ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ-ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਜਾਂ ਹਵਾਲੇ ਬਿਨਾ ਬਾਣੀ-ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਜਤਨ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੰਦਾ। ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਗਤ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਤੇ ਆਮ ਜਗਤ ਵਿਚ ਇਸ ਅਤਿ-ਵਰਤੋਂਯੋਗ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹਵਾਲਾ-ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਵਸਤੂ-ਵੇਰਵੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਬਹੁ-ਪਾਸਾਰੀ ਪਖਾਂ ਦਾ ਭਾਨ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਨਿਰਮਾਣ ਯੋਜਨਾ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਵਿਉਂਤਬਧ ਜੁਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਣੀ-ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਬਾਰੇ ਅਨੇਕ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਤੇ ਮਹਤਾ ਵਰਤਮਾਨ (2015) ਤਕ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਨੇੜ ਭਵਿਖ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਹਾਲੇ ਕੋਈ ਬਦਲ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ। ਹਥ-ਵਿਚਲਾ ਲੇਖ ਇਸ ਅਹਿਮ ਕਾਰਜ ਦੇ ਵਿਆਖਿਅਕ- ਸਰੂਪ ਦੇ ਸਿਰਫ ਇਕ ਪਖ/ਅੰਗ ਦਾ, ਮਾਤਰ ਸੰਦਰਭ ਜਾਣਨ/ਸਮਝਣ ਦਾ ਅਤਿ ਸੰਖੇਪ ਜਤਨ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਲਛਣ ਤੇ ਪਹੁੰਚ-ਵਿਧੀ ਵਿਆਕਰਨ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਰਥਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀ-ਲੇਖਣੀ (Gurbani Orthography) ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਕ ਮੌਲਿਕ ਨੇਮ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ “ਬਾਣੀ ਬੇ-ਨਿਯਮੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਹੋਈ, ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਿਖੀ {ਹੋਈ} ਹੈ।”1 ਲਿਖਣ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨੀ ਤੇ ਸੰਭਵ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ, ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ, ਅਹਿਮ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਜਤਨ ਹੈ,2 ਜਿਸ ਨਾਲ ‘ਅਰਥਾਂ’ ਨੂੰ ‘ਭਾਵਾਂ’ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਵਧ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦਾਰਥਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਾਣੀ-ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਨੇਮ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ 34-ਕੁ ਮੁਖ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਮੁਚੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਚ ਕਰੀਬਨ 240-ਕੁ ਟਿਪਣੀਆਂ ਜਾਂ ਪਦ-ਟਿਪਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਰਥ-ਪ੍ਰਕਿਿਰਆ ਵਿਚ ਸਿਧੇ ਵਿਅਕਰਨਕ ਨੇਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਪਰੰਪਰਕ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲੋਂ ਭੇਦ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਗਏ
ਹਨ। ਵਿਆਕਰਨ ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪਖ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

(I) ਬਾਣੀ-ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵਿਆਕਰਅਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ, ਜਿਵੇਂ: ਲੰਿਗ (ਪੁਲਿੰਗ/ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ 13/26, 15/11, 706/16/, 268/26), ਕਾਲ (17/11), ਕਾਰਕ (ਸੰਬੰਧਕ 48/*, ਸੰਬੋਧਨ 378/2, ਕਰਤਾ 655/35), ਵਯੰਜਨ (373/28), ਨਾਂਵ (546/*), ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ (625/25;956/17) ਆਦਿ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੇ ਸਥਿਤੀ (ਜਿਵੇਂ: ਦੇਹਲੀ ਦੀਪਕ 1321/4) ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

(ii)ਵਿਆਕਰਨਕ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਬਾਣੀ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਭਵ ‘ਭਾਵ’ ਤਲਾਸ਼ਣਾ, ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜਿਥੇ ਮਤਭੇਦ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਵਿਅਕਰਨਕ ਪਹੁੰਚ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਅਰਥ ਸਵੀਕਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ:

ਨਿਰਭਉ ਨਾਮਿ ਪਤੀਜਿਆ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦੜੀਏ ਸਭਿ ਝਖ ਮਾਰਨੁ ਦੁਸਟ ਕੁਪਤੇ ਰਾਮ3 ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਨੁ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਮਾਰਦੇ ਹਨ’ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਤ ਵਿਚ ਨੇਮ 13 {ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਹੈ} ਵਾਲੀ ਸਿਹਾਰੀ ਨਹੀਂ (541/1)।

ਉਕਤ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤੇ ‘ਨੇਮ’ 13 ਅਨੁਸਾਰ “ਜਦ ਸਮਾਨ ਵਰਤਮਾਨ ਕਿਿਰਆ (present imperfect verb) ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਨੰਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਕਰਤਾ ਬਹੁਵਚਨ ਅਨਯ ਪੁਰਖ (Third Person Plural) ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅੰਤਲੇ ਨੰਨੇ ਨਾਲ ਸਿਹਾਰੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇਗੀ: ਜਿਵੇਂ॥ ਗਾਵਨਿ, ਜਾਣਨਿ...”।4 ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ “ਜਦੋਂ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਹੋਵੇ ‘ਪਿਆ ਕਰੇ’, ‘ਪਿਆ ਮਰੇ’, ‘ਸੜ ਜਾਵੇ’ ਤਾਂ ਅੰਤ ਵਿਚ ਔਂਕੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।”5 ਜਿਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿਚ ‘ਮਾਰਨੁ’ ਹੈ, ਸੋ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੋਵੇਗਾ “ਸਾਰੇ ਪਏ ਝਖਾਂ ਮਾਰਨ” (541/1)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸਹ ਕੰਠਿ ਨ ਲਗੀਆ ਜਲਨੁ ਸਿ ਬਾਹੜੀਆਹਾ6 ਵਿਚ ਜਲਨੁ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਜਲਦੀਆਂ ਹਨ’ ਨਹੀਂ,... ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਸੜ ਜਾਣ’ (558/4) ਜਾਂ ਗਾਵਨਿ ਤੁਧਨੋ ਮੋਹਣੀਆ ਮਨੁ ਮੋਹਨਿ ਸੁਰਗੁ ਮਛੁ ਪਇਆਲੇ॥7 “ਇਥੇ ‘ਸੁਰਗੁ’ ਤੇ ‘ਮਛੁ’ ਦੇ ਅੰਤ ਔਂਕੜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਰਥ ‘ਸੁਰਗਾਂ ਤੇ ਮਾਤ ਲੋਕ ਦੀਆਂ ਮੋਹਣੀਆਂ’ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਨੇਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹੀ ਅਰਥ ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ : ਤੈਨੂੰ ਮੋਹਣੀਆਂ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਂਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਸੁਰਗ, ਮਾਤਲੋਕ ਅਤੇ ਪਤਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ”
(iii) ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ/ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਮਤਭੇਦ ਹਨ, ਉਥੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਆਖਿਆ, ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਸੇਧ ਵਿਚਲੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ
“. . . ਘੜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ-ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਢੂੰਢਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਤੂੰ (ਹੇ ਕੁਹਾੜੇ!) ਅੰਗਾਰ ਭਾਲਦਾ ਹੈ; ਭਾਵ ਰੁਖ ਕਟਣ ਨੂੰ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਢ ਕੇ, ਸਾੜ ਕੇ ਕੋਇਲੇ ਬਣਾਵਾਂ” (1380/*)। ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਦਸਿਆ ਹੈ “ਲੁਹਾਰ ਜਗਿਆਸੂ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਮਨੁਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋ ਰਸਤੇ ਹਨ:(1) ਕੁਹਾੜੇ ਵਾਲਾ ਜ਼ੁਲਮ ਵਾਲਾ, ਤੇ (2) ਸ਼ਾਂਤ ਬ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ, ਮਾਲਕ ਦੀ ਟੋਹ ਰਖਣ ਵਾਲਾ” (1380/*)।

(iv) ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੀ ਵਿਆਕਰਨਕ ਨੇਮਾਵਲੀ ਤਲਾਸ਼ਣ ਪਿਛੇ ਮੁਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਬਾਣੀ-ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਰਥਾਵਲੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਥ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀ-ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਂ ਸਿਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਸਤਹੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਬਾਣੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵਿਪਰੀਤ-ਭਾਵੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਰੰਪਰਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨੇ ਅਨਰਥ ਵੀ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਵਿਚ ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਥਾਂਵਾਂ ਉਤੇ ਸਿਖ ਵਿਸ਼ਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ:
ਕੇਸੋ ਗੋਪਾਲ ਪੰਡਿਤ ਸਦਿਅਹੁ ਹਰਿ ਹਰਿ ਕਥਾ ਪੜਹਿ ਪੁਰਾਣੁ ਜੀਉ 9 ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕੀਤੇ ਅਰਥ “ਕੇਸੋ ਨਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਗੋਪਾਲ ਨਾਮੇ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਸਦ ਕੇ ਪੁਰਾਣ ਪੜ੍ਹਨ”10 ਬਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਸੰਕੇਤ ਕੇ, ਵਿਆਕਰਨਕ ‘ਨੇਮ 25’ {ਨੇਮ ਨੰਬਰ 25 ਅਨੁਸਾਰ ਔਂਕੜ “ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ-ਵਚਨ (ੰੳਸਚੁਲਨਿੲ ਸ਼ਨਿਗੁਲੳਰ) ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ।ਹੈ॥11} ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ “ਜੇ
।ਕਿਸੇ॥ ‘ਕੇਸੋ ਗੋਪਾਲ ਨਾਮੇ ਪੰਡਤ ਨੂੰ ਸਦਣਾ’ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ‘ਗੋਪਾਲ’ ਅਤੇ ‘ਪੰਡਿਤ’ ਦੇ ਅੰਤ ਔਂਕੜ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ‘ਪੜਹਿ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਪੜੈ’ ਹੁੰਦਾ” (923/19)। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕੋੜੁ ਬਦੀਆ12 ਦੇ ਅਰਥ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ (1413/ 9)।

(v) ਬਣਤਰ ਪਖੋਂ ਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨਕ ਨੇਮ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਚਤੇ ਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਆਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਾਣੀ-ਪਦ ਦੀ (ਵਿਆਕਰਨਕ) ਰੂਪ-ਬਣਤਰ ਪਛਾਣੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਕੇਵਲ ‘ਨੇਮ’ ਵਲ ਹੀ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ‘ਨੇਮ’ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ:

ਮਿਲਿਓ ਤਿਸੁ ਸਰਬ ਨਿਧਾਨਾ ਪ੍ਰਭਿ ਕ੍ਰਿਪਾਲਿ ਜਿਸੁ ਦੀਵਨਾ13 ਵਿਚ “ਪ੍ਰਭਿ ਕ੍ਰਿਪਾਲਿ ਦੀ ਅੰਤਲੀ ਸਿਹਾਰੀ ਨੇਮ 20 (ੳ) ਵਾਲੀ ਹੈ (1019/10), ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਕਿਿਰਆ ਭੂਤ ਕਾਲ (ਫੳਸਟ ਟੲਨਸੲ) ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਕਰਤਾ ਉਤੇ ਜੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਕਰਤਾ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਅਖਰ ਨਾਲ ਸਿਹਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”14 ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਰੂਪ-ਬਣਤਰ ਵਲ ਕੇਵਲ ਸੰਕੇਤ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਮਨਿ ਤਨਿ ਹਰਿ ਰਵਿਆ ਘਟ ਅੰਤਰਿ15 . . . ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: “ਮਨਿ ਭੀਨੈ ਲਈ ਦੇਖੋ ਨੇਮ 12” (1056/1)16 ਅਤੇ ਅਰਥਾਉਣ ਸਮੇਂ ‘ਨੇਮ’ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਣ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਤੂੰ ਆਪੇ ਕਮਲੁ ਅਲਿਪਤੁ ਹੈ ਸੈ ਹਥਾ ‘ਵਿਚਿ ਗੁਲਾਲੁ॥17 ਦੇ ਹਵਾਲੇ ‘‘ਵਿਚਿ ਗੁਲਾਲੁ’ ਦਾ ਅਰਥ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, “ਗੁਲਾਲੀ ਰੰਗ ਵਾਲਾ . . . ‘ਵਿਚਿ ਗੁਲਾਲੁ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਕੀਲਾਲ (ਪਾਣੀ) ਵਿਚ’ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ।ਗੁਲਾਲੁ ਦੇ॥ ਅੰਤ ਔਂਕੜ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ‘ਵਿਚਿ‘ਬਾਹਰਿ’ ਆਦਿ ਸਥਾਨ- ਵਾਚੀ ਸ਼ਬਦ ।ਸੰਬੰਧਕ॥ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਔਂਕੜ ਲਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ” (85/+)।

(vi) ਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਨੇਮ-ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਨੇਮ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਖੋਜਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਨੇਕ ਭਾਵ੍ਪੂਰਤ ਟਿਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ :
“ਮਨ ਬਚ ਕ੍ਰਮ ।ਬਾਣੀ ਵਿਚ॥ ਇਕਠੇ ਆਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ (916/18), ਕਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ‘ਰ’ ਜਾਂ ‘ਕੰਨਾ ਰ’।ਰਾ॥ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ‘ਲਗਾਤਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ’ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖੇਤਾਰ=ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤ;
ਫੁਹਾਰ=ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫੂਹਾਂ; ਕਉਲਾਰੁ=ਕੰਵਲਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ (389/3)।” ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੁ ਮਸਤਕਿ ਗੁਰਿ ਪੂਰੈ ਧਰਿਓ ਮਨੁ ਜੀਤੋ ਜਗੁ ਸਾਰੀ18 ਦੇ
ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ:
“ਇਥੇ ‘ਜੀਤੋ’ ਦੇਹਲੀ-ਦੀਪਕ ਹੋ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ ਲਗਦਾ ਹੈ- ‘ਮਨੁ’ ਨਾਲ ਵੀ ਤੇ ‘ਜਗੁ’ ਨਾਲ ਵੀ ।ਭਾਵ ਮਨੁਜੀਤੋ , ਜੀਤੋਜਗੁ ਸ ਜਗੁਜੀਤੋ॥” (215/ 15)।19

ਅੰਤਲੇ ਕਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਸਰੂਪ ਸੰਬੰਧੀ :

“ਭਾਵ-ਵਾਚੀ ਨਾਵਾਂ (abstract nouns) ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਕਈਆਂ ਹੋਰਨਾਂ

ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਛੋਟਾ ਵਵਾ । ੍ਵ ॥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਥੇ ਕਈ ਵਾਰ ‘ਵਵੇ’ ਦੀ ਥਾਂ ਔਂਕੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ: ਸਤ੍ਵ ਦੀ ਥਾਂ ਸਤੁ, ਬਿਸ੍ਵੰਭਰ ਦੀ ਥਾਂ ਬਿਸੁੰਭਰ, ਮਹਤ੍ਵ ਦੀ ਥਾਂ ਮਹਤੁ, ਤਤ੍ਵ ਦੀ ਥਾਂ ਤਤੁ ਆਦਿ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਰਾਰੇ । ੍ਰ॥ ਦੀ ਥਾਂ ਔਂਕੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਥਾਂ ਮੰਤੁ, ਕਲਤ੍ਰ ਦੀ ਥਾਂ ਕਲਤੁ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਦੀ
ਥਾਂ ਪਵਿਤੁ। ਜਿਵੇਂ: ਗ੍ਰਿਹ ਮੰਦਰ ਰਥ ਅਸੁ ਦੀਏ ਰਚਿ ਭਲੇ ਸੰਜੋਗ21 “ਅਸੁ=(ਅਸ੍ਵ)= ਘੋੜੇ। ‘ਸ’ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਵਵਾ, ਔਂਕੜ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ” (706/*); “ਇਹ ਇਕ-ਵਚਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ” (973/24)।22

(vii) ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਲੂ ਭਾਵੇਂ ਵਿਆਕਰਨਕ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪਹੁੰਚ ‘ਹਠਵਾਦੀ’ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਂ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਖ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਆਖਿਆ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀ-ਪਾਠ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਥਾਂ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਆਕਰਨਕ ਨੇਮ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ :
ਗੁਰਪਰਸਾਦੀ ਸਦ ਸਮ੍ਹਾਲ॥23 ਇਥੇ ‘ਨੇਮ’ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸਮ੍ਹਾਲ’ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ‘ਲ’ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ (ਸਮਾਲਿ) ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਪਰ “ਕਈ ਵਾਰ ।ਬਾਣੀ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਨੇਮ ਅਨੁਸਾਰ॥ ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਅਖਰ ਲਗ-ਰਹਿਤ ਦਿਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ” (1173/ 5)। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਚਿ ਰਤੇ ਤਿਨ ਸਦ ਬਸੰਤ ਵਿਚ ‘ਬਸੰਤ’ (1173/5;
16)।24
ਉਕਤ ਤਥ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਅਰਥਾਉ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਢੂੰਢੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਚ ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਪਰੰਪਰਿਕ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ: ਕਹਤੁ ਕਬੀਰੁ ਸੁਨਹੁ ਰੇ ਲੋਈ ਵਿਚ ‘ਰੇ ਲੋਈ’ ਦੇ ਅਰਥ “ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਲੋਈ ਜੀ” (484/14) ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਰੇ’ ਸਦਾ ਹੀ ਪੁਲੰਿਗ ਵਾਸਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ‘ਰੀ’ ਇਸਤਰੀ ਲੰਿਗ ਵਾਸਤੇ” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ “ਰੇ ਲੋਕ! ਹੇ ਜਗਤ! ਹੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮੋਹ!” ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਲੋਈ’ ਵੀ ਜਗਤ ਵਾਸਤੇ ਆਇਆ ਹੈ।
ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੀ ਵਿਆਕਰਨਕ ਪਹੁੰਚ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਮਨ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:
-ਵਿਆਕਰਨ ਬਾਣੀ-ਅਰਥਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਮਹਤਵਸ਼ੀਲ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਾਧਨ (ਟੋੋਲ) ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਖਰ ਤੇ ਇਕ ਨਹੀਂ।
-ਬਾਣੀ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਤੇ ਸਿਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਅਧਾਰਭੂਤ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਥੰਮ੍ਹ ਵਿਆਕਰਨ ਹੈ।

-ਬਾਣੀ ਨੇਮ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੇ ਬਾਣੀ-ਪਾਠ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਬਣਾਈ ਰਖਣ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸਿਧਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿਪਣੀਆਂ:

1. ਭਾਗੀ, ਭੂਮਿਕਾ, ਪੰਨਾ ਅ.
2. ਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨਕ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਦੀ ਟੋਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਲਾਈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਫਿਲਹਾਲ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਨਿਰਣੈਜਨਕ ਪੁਖਤਾ ਸਬੂਤ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਦੇਣੇ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਪਰੰਤੂ ਐਨਾ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਉਂਤਬਧ ਖੋਜ ਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਲਾਸਿਕੀ ਦਰਜਾ ਰਖਦੀ ਪੁਸਤਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਰਚੈਤਾ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਮਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਦਰਪਣ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ (‘ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸਾਂਝ’, ਅਭਿਨੰਦਨ, ਭਾਗ ii, ਪੰਨਾ 27) ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਦਸੰਬਰ, 1920 ‘ਚ...।ਮੈਨੂੰ॥ ਝਲਕ ਪਈ ਕਿ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਰਤੀਆਂ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਖਾਸ ਵਿਆਕਰਣਕ ਅਰਥ ਰਖਦੀਆਂ ਹਨ... ਮੈਂ ।ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ॥ ਸਰਦਾਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ।ਭੂਤ-ਪੂਰਵ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀ.॥ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਵਿਆਕਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਤੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਜਤਨ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ”। ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ (‘ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੋਸ਼-ਕਲਾ’, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਕਲਾ, (ਸੰਪਾ.) ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ, ਨਿਊ ਬੁਕ ਕੰਪਨੀ, ਜਲੰਧਰ, 1973, ਪੰਨਾ 146) ਅਨੁਸਾਰ “ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਸੰਨ 1924-25 ਵਿਚ ਬੜੀ ਖੋਜ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦਾਂਤਿਕ ਲਗਾਂਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਇਹੋ ।ਲਗਾਮਾਤ੍ਰੀ॥ ਤਰੀਕਾ ਆਪ ਨੇ ਸੰਨ 1938 ।?, ਸਹੀ 1936-41॥ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ... ਵਰਤਿਆ। ਇਸੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿਧ ਇਨਾਮੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ’... ਹੋਰ ਵੀ ਉਚੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਖੋਜ... ।ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਗਈ॥”, ਡਾ. ਟਰੰਪ ਨੇ 1871-77 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕਾਰਜ ਦੌਰਾਨ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵਿਆਕਰਨਕ ਬਣਤਰਾਂ (grammatical forms) ਤੇ ਅਪ੍ਰਚਲਤ ਸ਼ਬਦ (obsolete words) ਨੋਟ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ:

“As I went on, I noted down all grammatical forms and obsolete words I met with, and thus I gradually drew up a grammar and a dictionary…” The ADI GRANTH : The
Holy Scriptures of the Sikhs, Munshiram Manoharlal, Delhi, 1978 (3rd ed., 1877 1st), p. vii (preface). ਡਾ. ਟਰੰਪ ਦੇ ‘drew up’ ਕੀਤੇ ‘grammatical forms’ ਦੇ ਖਰੜੇ ਨੂੰ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ‘Grammar to the Adi Granth (1873)’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਜਰਮਨ ਦੀ State library, Munich ਵਿਚ MSS. No. Cod. Panj. 3 ਹੇਠ ਸੁਰਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ-ਇਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਸਰਵੇਖਣ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, 1994, ਪੰਨਾ 109. ਇਸ ਖਰੜੇ ਵਿਚ ਕੀ ਹੈ ? ਕੀ ਇਹ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬਧ-ਵਿਆਕਰਨਕ ਨੇਮਾਵਲੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਕੇਵਲ Notes ਹਨ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਸ਼ਾਨ ਨੇ ਕੋਈ ਸੂਚਨਾ ਨਹੀਂ ਦਿਤੀ, ਪਰ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਧਾਰਨ Notes ਹੀ ਹੋਣਗੇ, ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰਤਾ ਅਧਿਐਨ ਕਾਰਜ ਦੌਰਾਨ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲੈਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਤਾਂ ਡਾ. ਟਰੰਪ ਦਾ The Adi Granth ਕਾਰਜ ਮੁਕੰਮਲ ਨਹੀਂ; ਦੂਸਰਾ ਡਾ. ਟਰੰਪ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਭਾਵ ਜਾਂ ਮੁਹਾਵਰੇ ਆਦਿ ਦੀ ਕੋਈ ਪੁਖਤਾ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਡਾ. ਟਰੰਪ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਧਰਿਤ ਕੀਤੀ ਟਿਪਣੀ ਵਿਚ, ਬਾਣੀ ਦੀ ਜਿਸ ‘dictionary’ drew up ਕਰਨ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ H.A. Rose ਨੇ ਨਿਪਟ Notes ਹੋਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੀ ਦਿਤਾ ਹੈ: “His notes on the Lexicography of the [Guru] Granth are in the Royal Library at Munich” H.A. Rose, ‘GRANTH’, Encyclopaedia of Religion and Ethics, (ed.) James Hastings, New York, n.d., vol. vi, p. 390., (lit.).ਸੋ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਵਿਉਂਤਬਧ ਬਾਣੀ-ਵਿਆਕਰਨਕ ਨੇਮਾਵਲੀ ਤਲਾਸ਼ਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿਹਰਾ ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਚਾਰ (idea) ਵਜੋਂ ਇਹ ਗਿ. ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਬਾਣੀ ਦਾ ਇਕ ਆਪਣਾ ਵਿਆਕਰਨ ਤਿਆਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੈਤਸਰੀ ਕੀ ਵਾਰ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 1896-97 ਈ.) ਦੇ ਟੀਕੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ (ਪੰਨਾ 6) ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਗਿ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਨਿਰਣੈਕਾਰ ਦੀ, ਨਵੀਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ (ਪਟਿਆਲਾ, 2000, ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ, ਪੰਨਾ 14) ਵਿਚ ਡਾ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਇਹ ਦਾਅਵਾ, ਕਿ “ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ।ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ॥ ਇਸ ਸਚਾਈ ਤੇ ਵਿਲਖਣਤਾਈ ਦਾ ਅਨੁਭਵ, ਸੂਝ ਤੇ ਬੋਧ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ।?॥ ਇਕ ਜਰਮਨ ਮਿਸ਼ਨਰੀ, ਡਾ. ਅਰਨਸਟ ਟਰੰਪ (1828-1885) ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ”, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੈਰ-ਜਿੰਮੇਵਾਰਾਨਾ ਤੇ ਤਥ-ਰਹਿਤ ਹੈ।
3. ਬਿਹਾਗੜਾ ਮ: 4, 541.
4. ਭਾਗੀ, ਭੂਮਿਕਾ, ਪੰਨਾ ਸ, ਨੇਮ 13.
5. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ ਕ, ਨੇਮ 27.
6. ਵਡਹੰੰਸ ਮ: 1, 558.
7. ਆਸਾ ਮ: 1, 347.
8. ਸਲੋਕ 43, 1380.
9. ਰਾਮਕਲੀ ਸਦੁ, 923.
10. “ ਕੇਸੋ ਗੋਪਾਲ ਪੰਡਿਤ ਕੋ ਸਦੀਓ ਸੰਪੂਰਨ ਪਾਪੋ ਕੇ ਹਰਨੇ ਵਾਲੇ ਜੋ ਹਰੀ ਹੈ ਤਿਸ ਹਰੀ ਕੀ ਕਥਾ ਯੁਕਤ ਜੋ ਪੁਰਾਨ ਹੈ ਸੋ ਪੜਹਿ॥”
ਫਰੀਦਕੋਟੀ ਟੀਕਾ, ਭਾਗ 3, ਪੰਨਾ 1897. ਨੋਟ: ਫਰੀਦਕੋਟੀ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹਨ।
11. ਭਾਗੀ, , ਪੰਨਾ ਕ, ਭੂਮਿਕਾ।
12. ਫਿਟਕ ਫਿਟਕਾ ਕੋੜੁ ਬਦੀਆ ਸਦਾ ਸਦਾ ਅਭਿਮਾਨੁ॥ ਸਲੋਕ, ਮ. 3, 1413.
13. ਮਾਰੂ ਮ: 5, 1019.
14. ਭਾਗੀ, , ਪੰਨਾ ਕ, ਨੇਮ 20 (ੳ).
15. ਮਾਰੂ ਮ: 3, 1056.
16. ਹੋਰ: 587/1, 603/10 ਆਦਿ।
17. ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮ: 1, 85.
18. ਗਉੜੀ ਮ: 5, 215.
19. ਹੋਰ: 215/18, 1321/4.
20. ਭਾਗੀ, ਪੰਨਾ ਕ, ਨੇਮ 25 (ਨੋਟ).
21. ਜੈਤਸਰੀ ਮ: 5, 706.
22. ਹੋਰ : 736/5, 919/7.
23. ਬਸੰਤੁ ਮ: 3, 1173.
24. ਹੋਰ: 1180/3, 1192/*, 1244/11, 1284/1, 1288/17.
25. ਆਸਾ ਕਬੀਰ, 484.
26. ਦਰਪਣ, ਭਾਗ 3, ਪੰਨੇ 756-57.