ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ-ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਜਾਂ ਹਵਾਲੇ ਬਿਨਾਂ ਬਾਣੀ-ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਜਤਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਇਤਿਹਾਸ: ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸਜਣਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ - ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਬਾਵਾ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਅਸਲ ਤੇ ਵਡੇਰਾ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ‘ਗੁਰ ਸੇਵਕ ਸਭਾ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਗਠਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ। 29 ਦਸੰਬਰ, 1933 ਈ. ਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਿੰ. ਨਰਿੰਜਨ ਸਿੰਘ, ਬਾਵਾ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਗੁਰ ਸੇਵਕ ਸਭਾ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸਭਾ ਦਾ “ਮੁਖ ਮੰਤਵ ਆਪਣਾ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਫਿਰ ਕੇ ਸਿਖਾਂ ਅੰਦਰ ਆਪਣਾ ਸ਼ਖਸੀ ਜੀਵਨ ਸੁਧਾਰ ਕੇ ਪੰਥਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪਵਿਤਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਦਾ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ।”

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ: ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੀਆਂ ਚਾਰੇ ਪੋਥੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਮਦਦ ਨਾਲ 1936-41 ਈ. ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਚਾਰੇ ਪੋਥੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਭਾਗ I - ਨਵੰਬਰ 1936, II -ਦਸੰਬਰ 1937, III -ਜੁਲਾਈ 1939 ਤੇ IV-ਸਤੰਬਰ 1941 ਨੂੰ ‘ਗੁਰ ਸੇਵਕ ਸਭਾ’ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ।

ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ‘ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਗੁਰਬਾਣੀ ਟ੍ਰਸਟ’ ਲਾਹੌਰ ਦੁਆਰਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਗਸਤ 1944 ਤੇ ਫਰਵਰੀ 1945 ਵਿਚ ਛਾਪੇ ਗਏ। ਭਾਗ ਤੀਜਾ ਤੇ ਚੌਥਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁ. ਪ੍ਰ. ਕਮੇਟੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1956 ਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1957 ਵਿਚ ਛਾਪੇ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਤਕ ਇਸ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਉਕਤ ਕਮੇਟੀ ਛਾਪਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਹੁਣ ਤਕ (2015) ਇਹ ਲਗਪਗ 40 ਵਾਰ, ਲਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਛਪ ਚੁਕਿਆ ਹੈ।

ਵਿਉਂਤ: ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੀ ਵਿਉਂਤ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ 1430 ਪੰਨਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ (ਸ਼ਟੳਨਦਰੲਦ) ਬੀੜ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਚਾਰੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਲਗਪਗ ਸਮਤਲ ਵੰਡ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ :

(1) ਪੋਥੀ ਪਹਿਲੀ, ਪੰਨੇ 1-346, (2) ਪੋਥੀ ਦੂਜੀ ਵਿਚ ਪੰਨਾ 347 ਤੋਂ 727 ਤਕ (3) ਪੋਥੀ ਤੀਜੀ, ਪੰਨੇ 728-1106, (4) ਪੋਥੀ ਚੌਥੀ ਵਿਚ, ਪੰਨਾ 1107 ਤੋਂ 1430 ਤਕ, 10 ਰਾਗਾਂ ਤੇ ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ (ਮ: 1, ਮ: 5), ਗਾਥਾ, ਫੁਨਹੇ, ਚਉਬੋਲੇ, ਸਲੋਕ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ; ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ), ਸਵਯੇ (ਸ੍ਰੀ ਮੁਖਬਾਕ´ ਮਹਲਾ 5), ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ, ਸਲੋਕ ਮ: 9, ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਤੇ ਰਾਗਮਾਲਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

ਚਾਰੇ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿਚ ‘ਪਾਠ’ ਸ਼ਬਦਾਂ (ਪਦਾਂ) ਨੂੰ ਨਖੇੜ ਕੇ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਭਾਵ ‘ਲੜੀਵਾਰ’ ਦੀ ਥਾਂ ਪਾਠ ‘ਪਦ-ਛੇਦ’ ਹੈ। ਮੂਲ-ਪਾਠ ਪੋਥੀ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ) ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਾਹਮਣੇ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ), ਉਸਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ ਹਨ ਤੇ ਹਰੇਕ ਪੰਨੇ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਮੂਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਵ 1430 ਪੰਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਜੋ ਅੰਕ (ਪੰਨਾ) ‘ਪਾਠ’ ਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ “ਇਕ ਪੰਨੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਔਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ” ਉਸੇ ਪੰਨੇ ਉਤੇ ਸਾਹਮਣੇ (ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ) ਆ ਗਏ ਹਨ।ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਟਿਪਣੀਆਂ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਰਥਕਾਰਾਂ ਨੇ ‘ਨੋਟਾਂ’ (ਟਿਪਣੀਆਂ) ਤੇ ‘ਫੁਟ ਨੋਟਾਂ’ (ਪਦ-ਟਿਪਣੀਆਂ) ਦਾ ਨਾਂ ਦਿਤਾ ਹੈ।

ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਮੁਖ ਲਛਣ/ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ

(1) ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਲਛਣ/ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ‘ਗੁਰਮਤਿ’ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਛਣ ਐਨਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅੰਗ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦਾਰਥੀ-ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਤਖ ਜਾਂ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ :
“ਗੁਰਮਤਿ, ਜਿਹੜੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਹੈ (28/18), ਉਹੀ ‘ਬਾਣੀ’ ਜਾਂ ‘ਸਬਦ’ ਹੈ, ਇਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ; (26/) ..ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਬਦ ਦੀ ਕਮਾਈ...ਨਾਲ...ਮਨ ਸਹਜ ਵਿਚ ਸਮਾਉਂਦਾ ਹੈ ...”(1061/*)।

ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ, (‘ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਟੀਕਾਕਾਰ’, ਅਭਿਨੰਦਨ, ਭਾਗ IV ਪੰਨਾ 160) ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ “ਸ਼ਬਦਾਰਥ ।ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ॥ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਲਭਿਆ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਖਿਆ ਹੈ।”

(2) ‘ਸਿਧਾਂਤ’ ਨਾਲੋਂ ‘ਵਿਹਾਰ’ ਉਚਾ

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਪਹੁੰਚ, ‘ਸਿਧਾਂਤ’ ਨਾਲੋਂ ‘ਵਿਹਾਰ’ ਉਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੈ। ਧਰਮ ਨੂੰ ‘ਫਰਜ਼’ ਜਾਂ ‘ਕਰਤਵ’ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਪਿਛੇ ਵੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਵਿਹਾਰ (ਸਾਧਨਾ) ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਉਚਾ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਚ ‘ਸਹਜ’ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਸਾਧਨਾ ਮਾਰਗ (ਸਹਜ ਮਾਰਗ) ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੈ। ‘ਸਹਜ’ ਪਦ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦਿਆਂ ਦਸਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਸਹਜ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਉਹ ਹਾਲਤੁ ।ਹੈ॥, ਜੋ ਤਿਹਾ ।ਤਿੰਨਾਂ॥ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਚੀ, ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਆਤਮਾ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ” (26/6)।

(3) ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਅਗਵਾਈ

ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਸ਼ਬਦਾਰਥੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹੀ ਵਾਰਤਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ “ਵਿਚ ਉਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਸਿਖ ਧਰਮ ਦੇ ਨੇਮਾਂ ।ਸਿਧਾਂਤ/ਵਿਹਾਰ॥ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰਖੀ ਗਈ ਹੈ” (1/*)। ਅੱਗੇ ‘ਨੀਂਹ’ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ : “ਇਹ ਨੀਂਹ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹਸਤੀ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ।ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ॥ ਲਫਜਾਂ ਵਿਚ ਦਿਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ” (1/*)।

(4) ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਏਕਤਾ

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ‘ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਏਕਤਾ’ ਲਈ ‘ਖਿਆਲ ਦੀ ਲੜੀ’ ਵਾਕੰਸ਼ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੀ ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁਚੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਂਝ ਹੈ, ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ। ਬਾਣੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਕਾਂਗੀ ਜਾਂ ਖੰਡਾਰਥ ਦੀ ਥਾਂ, ਸਮੁਚਤਾ (Whole) ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ “ਹਰ ਇਕ ਅਸਟਪਦੀ ਦਾ ਸਮੁਚਾ ਭਾਵ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਦਿਤਾ ।ਹੁੰਦਾ॥ ਹੈ” (262/*)।

ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ (‘ਦਸਵਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ’, ਦਸਵਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖ, ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਮਾਰਚ, 1999, ਪੰਨਾ 34) ਅਨੁਸਾਰ: “ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਗੁਰੂ ।ਬਾਣੀਕਾਰ; ਸ਼ਬਦ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਾਂ ਵਿਕਲੋਤਰੀ ਬਾਣੀ॥ ਨੂੰ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਇਕਾਈ ਮੰਨ ਕੇ ਖੋਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ... ।ਉਹ ਬਾਣੀ ਦੀ॥ ਰੂਹਾਨੀ ਇਕਰੂਪਤਾ ਜਾਂ ਇਕੋ ਜੋਤ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪਰਵਾਨ... ।ਨਹੀਂ॥ ।” ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ (‘ਨਾਨਕਬਾਣੀ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾ-ਵਿਧਾਨ’, ਪਾਰਗਾਮੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2002, ਪੰਨਾ 76) ਅਨੁਸਾਰ : “...ਪਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਖ ਪੜਤਾਲ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਚਾਰ-ਅਧੀਨ ਕਿਰਤ ।ਬਾਣੀ॥ ਪੂਰੀ ਇਕਾਈ ਹੈ ਜਾਂ ਇਕਾਈ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪੰਗਤੀ-ਅਧਿਐਨ ਜਾਂ ਖੰਡ-ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਸਚ ਹਥ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਰਬਾਰਥ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਖੰਡਾਰਥ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ।”

ਉਕਤ ਟਿਪਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਲਗਪਗ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀ-ਅਰਥਾਉਣ ਦਾ ਜੋ ਜਤਨ ਵੀ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਪਿਛੇ ਪਹੁੰਚ ਸਮੁਚੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕਾਈ (ੌਨੲ ੁਨਟਿ) ਸਮਝਣਾ/ਮੰਨਣਾ ਹੈ।

(5) ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦਾਂ/ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦਾਂ/ਸੰਕਲਪਾਂ, ਜਿਵੇਂ: ਸਿਧ, ਨਾਥ, ਜੋਗ, ਗੋਰਖ, ਮੁੰਦਾ, ਖਿੰਥਾ, ਸਹਜ, ਨਾਦ, ਧੁਨਿ, ਸੁੰਨ, ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ, ਨਰਕ, ਸਵਰਗ, ਚਿਤ, ਗੁਪਤ, ਕੁਰਾਨ, ਅਲਾਹ, ਪਾਕ, ਪੀਰ, ਰੋਜਾ, ਹਕ, ਬੈਰਾਗੀ, ਆਈ, ਸੰਨਿਆਸੀ, ਨੌਂ ਨਿਧੀਆਂ, ਅਠਾਰਾਂ ਸਿਧੀਆਂ, ਛੇ ਸਾਸ਼ਤਰ, ਚਾਰ ਪਾਪ, ਨੌਂ ਗੋਲਕਾਂ, ਚੁਰਾਸੀ ਆਸਣ, ਚੌਦਾਂ ਪੁਰੀਆਂ, ਚੌਦਾਂ ਥਿਤਾਂ ਆਦਿ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਮੌਲਿਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਜਿਵੇਂ: ਨਾਮ, ਮਿਹਰ, ਵਿਸਮਾਦ, ਗੁਰਮੁਖਿ, ਹੁਕਮ, ਪਾਪ, ਪੁੰਨ, ਕਰਮ, ਗੁਰੂ, ਮੁਕਤੀ, ਸਚਖੰਡਿ, ਸਤਿਸੰਗਤਿ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ : ਗੁਰਮੁਖਿ: ਓਹ ਧਰਮੀ ਪੁਰਸ਼ ਜੋ ਗੁਰੂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਡੋਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਥ ਫੜਾ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ (11/20); ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਮੰਨ ਕੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ...(42/2); ‘ਸਬਦ’ ਦੇ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖਿ ਕਿਹਾ ਹੈ (117/+)।

(6) ‘ਸਾਰੰਸ਼’ ਇਕ ਵਿਧੀ

ਬਾਣੀ ‘ਭਾਵ’ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਲਛਣ ਸ਼ਬਦ/ਬਾਣੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾ ਸਾਰੰਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਭਾਵ ‘ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ’ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਭੁ ਭਰਪੂਰਿ... (ਮਾਝ ਮ: 3, 126 ) ਦੇ ‘ਸਾਰੰਸ਼’ ਵਿਚ ਦਸਿਆ ਹੈ ਕਿ: “ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਹੁਤ ਉਚੀ ।ਅਧਿਆਤਮਕ॥ ਟੀਸੀ ਤੋਂ ਆਤਮਕ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ...” (126/*)। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪਤਿ ਪਰਲਉ ਸਬਦੇ ਹੋਵੈ ... ( ਮਾਝ ਮ: 3, 117) “ਇਸ ਅਸਟਪਦੀ ਵਿਚ ਸਬਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਹੈ।...” (117/+)।

(7) ਬਾਣੀ-ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਚ 60-ਕੁ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ: (ੳ) ਬਾਣੀ ਨਾਮ, (ਅ) ਸੰਗੀਤਕ ਅੰਗ, (ੲ) ਸੰਪਾਦਕੀ ਸੰਕੇਤ, ਅਤੇ (ਸ) ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸੂਚਨਾ/ਵਿਆਖਿਆ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਅੰਗਾਂ/ ਪਖਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮੁਖ ਅੰਗ/ ਪਖ ਅਰਥਾਏ ਗਏ ਹਨ:

-ਬਾਣੀ ਨਾਮਕਰਨ/ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣੀ
-ਬਾਣੀ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਧਾਰ ਜਾਂ ਕਾਰਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨੀ
-ਬਾਣੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਵਾਇਤ, ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨੀ
-ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰ-ਤਤ ਖੋਲ੍ਹਣਾ
-ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਅਰਥਾਵਲੀ, ਜਿਵੇਂ ‘ਘਰੁ; ਪੜਤਾਲ’ ਆਦਿ ਬਾਰੇ
-ਸੂਤਰਿਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਦਸਣੇ, ਜਿਵੇਂ ਗਉੜੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਈਂ (ਰਾਗਾਂ ਹੇਠ) 1, 2, 3... ਆਦਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਲਟਕਵੇਂ ਅੰਕ ਬਾਰੇ

-ਬਾਣੀ-ਪਾਠ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨੀ: ਜਿਵੇਂ ‘ਸੁਧੁ’ ਜਾਂ ‘ਸੁਧੁ ਕੀਚੈ’ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ ਜੋ ਅਕਸਰ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਅਨੁਸਾਰ: “ਕਈ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ‘ਸੁਧੁ’ ।ਪਦ॥ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕੇ ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਠੀਕ ਹੈ।” (91/::)

-ਭਗਤ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਜੀਵਨ-ਮੂਲਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿਚ (ਈਸਵੀ) ਜਨਮ/ ਦੇਹਾਂਤ ਤਿਥੀ, ਜਨਮ ਸਥਾਨ, ਇਲਾਕਾ, ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ, ਸਮਕਾਲੀ ਹਕੂਮਤਾਂ, ਫ਼ਿਰਕੇ-ਚੇਲੇ ਜਾਂ ਯਾਦਗਾਰਾਂ, ਕਿੱਤੇ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ: ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਨਮ-ਦੇਹਾਂਤ ਤਿਥੀ 1398-1518 (91/::), ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਬਾਰਸੀ, ਜਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੋਲਾਪੁਰ ।ਵਿਚ॥ ਹੋਇਆ (92/+)।

(8) ਉਚਾਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਆਖਿਆ

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਚ 12-ਕੁ ਉਚਾਰਨ ਸੰਕੇਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ :ੴ ਵਿਚੋਂ ‘ਓå ’ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ‘ਓਅੰਕਾਰ’ ਦਸਿਆ ਹੈ (1/1)।

(9) ਵਿਭਿੰਨ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨੇ ਕਰੀਬਨ 15-ਕੁ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਮੁਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤਲਾਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਲਹਿੰਦੀ, ਸਿੰਧੀ, ਅਰਬੀ, ਫਾਰਸੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਮਰਾਠੀ, ਮਾਗਧੀ, ਬਾਂਗਰੀ, ਡਿੰਗਲ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ, ਸ਼ਾਹਪੁਰੀ, ਗੁਜਰਾਤੀ, ਮੁਲਤਾਨੀ, ਹਿੰਦੀ, ਯੂਨਾਨੀ ਆਦਿ 15-ਕੁ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਲਗਪਗ 850-ਕੁ ਸ਼ਬਦ-ਮੂਲ/ਨਮੂਨੇ ਤਲਾਸ਼ੇ ਗਏ ਹਨ।

(10) ਵਿਆਕਰਨ ਇਕ ਸਹਾਇਕ ਟੂਲ/ ਪਹੁੰਚ-ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਲਛਣ ਤੇ ਪਹੁੰਚ-ਵਿਧੀ ਵਿਆਕਰਨ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਰਥਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀ-ਲੇਖਣੀ (Gurbani Orthography) ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਕ ਮੌਲਿਕ ਨੇਮ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ “ਬਾਣੀ ਬੇ-ਨਿਯਮੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਹੋਈ, ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ।ਹੋਈ॥ ਹੈ ”( ਭਾਗ 1, ਭੂਮਿਕਾ, ਪੰਨਾ ਅ)। ਲਿਖਣ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨੀ ਤੇ ਸੰਭਵ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ, ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ, ਅਹਿਮ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਜਤਨ ਹੈ, ਬਾਣੀ-ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਨੇਮ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ 34-ਕੁ ਮੁਖ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਮੁਚੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਚ ਕਰੀਬਨ 240 ਕੁ ਟਿਪਣੀਆਂ ਜਾਂ ਪਦ- ਟਿਪਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਰਥ-ਪ੍ਰਕਿਿਰਆ ਵਿਚ ਸਿਧੇ ਵਿਆਕਰਨਕ ਨੇਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਪਰੰਪਰਕ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਭੇਦ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

(11) ਸਾਹਿਤਕ ਤਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ

ਬਾਣੀ ਦੀ ਮੂਲ (ਧਾਰਮਿਕ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਅਧਿਆਤਮਕ) ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਬਾਣੀ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਤਤਾਂ (ਅਲੰਕਾਰ, ਮਾਤਰਾਵਾਂ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ (85/21), ਦੇਹਲੀ ਦੀਪਕ (154/2), ਮੁਹਾਵਰੇ (287/1, 146/*), ਛੰਤ (461/*), ਸ਼ੈਲੀ (651/16, 725/2), ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ (736/*) ਆਦਿ) ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਸਮੁਚੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਚੋਂ 70-ਕੁ ਥਾਵਾਂ ਉਤੇ ਸੰਕੇਤ ਮਾਤਰ ਸਾਹਿਤਕ-ਤਤਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

(12) ਬਾਣੀ ਦਾ ‘ਭਾਵ’ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਣੀ ਦਾ ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਰਥਕਾਰ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਚੇਤੰਨ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸ਼ਬਦੀ-ਅਰਥ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਔਖੇ ਪਦਾਂ ਦੇ (ਸ਼ਬਦੀ) ਅਰਥ ਕਰਕੇ “ਗੂੜ੍ਹ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਣ ਦਾ ਯਤਨ” (ਭੂਮਿਕਾ, ਭਾਗ I, ੳ) ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਚ ਭਾਵ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਅਰਥਾਉਣ ਦੇ ਇਕ ‘ਨੇਮ’ (ਨਿਯਮ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ :“ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਮੁਚੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਿਰੇ ਲਫ਼ਜੀ ਅਰਥ ਭੁਲੇਖਾ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।” (754/*)। ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੇ ਭਾਵਾਰਥੀ ਸਰੂਪ ਦੀ ਮਹਤਾ ਤੇ ਮੁਖ ਵਰਤਣੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਤਥ ਤੋਂ ਵੀ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਪਗ ਸੰਤਾਲੀ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਚਲੇ ਨੋਟਿਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜਾਹ ਫੀਸਦੀ ਨੋਟਿਸ ‘ਭਾਵਾਰਥੀ’ ਹਨ (ਟਿਪਣੀਆਂ ਤੇ ਪਦ-ਟਿਪਣੀਆਂ (44581+3178) ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 47759 ਹੈ)।ਇਸ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਭਾਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੀ ਟੀਕਾ ਕਹਿ ਦੇਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹਰਜ ਨਹੀਂ।

ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਪੁ ਜਾਂ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਆਦਿ ਦੇ ਟੀਕੇ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਦੇ ਟੀਕੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਭਾਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੀ ਟੀਕਾ’ ਖੁਦ ਹੀ ਲਿਿਖਆ ਹੈ (ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਦਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੀ ਟੀਕਾ, ਪੰਜਾਬ ਲਿਟਰੇਰੀ ਪ੍ਰੈਸ, ਕਟੜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1938)। ਪ੍ਰਸਿਧ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਨੇ (ਅਭਿਨੰਦਨ, ਭਾਗ IV, ਪੰਨਾ 177) ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 1925 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਜਪੁ ਜੀ ਸਟੀਕ ਬਾਰੇ ਰਾਇ ਦਿੰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ “ਇਹ ਟੀਕਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਵਯਾਕਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਭਾਵ ਅਨੁਕੂਲ ਲਿਖਿਆ ਗਯਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਖਯਾਲ ਵਿਚ ਇਸ ਉਤਮ ਢੰਗ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ।ਭਾਵ- ਮੁਖ॥ ਵਯਾਖਯਾ ਹੈ।” ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਪਤ੍ਰਿਕਾ (ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਨਵੰਬਰ, 1981 ਦੇ ਅੰਕ) ਵਿਚ ਲੜੀਵਾਰ ਚੱਲੀ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਪੁ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਵੀ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ‘ਭਾਵ ਅਰਥ’ ਹੀ ਸੀ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਪੰਨਾ 324) ਨੇ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੁਚੇ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਜਤਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੀ ਟੀਕੇ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਸੋ ਸਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਬਦਾਰਥ, ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਿਰਾ ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ (ਟੀਕਾ) ਨਹੀਂ, ਭਾਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੀ/ਭਾਵਾਰਥ ਟੀਕਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਖੁਦ ਇਸ ਦੇ ਕਰਤੇ (ਨਿਮਰਤਾ ਕਰਕੇ) ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਟੀਕਾ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ “ਗੂੜ੍ਹ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸਣ ਦਾ ਯਤਨ...ਤੇ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੱਸ ਕੇ ਸਮੁਚਾ ਭਾਵ... ਦਿਤਾ ।ਗਿਆ॥ ਹੈ”( ਭਾਗ 1, ਭੂਮਿਕਾ (ੳ)) ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਅਭਿਨੰਦਨ, ਭਾਗ ੀ, ਪੰਨਾ 11) ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ “ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ-ਪਰਮਾਰਥ ।ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਰਥ; ਭਾਵ॥ ਸਮਝਣ ਲਈ ਟੀਕਾ ਹੈ।”

(13) ਫੁਟਕਲ

ਉਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਚ-

-ਸ਼ਬਦ-ਇਕਾਈ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤੁਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਕਰਕੇ ‘ਭਾਵ’ ਦਸਣਾ
-ਲੋੜੀਂਦੀ ਥਾਂ ‘ਮੁਹਾਵਰੇ’ ਲਈ ਟਿਪਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਸ ਬਿਸਵੇ ਗੁਰ ਕਾ ਮਨੁ ਮਾਨੈ (ਗਉੜੀ ਸੁਖਮਨੀ ਮ: 5, 287) ਵਿਚ ‘ਬੀਸ ਬਿਸਵੇ’ ਇਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, “ਪੂਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ।”
-ਰੂਪਕ ਭਾਵ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ‘ਕਸੁੰਭੇ’ ਬਾਬਤ “ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਾਇਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਨੂੰ ਕਸੁੰਭੇ ਨਾਲ ਤਸ਼ਬੀਹ ਦਿਤੀ ਹੈ” (28/*)।

-ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਚ 40-ਕੁ ਥਾਂ ਬਾਣੀ ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਦੁਹਰਾਅ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿਤੀ ਗਈ ਹੈ।
-ਪਦਾਂ/ਲਫ਼ਜਾਂ ਦੇ ਇਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੰਭਾਵੀ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ‘ਹੀਨਾ’ ਦੇ ਦੋ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਅਰਥ-ਖਾਲੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ (80/28) ਦਿਤੇ ਹਨ ਸ ‘ਭਵਜਲੁ’ ਦੇ ਭਵ ਸਾਗਰ, ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ (80/43); ‘ਖਰੇ’ ਦੇ ਖੋਟ ਰਹਿਤ, ਸ਼ੁਧ, ਚੰਗੇ (136/21) ਆਦਿ।

-ਇਕ-ਅਧ ਥਾਂ ਸੰਧੀ ਛੇਦ ਜਾਂ ਨਿਰੁਕਤੀ-ਮੂਲਕ ਅਰਥ ਵੀ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ: ਗੋਰਖ : ਗੋਇ=ਪ੍ਰਿਥਵੀ, ਰਖੁ=ਰਖਿਅਕ (2/15), ਰੈਭਾਣੁ : ਰੈ= ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਭਾਣੁ=ਸੂਰਜ, ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ (968/8), ਖਗ : ਖ (ਅਕਾਸ਼) ਵਿਚ ਜੋ ਗ (ਗਮਨ) ਕਰੇ (1269/4) ਆਦਿ।

ਸੋ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਵਿਚ ਇਹ ਸਥਾਪਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ :

1. ੴ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿਖੀ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ,
2. ਗੁਰਮਤਿ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਦ੍ਵੈਤ ਨਹੀਂ,
3. ਗੁਰਮਤਿ ਬਾਕੀ ਮਤਾਂ ਤੋਂ ਨਿਆਰੀ ਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੈ,
4. ਬਾਣੀ/ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਅਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਤੇ ਸੁਰ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਹੈ,
5. ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ’ ਵਲ ਰੁਚਿਤ ਹੈ, ਇਹ ‘ਪਛਾਣ’ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਵਿਲਖਣਤਾ, ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਦਿਬਤਾ ਦੀ ਹੈ।