਿੰਨ੍ਹ/ਰੂਪ ਹੈ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਸੰਖੇਪ- ਚਿੰਨ੍ਹ/ਰੂਪ ਹੀ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਵੇਰਵੇ ‘ਸਹਾਇਕ ਸੂਚੀ’ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।

ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਪੁਰਾਤਨ’ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ 1926 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਪਾਦਨ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਹਿੰਦੀ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਤੇ ਗੋਸ਼ਟ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਰਚੀ ਗਈ ਇਸ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਾਖੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ।

‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਦੇ ਰਚੈਤਾ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਅੰਦਰਲੇ ਜਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ, ਸ਼ੈਲੀ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਆਦਿ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਅਤੇ ਰਚਨਾਕਾਲ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ (‘ਸੁਧਾਸਰ’, ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ, ਜਿਲਦ 1, ਨੰ. 2, 1886, ਪੰਨਾ 8), ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ (‘ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆ’, ਨਵੰਬਰ-ਦਸੰਬਰ 1950, ਪੰਨਾ 169), ਡਾ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ (‘ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ’, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ 170), ਡਾ. ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ (‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ’, (ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਮੱਧ-ਕਾਲ), ਪੰਨਾ 17) ਆਦਿ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸ਼ੈਲੀ ਆਦਿ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਲਹਿੰਦੇ, ਲੰਮੇ ਦੇਸ਼ (ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਪਾਸਾ), ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜਾਂ ਤੁਲੰਬੇ ਆਦਿ ਪਾਸੇ ਦਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ (‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ’, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਪੰਨਾ 265) ਆਦਿ ਇਸ ਦਾ ਕਰਤਾ ਕੋਈ ਰਮਤਾ ਸਾਧ ਅਤੇ ਡਾ. ਸਾਧੂ ਰਾਮ ਸ਼ਾਰਧਾ (‘Puratan Janamsakhi-a reappraisal’, ‘ਪਰਖ’, ਅੰਕ 2, 1967, ਪੰਨਾ 122) ਕੋਈ ਨਾਥ-ਜੋਗੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਮਾਨਕ ਹਨ, ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਡਾ. ਸਾਧੂ ਰਾਮ ਸ਼ਾਰਧਾ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਨਾਥ ਜੋਗੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਜੋਗ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਾਲੇ ‘ਪ੍ਰਾਣਸੰਗਲੀ’ ਅਤੇ ‘ਜੁਗਾਵਲੀ’ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜੋਗ ਮਤ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰੰਤੂ ‘ਪ੍ਰਾਣਸੰਗਲੀ’ ਅਤੇ ‘ਜੁਗਾਵਲੀ’ ਦਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜੋੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਜੋਗੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ-ਆਦੇਸ ਕਰਕੇ ਝੁਕਦੇ ਹਨ (ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ 19/64), ਜੋ ਜੋਗ ਮਤ ਦੀ ਹਾਰ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਕਰਤਾ ਸਾਧ ਕਹਿਣਾ ਅਨੁਮਾਨਤ ਹੈ।

ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਕੋਲ ਇਸ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦੀ 1588 ਈ. ਦੀ ਇਕ ਨਕਲ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸੇਵਾਦਾਸ ਨਾਂ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਤੋਂ 16 ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਭ ਖਰੜਿਆਂ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਵੀ ਸੀ (The Sikh Religion, vol. I, p. lxxxvi)। ਪੋਠੋਹਾਰ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਨ 1588 ਈ. ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ (‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’, ਪੰਨਾ 229)। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਨਾਲ ਤਾਂ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ, ਪਰੰਤੂ ਰਚਨਾਕਾਰ ਉਹ ਵੀ ਸੇਵਾਦਾਸ ਹੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ (‘ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’, ਜਿਲਦ 1, ਪੰਨਾ 54)। ਸੋ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਭਾਈ ਸੇਵਾਦਾਸ ਨਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਾਧੂ ਨੇ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ 1588 ਈ. ਹੈ। ਉਤਾਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵਾਧ-ਘਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ ? ਇਹ ਕੋਈ ਗ਼ੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਾ ਨਹੀਂ।

‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ’, ਹੋਰ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਧਿਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰੰਗਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਭਾਵਪੂਰਿਤ ਹਨ। ਲੰਮੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਪਟੀ, ਜਪੁ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਕੇਵਲ ਉਚਾਰੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ, ਮਿਹਰਬਾਨ ਵਾਂਗ ਸਮੁੱਚੇ ਪਾਠਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਰਥ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ। ਗੋਸ਼ਟਿ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਖੀਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪੌਰਾਣਿਕ ਘਟਨਾ-ਕ੍ਰਮ ਜਾਂ ਬਾਣੀ ਸਿਰਜ ਕੇ ਲੋਕ-ਪੱਧਰ ਤਕ ਬੋਧ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਇਸ ਮੁੱਢਲੀ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜੁਲਾਈ 1926 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। 57 ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਪਾਦਿਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਹੁਣ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਸਦਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲੇ ਛਾਪਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਐਡੀਸ਼ਨ (1926 ਈ.) ਵਲਾਇਤ ਵਾਲੀ ਪੋਥੀ ਤੇ ਹਾਫਿਜ਼ਾਬਾਦ ਵਾਲੀ ਪੋਥੀ ਆਧਾਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ (ਜੂਨ, 1931 ਈ.) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ‘ਪਾਠ’ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ (ਕਿਸੇ) ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਨੁਸਖੇ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਹੱਥ ਵਿਚਲੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੇ ਸਤਵੇਂ ਸੰਸਕਰਣ (1996 ਈ.) ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।

ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ, ਜੋ ਲੱਗਭਗ ਸਮਗਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰਦੇਵ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਧਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਰੂਪ ਦੇ ਉਦਭਵ ਨੂੰ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਜਤਨ ਵਿਚ ਸਾਖੀਆਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ, ਆਦਿ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਗੁਰੂ’ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸੀ।

ਲੱਗਭਗ ਸਾਰਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ‘ਗੁਰੂ-ਪਦ’ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ‘ਆਦਿ ਗੁਰੂ’ ਕਿਵੇਂ ਹੋਏ? ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ’ ਪਦ ਕਿਸ ਨੇ ਬਖਸ਼ਿਆ? ਆਦਿ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤਕ ਸਿੱਧੀ ਪਹੁੰਚ ਸੀ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਨਾਮ ਜਪਾਉਣ ਤੇ ਪੰਥ ਸਾਜਣ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦੀ ‘ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ’ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਆਲਾ ਪੀ ਕੇ ਦੈਵੀ-ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ “ਨਾਮ, ਦਾਨ, ਇਸਨਾਨੁ, ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ” ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ (ਪੁਰਾ- ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ 10/40)। ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ “ਪੰਥ ਚਲਾਵਨ ਕਉ ਸ੍ਰੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਜੀ ਬਿਦਾ ਕੀਆ...” (ਮਿਹ - ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ 28/89) ਸੋਢੀ ਹਰਿ ਜੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਤੇ ਸਿਧਾਂ ਦੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿਧ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ “ਤੈ ਦਰਸਨੁ ਲੀਅ ਸੁ ਕਿਸੁ ਕਾ ਲੀਆ ਹੈ, ਅਰੁ ਤੂ ਸਿਖੁ ਕਿਸੁ ਕਾ ਹੂਆ ਹੈਂ?” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ ਕਿ “ਮੈ ਸਿਖੁ ਸਚ ਕਾ ਹੂਆ ਹੋਂ।” ‘ਸਚ’ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਨੂੰ “ਆਦਿ ਸਚੁ ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ॥ ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ ਨਾਨਕ ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ॥” ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆਉਂਦੇ ਹਨ (ਹਰਿ - 208/261)।

ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੇਧ (ਅਪਰੰਪਰ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਪਰਮੇਸਰੁ ਨਾਨਕ ਗੁਰੁ ਮਿਿਲਆ ਸੋਈ ਜੀਉ ॥ ਪੰਨਾ 599) ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਕ ਸਿੱਧੀ ਰਸਾਈ ਸੀ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂਪਦ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ “ਕਲਿਜੁਗ ਬਿਖੈ ਮੇਰਾ ਨਾਉ ਸਚਾ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਤੇਰਾ ਨਾਉ ਗੁਰ ਪਾਤਿਸਾਹ... ਜੋ ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਸੋ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਹੋਇਆ॥ (ਆਦਿ - ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ 1/100)” ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ “ਸ੍ਰੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਕਹਿਆ ਜਿ ਜਾਹਿ ਨਾਨਕ ਹੰਊ ਪੂਰਾ ਪਰਮੇਸੁਰੁ ਹਾ, ਤੂ ਪੂਰਾ ਗੁਰੂ ਹੂਆ॥ (ਮਿਹ - ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ 53/173)”। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਧਾਰਨ ਪੁਰਖ ਭਾਵ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਦਵੀ ਦੇ ‘ਧੁਰੋਂ ਪਠਾਏ’ ਹੋਏ ‘ਮਹਾਂਪੁਰਖ’ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਪੁਰਖ ਹਨ ਅਤੇ ਜਗਤਤਾਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਆਦਰਯੋਗ (ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ) ਹਨ, “ਜੋ ਨਿਰੰਕਾਰ ਪੁਰਖ ਜਗਤ ਨਿਸਤਾਰਣਿ ਕਉ ਆਇਆ॥ ਇਸ ਨੋ ਨਿਮਸਕਾਰ ਕੀਜੀਐ॥ (ਭ .40 - ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ 1/1)”।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ‘ਪੰਥ’ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਏ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ “ਅਰੁ ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੈ ਜਿ ਜਿ ਕਿਆ ਗੁਰੂ ਹੈ ? ਗੁਰੂ ਭੀ ਪਰਮੇਸਰ ਕਾ ਕੀਆ ਹੈ ... ਸੇਵਾ ਗੁਰੂ ਕੀ ਕੀਤੀ ਮੁਕਤਿ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਾਲ ਤੇ ਰਹੈ ਸਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਸੇਵਾ ਕਰਿ ਕਰਿ ਰਹੈ (ਮਿਹ - ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ 56/181 56/181)।” ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਸਤਿਗੁਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ “ਸਤਿਗੁਰੂ ਮਨੁਖ ਕਂਉ ਮਿਲੈ ਤਬ ਮਿਲਣੇ ਸਾਥਿ ਉਸ ਕੇ ਭਰਮ ਕੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਕਰ ਸੈਂਸਾਰ ਤੇ ਉਸ ਕਉ ਐਸਾ ਨਿਰਮਾਇਲੁ ਕਰੈ ਜਿਸ ਤੇ ਉਹ ਫਿਿਰ ਗਰਭ ਕੈ ਬਿਖੈ ਨ ਆਵੈ। ਅਗਿਆਨ ਕਾ ਜਿ ਅੰਧੇਰ ਹੈ ਸਿ ਕਾਟਿ ਦੂਰਿ ਕਰੈ (ਉਹੀ, 94/311)।” ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਵੀ ਪਰਮੇਸਰ ਆਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਿਸ਼ਨ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਥਾਪਦਾ ਹੈ “ਹੇ ਨਾਨਕ ਸੁ ਸਤਿਗੁਰੂ ਤੂ ਹੀ ਹੂਆ ਜਿਿਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਬੂਝਿਆ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਿਸ ਕਾ ਨਾਮੁ ਹੈ ਨਾਨਕ? ਸਤਿਗੁਰੁ ਸਤਿਪੁਰਖ ਕਾ ਨਾਮੁ ਹੈ, ਸੁ ਸਤਿ ਪੁਰਖੁ ਮੈ ਹਂਉ ਅਵਰੁ ਕੋਈ ਨਾਹੀ। ਮੈਂ ਰਚਿਆ ਸਤਿ ਕੈ ਸਮਾਨਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਹੈ ... ਤਬ ਸ੍ਰੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਜੀ ਕਹਿਆ ਜਿ ਏ ਨਾਨਕ ! ਤੇਰਾ ਜੇ ਕੋਈ ਨਾਮੁ ਲੇਗਾ, ਮੈਂ ਤਿਸੁ ਕਂਉ ਭੀ ਨਿਹਾਲੁ ਕਰਂਉਗਾ, ਦੀਨ ਦੁਨੀਆ ਮਹਿ ਮੈਂ ਬਕਸਂਉਗਾ। ਜਗਤ੍ਰ ਤਾਰਨ ਕਂਉ ਸ੍ਰੀ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਬਡਾਈ ਕੀਨੀ। ਤਬ ਬਡਾਈ ਨਾਮ ਭਗਤਿ ਕੀ ਲੈ ਜਗਤ੍ਰ ਤਾਰਨ ਕਂਉ ਜਗਿ ਆਇਆ ... ਜਗਤ੍ਰ ਮਹਿ ਪਰਮੇਸੁਰ ਕੀ ਭਗਤਿ ਦਿੜਾਈ (ਉਹੀ, 94/311-12)।” ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮੇਸਰ ਨੇ ‘ਨਾਨਕ’ ਨੂੰ ਆਪ ‘ਗੁਰੂ’ ਕੀਤਾ ਹੈ (ਗਿਆ - ਪੰਨਾ 235)।

‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੀ ਹੈ, “ਤਦਹੂੰ ਪੈਸੇ ਪੰਜਿ ਬਾਬੇ ਜੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਕੈ ਅਗੈ ਰਖਿ ਕੈ ਪੈਰੀ ਪਇਆ (ਪੁਰਾ- ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ 56/201)।” ਮਿਹਰਬਾਨ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਬਾਰੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ (ਧੰਨ ਨਾਨਕ ਅੰਗਦ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸੁ ਗੁਰ ਸਤਿ॥ ਰਾਮਦਾਸ ਅਰਜਨ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਰਖਗ ਪਤਿ॥ ਮਿਹ- ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ 87/286)। ਸਭ ਭਗਤ ਮਿਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ “ਜੀ ਤੇਰੀ ਭਗਤਿ ਅਖੰਡ ਹੋਇਗੀ। ਅਰੁ ਜਾਹਿ ਕਿਸੀ ਭਗਤ ਕਾ ਪੰਥੁ ਨਾਹੀ ਚਲਿਆ ਕਲਿ ਕੈ ਬਿਖੈ, ਤੇਰਾ ਪੰਥੁ ਚਲੈਗਾ। ਤ੍ਰਿਹੁ ਲੋਆ ਮਹਿ ਨਾਨਕ ਹੀ ਨਾਨਕ ਹੋਇ ਜਾਇਗਾ। ਤੇਰਾ ਪੰਥੁ ਬਡਾ ਹੋਇਗਾ (ਮਿਹ- ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ 59/197)।” ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਰਹੱਸ ਆਦਿ ਪੱਖਾਂ ’ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ (ਗਿਆ - ਪੰਨੇ 626-30)।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤ੍ਵ ਬਾਰੇ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਨੇ ਵਿਸਤਾਰ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਖੀਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ‘ਨਿਜ ਭਗਤ’ ਹੈ (ਪੁਰਾ - ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ 1/17)। ਹਿੰਦੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਦੇਵਤਾ ਸਰੂਪ’ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੋਈ ‘ਖੁਦਾਇ ਦਾ ਸਾਦਿਕ’ ਸਮਝਦੇ ਹਨ (ਉਹੀ), ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪੰਡਿਤ (ਪਾਂਧਾ) ਕੋਈ ‘ਵਡਾ ਭਗਤ’ (2/24) ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਪੂਰਾ’ (2/25) ਸਮਝ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪਹਿਲੀ ਮਿਲਣੀ ਸਮੇਂ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਦੀਵਾਨਾ’ (4/26) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ ਵੀ ਅਜਿਹਾ (ਦੀਵਾਨਾ) ਹੀ ਖਿਆਲ ਕਰਦੇ ਹਨ (4/27)। ਦੂਜੀ ਮਿਲਣੀ ਸਮੇਂ ਰਾਏ ਬੁਲਾਰ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ‘ਪਾਲੀ’ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੇ, ਸਗੋਂ ‘ਮਹਾਂਪੁਰਖ’ (5/28) ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਜਿਹੜੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚਲੀ ਗੁਰੂ-ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਦਿਵਾਨਾ’ ਸਮਝਦੇ ਹਨ (6/29)। ਵੇਦੀਆਂ ਦਾ ਬਾਕੀ ਪਰਵਾਰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ “ਤਬ ਸਾਰਾ ਪਰਵਾਰੁ ਸਭੁ ਕੁਟੰਬੁ ਵੇਦੀਆ ਕਾ ਲਾਗਾ ਝੁਰਣਿ, ਆਖਣਿ ਲਗੇ ਜੋ ਵਡਾ ਹੈਫ ਹੋਆ, ਜੋ ਕਾਲੂ ਦਾ ਪੁਤ੍ਰ ਦਿਵਾਨਾ ਹੋਆ (6/33-4)।” ਵੈਦ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ‘ਏਹ ਪਰਿ ਦੁਖੁ ਭੰਜਨਹਾਰੁ’ ਹੈ (7/ 36)। ਜੀਜਾ ਜੈਰਾਮ ਜੀ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ‘ਚੰਗਾ ਭਲਾ’ ਤੇ ‘ਹੈਰਾਨ’ (ਅਸਚਰਜ) ਸਮਝਦੇ ਹਨ (8/37-8)। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪ ਦੀ ਸੱਚੀ ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰਾਨਾ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਸਚਰਜ-ਮਈ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ “ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਕੋਈ ਭਲਾ ਹੈ” ( 9/38)। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਲੋਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ‘ਨਾਨਕ ਭਲਾ ਵਜੀਰ ਥਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਕਬੂਲਦਾ ਹੈ (10/40)।

ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੇ ‘ਨਾਮ ਦਾ ਪਿਆਲਾ’ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ‘ਗੁਰੂ ਪਰਮੇਸਰੁ’ ਦੀ ਆਪ ਉਪਾਧੀ ਬਖਸ਼ਦਾ ਹੈ (10/41)। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਚਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਲੋਕਾਈ ਵਿਚ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਲੋਕ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਕਮਲਾ ਦੀਵਾਨਾ’ ਸਮਝਦੇ ਹਨ (11/43)। ਹੁਣ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਭਲੇ ਵਜੀਰ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਭਲਾ ਫਕੀਰ’ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, (10/40; 11/43-4) ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ (ਨਾਨਕ) ਕਉ ‘ਖੁਦਾਇ ਕੀ ਨਿਵਾਜਸ’ ਹੋਈ ਹੈ, (11/47) ਨਾਨਕ ‘ਹਕੁ’ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ (ਉਹੀ)। ਲੋਕ ਦੌਲਤ ਖਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ‘ਨਾਨਕ ਵਿਚਿ ਖੁਦਾਇ ਬੋਲਤਾ ਹੈ’ (11/48)। ਜਦੋਂ ਫਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਫਕੀਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ “ਨਾਨਕੁ ਸਚਿ ਰੋਜੀ ਥੀਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਚਿ ਕੀ ਰੰਗਣਿ ਵਿਚ ਰਤਾ ਹੈ।” (ਉਹੀ) ਸੇਖ ਟਟੀਹਰ ਬਾਬੇ ਤੇ ਮਰਦਾਨੇ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ‘ਦਰਵੇਸ਼’ (14/54) ਸਮਝ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੇਖ ਟਟੀਹਰ ਦਾ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਸ਼ੇਖ ਸਰਫ ਅਜਿਹੇ ਦਰਵੇਸ਼ ‘ਅਲੇਖ ਪੁਰਖ’ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਉਹੀ)।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੇਖ ਸਰਫ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ “ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਖੁਦਾਇ ਦਿਆ ਸਹੀ ਕਰਣਿ ਵਾਲਿਆ ਦਾ ਕਿਆ ਸਹੀ ਕੀਤੈ, ਉਨਕਾ ਦੀਦਾਰੁ ਹੀ ਬਹੁਤੁ ਹੈ (14/56)।” ਬਨਾਰਸ ਵਿਖੇ ਪੰਡਿਤ ਚਤੁਰਦਾਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਭਗਤ’; ‘ਪਰਮੇਸਰ ਕਾ ਪਰਮਹੰਸ’; ‘ਪਰਮੇਸਰ ਕਾ ਭਗਤ’ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ (17/60-1)। ਨਾਨਕਮਤੇ ਸਿਧਾਂ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਟੀ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸਿਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਬਾਲਕਾ’ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਆਪ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤ੍ਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ‘ਮਹਾਂਪੁਰਖ’ ਸਮਝ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ (18/63-4)।

ਕਈ ਗੁਰੂ-ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ‘ਸਾਧੂ’ ਜਾਂ ‘ਗੁਰੂ ਪਰਮੇਸਰ’ ਹਨ (21/68-9)। ਠੱਗ-ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਜੋਤ ਵੇਖਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਮੀਰ, ਰਾਠ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਆਦਮੀ ਖਿਆਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ “ਜਿਸ ਦੇ ਮੁਹਿ ਵਿਿਚ ਐਸੀ ਜੋਤਿ ਹੈ, ਸੋ ਖਾਲੀ ਨਹੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਲੇ ਬਹੁਤੁ ਦੁਨੀਆ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਝੀ ਹੈ (22/71)।” ਠੱਗਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਰਾਹ ਦੱਸਣ ਕਾਰਨ ਠੱਗਾਂ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ‘ਮਿਹਰਵਾਨ’ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਅਤੀਤ ਭਗਤਾ’ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਹਨ (22/72)।

ਨੂਰਸ਼ਾਹ ਜਾਦੂਗਰਨੀ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ‘ਮੰਤ੍ਰਵਾਨ’ ਹਨ (23/75)। ਕਲਿਜੁਗ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ‘ਕਰਤੇ ਪੁਰਖ ਕਾ ਵਜੀਰ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ (24/81)। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ‘ਇਕ ਖੁਦਾਇ ਕੇ ਬੰਦੇ’ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ‘ਦੀਨਦਾਰ’ ਫਕੀਰ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ (28/91)। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਾਰਨੇ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਵਿਅਕਤਿਤ੍ਵ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ “ਸੁਹਾਣ ਤੇਰੀ ਭਗਤਿ ਨੂੰ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ (30/98)।” ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਇਸ ‘ਅਤੀਤ ਮਹਾਪੁਰਖ’ ਦਾ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵੇਲੇ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹੈ (ਉਹੀ)। ‘ਪਟਣਿ’ (ਪਾਕਪਟਣ) ਦਾ ਫ਼ਕੀਰ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ‘ਖੁਦਾਇ ਦਾ ਪਿਆਰਾ’; ‘ਖੁਦਾਇ ਦਾ ਫਕੀਰੁ’ ਉਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ‘ਖੁਦਾਇ ਵਡੀ ਨਿਵਾਜਸ ਕੀਤੀ ਹੈ,ਉਸ ‘ਖੁਦਾਇ ਕੇ ਪਿਆਰੇ’ ਦੀ ‘ਖੁਦਾਇ ਸਹੀ ਕਰਣੈ ਵਾਲਾ ਹੈ’ (22/ 71)। ਨਾਨਕ ਨੇ ‘ਖੁਦਾਇ ਪਾਇਆ ਹੈ, {ਨਾਨਕ} ਅਰੁ ਖੁਦਾਇ ਵਿਚ ਭੇਦ ਨਾਹੀ’ (32/112)...’ਇਸ ਫਕੀਰ ਦੇ ਮੁਹਿ ਵਿਿਚ ਖੁਦਾਇ ਨਦਰਿ ਆਂਵਦਾ ਹੈ, ਏ ਦਰਵੇਸ ਭਲਾ ਫਕੀਰ ਹੈ (35/123-24; 36/130) ।’

ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਈ ਬੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪਰਗਣੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ‘ਨਾਨਕ ਤਪਾ’ ਆਇਆ ਹੈ (37/135)। ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ‘ਗਉਗਾ’ ਫਿਰਿਆ ‘ਲੋਕ ਆਖਣ ਜੋ ਕੋਈ ਖੁਦਾਇ ਦਾ ਫਕੀਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾਨਕ ਨਾਉ ਹੈਸੁ, ਆਪਣੇ ਖੁਦਾਇ ਨਾਲ ਰਤਾ ਹੈ।’ (40/140) ਕਰੋੜੀਏ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਭਾਵੇਂ ਲੋਕ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ, ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਨਾਨਕ ਵਡਾ ਪੀਰ ਹੈ’ (40/141)। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਜਾਣਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬੇ ‘ਨਿਰੰਜਨ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਧਾਰਿਆ {ਹੈ} ਜਗਤ ਨਿਸਤਾਰਣ ਕੇ ਤਾਈ। ਜਗਤ ਵਿਚ ਡੋਰੀ ਉਭਰ ਗਈ ਜੋ ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ! ਨਾਨਕੁ ਜੀ ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਵਡਾ ਭਗਤ ਪੈਦਾ ਹੋਆ ਹੈ (41/142)।’

ਭਾਈ ਭਾਗੀਰਥ, ਬਣੀਏ (ਭਾਈ ਮਨਸੁਖ) ਨੂੰ ‘ਕਲੀਕਾਲ’ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਿਆਨਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਮੇਰਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਹੈ (42/143)।’ ਭਾਈ ਮਨਸੁਖ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਸੱਚੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਜਾਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਜੋ ਏਹ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਹੈ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੈ (41/ 144)।’ ਭਾਈ ਮਨਸੁਖ ਰਾਜੇ ਸ਼ਿਵਨਾਭ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਜੀ ਐਸਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੇ ਦਰਸਨ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤਿ ਪਾਈਤੀ ਹੈ (41/146)।’ ਭਗੀਰਥ ਦਾ ਗੁਰੂ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਹੈ, ਨਿਰੰਜਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸਭਨੀ ਥਾਈਂ ਹੈ..ਜਹਾ ਜਹਾ ਅਰਾਧੀਐ, ਤਹਾ ਤਹਾ ਹਾਜਰ ਹੈ’, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕੋਈ ਨਾਹੀ ਅਪੜਿਆ’, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ, ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ਅਰਾਧਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ‘ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਹੈ’, ‘ਜੋਗੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਡੰਡਾਧਾਰੀ, ਦਿਗੰਬਰ, ਖਤ੍ਰੀ, ਬੈਰਾਗੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਕਲੰਦਰ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ... ਸਭ ਰੂਪ ਉਸ ਦੇ ਹੈਨ ... ਉਹ ਅਬਿਨਾਸੀ ਪੁਰਖ ਹੈ’, ‘ਕਲਿ ਮਹਿ ਪੂਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਹੈ ਅਵਰ ਕੋਈ ਨਾਹੀ’ ਉਹ ‘ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਪੂਰਨ ਪੁਰਖ ਹੈ (41/143 ; 147 ; 148)।’

ਗੁਰੂ ਕੋਈ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਪੁਰਖ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਬੇਅੰਤ ਹੈ। ਸੈਦੋ ਅਤੇ ਸੀਹੋ ਆਖਦੇ ਹਨ “ਜੀ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮਿ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਤਰਨਿ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰਿ ਕਰਨਾ ਕੀ ਮੁਸਕਿਲ ਗਲ ਹੈ? ਜਿਸ ਨੁ ਤੁਧੁ ਭਾਵੇਂ ਤਿਸ ਨੂ ਪਾਰਿ ਉਤਾਰਿ ਦੇਵੇਂ (47/163)।” ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਜਿਸ ਵੀ ਪੀਰ-ਫ਼ਕੀਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਤੂੰ ਹਿੰਦੂ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ?’ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ‘ਅਤੀਤ’ ਹਨ (51/183)। ਸੰਸਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਖੁਦਾਇ ਕਾ ਦੀਦਾਰੁ’ ਦਿਖਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ‘ਬੰਦੇ ਹੀ ਖੁਦਾਇ ਕੇ’ ਹਨ (51/ 186)। ਬਗਦਾਦ ਵਿਚ ਈਮਾਮਾਂ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਟੀ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ‘ਦਰਵੇਸ਼’ ਵਿਚ ਕਾਜੀ ਰੁਕਨਦੀਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ‘ਖੁਦਾਇ ਕੇ ਫਕੀਰਾਂ ਦਾ ਦੀਦਾਰ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (51/ 187-89)। ਸਿਧਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ ‘ਨਾਨਕ ਦਰਵੇਸ’ ਭਾਵੇਂ ‘ਖਤ੍ਰੀ’; ‘ਭਗਤ’ ਆਦਿ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ‘ਬਾਬਾ ਬਿਸਮਾਦ ਸੁਮਾਰ ਵਿਿਚ ਆਇ ਗਇਆ ਤਾਂ ਸਿਧ ਆਦੇਸੁ ਆਦੇਸੁ’ ਕਰਦੇ ਹਨ (51/189; 52/191-93)।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਲਈ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਨ ਦੁਨੀ ਦੇ ‘ਪਾਤਸਾਹ’ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਸਿਖਾਂ ਦਾ ਬੋਹਿਥੁ’ ਹਨ (53/195-96)। ਭਾਵੇਂ ਮਖਦੂਮ ਬਹਾਵਦੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚਲਾ ‘ਨਾਨਕ ਨਾਉਂ ਹੈ ਸੁ ਦਰਵੇਸ’ ਹੈ (55/199), ਪਰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ) ਲਈ ਅਜਿਹਾ ‘ਪਾਤਿਸਾਹੁ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ‘ਸਭ ਬਖਸਸਾਂ’ ਹੋਈਆਂ ਹਨ (56/201)। ਸੰਸਾਰੀ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸਿਧ, ਪੀਰ, ਔਲੀਏ, ਰਾਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਝੁੱਕਦੇ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ (11/43;14/53;18/63)।

ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੀ ਹੈ (‘ਬ੍ਰਿਛ ਦੀ ਛਾਂ ਫਿਰੀ’, 5/28), ਉਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ (‘ਕੂੰਜਾਂ ਦੀ ਸਾਖੀ’, ਮਿਹ - ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ 37/112)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ‘ਸੁਕੇ’ ਬਾਗ ‘ਹਰੇ’ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (“ਰਾਜੇ ਕੇ ਬਾਗ ਬਸੇਰਾ ਕੀਆ, ਸਮੁੰਦ੍ਰ ਕੇ ਪਾਰਿ। ਤਬ ਰਾਜੈ ਸਿਉਨਾਭਿ ਕਾ ਨਉ ਲਖਾ ਬਾਗੁ ਸੁਕਾ ਪਾਇਆ ਥਾ, ਸੋ ਹਰਿਆ ਹੋਆ ...” 471/ 163)। ਕਾਮੀ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਧੁਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ (47/163), ਠੱਗ ਲੋਕ ਇੱਕੋ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੰਧ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ (‘ਸੱਜਣ ਠੱਗ’, 13/ 53) ਰਾਖਸ਼ ਬਿਰਤੀਆਂ ‘ਦਿਬ’ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ (‘ਕਉਡਾ ਰਾਖਸ’, 44/154 44/154 ; ਗਿਆ- ਪੰਨਾ 395)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੈਵੀ ਛੁਹ ਨਾਲ ਮੋਇਆਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਰੌਂ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ (‘ਮੋਇਆ ਹਾਥੀ ਜਿਵਾਇਆ’, 15/57)। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਗੋਬਿੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹਰੇਕ ਪਰਮਾਰਥੀ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰਾਨਾ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਹਰਿ ਜੀ ਤੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਦੀ ਲੱਗਭਗ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ‘ਕਰਤਾਰਪੁਰ’ ਨਿਵਾਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ)। ਉਹ ਇਕ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤਿਤ੍ਵ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ (ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਤੋਂ) ਉਦਾਸ ਹਨ।

ਉਪਰੋਕਤ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਹਾਨ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਅਕਤਿਤ੍ਵ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ: ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੋਰਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਰੋਂਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹ ਸਿਆਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੱਸਦੇ ਹਨ, “ਦਾਈ ਬੋਲੀ॥ ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਮੇਰੇ ਹਥ ਵਿਚਿ ਕਿਤਨੇ ਬਾਲਕ ਜਨਮੇ ਹੈਨਿ॥ ਪਰ ਇਜੇਹਾ ਬਾਲਕੁ ਇਸ ਤਰਹ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਨਮਿਆ॥ ਇਸ ਦਾ ਆਵਾਜੁ ਇਸੁ ਤਰਹੁ ਨਿਕਲਿਆ॥ ਜਿਸ ਤਰਾ ਕੋਈ ਵਡਾ ਸਿਆਣਾ ਹਸਿ ਕਰਿ ਮਿਲਦਾ ਹੈ॥ਇਸ ਬਾਲਕ ਦੀ ਮੈਨੋ ਹੈਰਾਨਗੀ ਲਗੀ ਹੈ॥ (ਬਾਲਾ- ਸਾਖੀ/ਪੰਨਾ 2/173)”

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਸਥਾਨ, ਦਿਨ, ਮਹੂਰਤ, ਨਛਤਰ, ਪਹਰ, ਘੜੀਆਂ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਜਨਮ ਸਮੇਂ ‘ਅਨਹਦ ਸਬਦ ਪਰਮੇਸਰ ਕੇ ਦੁਆਰੇ’ (1/17) ਵਜਦਾ ਹੈ, ‘ਤੇਤੀਸ ਕਰੋੜੀ ਦੇਵਤਿਆ ... ਚਉਸਠ ਜੋਗਣੀ .. ਬਵਜਾਹ ਬੀਰ, ਛਿਆ ਜਤੀਆ, ਚੌਰਾਸੀਆ ਸਿਧਾਂ, ਨਵਾ ਨਾਥਾ’ ਆਦਿ ਸਭ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ‘ਵਡਾ ਭਗਤ (ਗੁਰੂ) ਜਗਤ ਨਿਸਤਾਰਣ ਕਉ ਆਇਆ’ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਹਿੰਦੂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ (11/43)। ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ (10/39) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬਚਨ ਹੀ ਜਿੱਥੇ ਇਹੋ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਜਿਹਾ ਭਾਵ ਉਹ ਲੱਗਭਗ ਹਰੇਕ ਗੋਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ (51/188)।

ਸਾਰ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ/ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ-’ਵਾਰਾਂ’ ਉਪਰੰਤ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ , ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਜੀਵਨ ਤੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਸੋਮਾ ਹੈ।