ਵਿਸ਼ਾ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼

‘ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਸ਼ਬਦ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ Management ਦਾ ਪਰਿਆਇਵਾਚੀ/ ਸਮਾਨੰਤਰ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਹਾ ਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ (Administration), ਸੰਗਠਨ (Organization), ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ (Planning), ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ/ਤਾਲਮੇਲ (Direction/Co-ordination), ਨਿਯੰਤਰਨ (Control) ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਪ੍ਰਬੰਧ, ਇਕਲੀ/ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸੰਗਠਨ, ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ/ਭੌਤਿਕ ਪਧਰ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸੰਗਠਤ ਪਧਰ ਉਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਕਾਰਜ ਜਾਂ ਜਤਨ, ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਉਹੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਨ, ਊਰਜਾ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਤਾਲਮੇਲ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਆਧਾਰ ‘ਮਨੁਖੀ ਸੁਭਾਅ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਗਿਆਨ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਜਾਂ ਢੰਗ ਤਰੀਕੇ ਈਜ਼ਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਕੁਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਮਨੁਖੀ ਸੁਭਾਅ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਕੇਂਦਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਅਧਾਰ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨੁਖੀ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਹੈ।

1. ਗੁਰਬਾਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ‘ਪ੍ਰਬੰਧ’

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਹੁਕਮ’ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਪਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ‘ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਸਾਰੀ ਕਾਇਨਾਤ, ਇਕ ਅਨੋਖੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਿਦਮ ਵਿ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਨਾਲ ਵਰਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਤਾਲਮੇਲ (Complete co-ordination) ਹੈ; ਇਕਦਮ ਵਿਰੋਧੀ ਤਤ (ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਅਗ), ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਚਾਲ ਵਿਚ ਰਤੀ ਭਰ ਵੀ ਵਿਘਨ ਪਾਇਆਂ, ਇਕਸਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਲ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਤਿਅੰਤ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨਤਾ ਵਾਲੀ ਇਸ ਕਾਇਨਾਤ ਵਿਚ ਰੰਚਕ ਮਾਤਰ ਖਿਣਮਾਤਰ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣਤਾ ਨਹੀਂ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਅਨੰਤ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਗਗਨਰੂਪੀ ਥਾਲ ਵਿਚ ਇਕਸਾਰ ਅਚੰਭੇ ਤੇ ਉਰਜਭਰੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ‘ਆਰਤੀ’ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ‘ਹੁਕਮ’ ਰੂਪੀ ਪ੍ਰਬੰਧ/ਕ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਨਿਯੰਤਰਨ (Control) ਹੇਠ ਹੈ। ਇਸ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ (Planning) ਵਿਚ ਨਿਰੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਨਿਰੀ ਊਰਜਾ, ਨਿਰਾ ਸੰਗੀਤ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਹੁਕਮ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਗਿਣਾਤਮਕ ਤੇ ਗੁਣਾਤਮਕ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

2. ਸਿਖ ਸਰੋਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ

ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਰੋਤ ਸਾਨੂੰ ਪੰਜ-ਛੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ ਤੌਰ ਉਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

1.1.1 ਅਧਿਆਤਮਕ ਪਰੰਪਰਾ

1.1.2 ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ

1.1.3 (ਗੁਰ) ਬਿਲਾਸ ਪਰੰਪਰਾ

1.1.4 (ਪੰਥ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ

1.1.5 ਨਾਮਾ ਪਰੰਪਰਾ

1.1.6 ਬੰਸਾਵਲੀਆਂ

1.1.7 ਵਿਆਖਿਆ ਪਰੰਪਰਾ ਆਦਿ

ਅਧਿਆਤਮਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ/ਕਬਿਤ ਸਵਈਏ, ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀਰਚਨਾਵਲੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਰਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਹੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰੀ- ਧਾਰਮਿਕ, ਸਾਹਿਤਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਆਦਿ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਮੁਖ ਚਾਰ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ- ਪੁਰਾਤਨ, ਬਾਲਾ, ਮਿਹਰਬਾਨ, ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ 5-6 ਰਚਨਾਵਾਂ (ਗੁਰੂ ਸੋਭਾ, ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾ. 6;10 ਆਦਿ) ਹਨ। (ਪੰਥ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ - ਸਰੂਪ ਦਾਸ, ਸਰਦਾਰ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਕ੍ਰਿਤ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (5 ਜਿਲਦਾਂ), ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ - ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁਖ ਹਨ। ਬੰਸਾਵਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਮੁਖ ਤੌਰ ਉਤੇ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿਬਰ ਰਚਿਤ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਕਾ, ਬਾਵਾ ਤੋਲਾ ਸਿੰਘ ਭਲਾ ਕ੍ਰਿਤ ਗੁਰਰਤਨਾਵਲੀ, ਗੁਰੁ-ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਤੇ ਨਵ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਰੋਤ ਭਟ ਵਹੀਆਂ, ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਮਾ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਹੁਕਮਨਾਮੇ, ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਉਸਤਤਿ ਵਿਚ ਰਚੇ ਅਨੇਕ ਕਥਾ-ਕਾਵਿ ਜਿਵੇਂ ਕਵੀ ਕੰਕਨ ਦੀ ਦਸ ਗੁਰ ਕਥਾ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਪਰੰਪਰਾ ਛਡ ਕੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਲਛਣ ਤਥਾ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਲੱਗਭਗ ਸਾਂਝੀਆਂ ਹਨ।

ਸਿਖ ਸਰੋਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ‘ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਦਾ ਸੰਦਰਭ ਤਿੰਨ ਪਖੀ ਹੈ- ਪਹਿਲਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਉਤੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੇਧ ਵਿਚ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਰਤਦੇ ਵਰਤਾਰੇ/ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਦੇ ਚਲਤਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੂਜਾ ਵਿਹਾਰਕ ਤੌਰ ਉਤੇ ਸਿਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪੰਥਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਪੱਖ ਦਾ ਵੇਰਵਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੁਖ ਹਨਗੁਰੂ ਤੇ ਪੰਥ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਿਹਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ- ਖਾਸਕਰ ਲੰਗਰ, ਪੰਗਤ, ਸੰਗਤ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ; ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਸਥਾਈ ਵੇਰਵੇ ਹੀ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ‘ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਬੰਧ' ਦੀ ਇਕ ਤੀਜੀ ਪਰਤ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ/ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਉਂ ਸਿਖ ਸਰੋਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ‘ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਪੰਨਿਆਂ ਉਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ‘ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਬਰੈਕਟਾਂ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਰੋਤ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸੰਸਕਰਨ ਦੇ ਪੰਨੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਚੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਆਧਾਰ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਸੂਚੀ ਹੈ।

3. ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ (ਗੁਰ ਪ੍ਰਬੰਧ) : ਜੋਤਿ ਅਤੇ ਜੁਗਤਿ

ਮੁਢਲੇ ਸਿਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈਪਹਿਲਾ ਗੁਰੂ ਇਕ ‘ਸੰਕਲਪ’ ਵਜੋਂ ਤੇ ਦੂਜਾ ਗੁਰੂ ਇਕ ‘ਸੰਸਥਾ’ ਵਜੋਂ। ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ‘ਗੁਰੂ ਸਿਧਾਂਤ’, ‘ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ’ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਧੇਰੇ ਸਾਹਿਤ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੰਸਥਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ‘ਰਾਇ ਬਲਵੰਡਿ ਤਥਾ ਸਤੈ ਡੂਮਿ’ (ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਰਾਗੀ ਸਿਖਾਂ) ਦੀ ਰਾਮਕਲੀ ਕੀ ਵਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀ (ਸਲਾਮਤਿ ਥੀਵਦੈ) ਹੀ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਛਤ੍ਰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ (ਲਹਣੇ) ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ (ਲਹਣੇ ਧਰਿਓਨੁ ਛਤੁ ਸਿਰਿ ਕਰਿ ਸਿਫਤੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪੀਵਦੈ॥ ਗੁਰਿ ਚੇਲੇ ਰਹਰਾਸਿ ਕੀਈ ਨਾਨਕਿ ਸਲਾਮਤਿ ਥੀਵਦੈ॥ 966)। ਭਟ ਕਲਸਹਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ-ਜੋਤਿ ਤੇ ਜੁਗਤਿ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗੇ ਚਲਦਾ ਗਿਆ (ਕਲਿਜੁਗਿ ਪ੍ਰਮਾਣੁ ਨਾਨਕ ਗੁਰੁ ਅੰਗਦੁ ਅਮਰੁ ਕਹਾਇਓ ॥ 1390)। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਸੰਸਾਰੀਆਂ ਲਈ ‘ਉਲਟੀ ਗੰਗਾ ਵਹਾਉਣਾ’ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ-ਰੀਤ ਤੋਂ ਉਲਟ ਇਕ ਗੁਰੂ ਨੇ ਇਕ ਚੇਲੇ ਦੇ ਸਿਰ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ‘ਤਾਜ’ ਰਖ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜੋਤਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਇਹ (ਜੋਤਿ-ਜੁਗਤਿ ਦਾ) ਸਿਲਸਿਲਾ ਨਿਰੰਤਰ ਚਲ ਪਿਆ, ਪਰ ‘ਜੋਤਿ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ” ਦਾ ‘ਅਸਚਰਜ ਖੇਲ’ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਾ ਆਇਆ:

ਥਾਪਿਆ ਲਹਿਣਾ ਜੀਂਵਦੇ ਗੁਰਿਆਈ ਸਿਰਿ ਛਤ੍ਰ ਫਿਰਾਇਆ।
ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਮਿਲਾਇ ਕੈ ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕਿ ਰੂਪੁ ਵਟਾਇਆ।
ਲਖਿ ਨ ਕੋਈ ਸਕਈ ਆਚਰਜੇ ਆਚਰਜੁ ਦਿਖਾਇਆ। ਵਾਰ/ਪਉੜੀ 1/45

ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਜੋਤਿ-ਜੁਗਤਿ ਦਾ ਇਕਸਾਰ ਪਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਜਨ ਦੀਪਕ ਤੇ ਦੀਪ ਜਗਾਯੋ' ਦੇ ਰਹਸ ਵਾਂਗ ਹੋਇਆ (ਨਾਨਕ ਅੰਗਦ ਕੋ ਬਪੁ ਧਰਾ ॥ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚੁਰਿ ਇਹ ਜਗ ਮੋ ਕਰਾ ॥ ਅਮਰਦਾਸ ਪੁਨਿ ਨਾਮੁ ਕਹਾਯੋ॥ ਜਨੁ ਦੀਪਕ ਤੇ ਦੀਪ ਜਗਾਯੋ ॥ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੋਥੀ ਪਹਿਲੀ, ਪੰਨਾ 70)। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਵਿਚਲੀ ਸਾਂਝੀ ਕੜੀ ‘ਨੂਰ’ ਦੀ ਹੈ (ਦਰ ਮਅਨੀ ਯਕੇ ਵ ਦਰ ਸੂਰਤ ਦੋ ਮਸ਼ਅਲੇ ਜਾਂ ਅਫ਼ਰੋਜ ਦਿਲਾਂ ਨੂਰੋ-ਨੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂਰੀ ਮਿਸ਼ਾਲਾਂ-ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀਵਿਚ ਦਰਅਸਲ ਜੋਤਿ ਇਕ ਹੀ ਹੈ, ਬਾਹਰੀ ਸੂਰਤਾਂ ਦੋ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ)। ਲਗਭਗ ਸਾਰਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਪਦ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦੀ ‘ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ’ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਆਲਾ ਪੀ ਕੇ ਦੈਵੀ ਹੁਕਮ (ਪ੍ਰਬੰਧ) ਅਨੁਸਾਰ “ਨਾਮ, ਦਾਨ, ਇਸਨਾਨੁ, ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ" ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ (40)। ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ “ਪੰਥ ਚਲਾਵਨ ਕਉ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਜੀ ਬਿਦਾ ਕੀਆ...”(89)। ਸੋਢੀ ਹਰਿ ਜੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਤੇ ਸਿਧਾਂ ਦੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਿਧ ਪੁਛਦੇ ਹਨ “ਤੈ ਦਰਸਨੁ ਲੀਅ ਸੁ ਕਿਸੁ ਕਾ ਲੀਆ ਹੈ, ਅਰੁ ਤੂ ਸਿਖੁ ਕਿਸੁ ਕਾ ਹੂਆ ਹੈ?” ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ ਕਿ “ਮੈ ਸਿਖੁ ਸਚ ਕਾ ਹੂਆ ਹੋਂ।“ ਸਚ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਨੂੰ ਆਦਿ ਸਚੁ ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ॥ ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ ਨਾਨਕ ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ॥ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆਉਂਦੇ ਹਨ (261)।

ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਨੇ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਬਾਰੇ ਦਸਿਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਅਧਿਕਾਰੀ, ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਰਹਸ ਆਦਿ ਪਖਾਂ ਉਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ (ਸ਼ਾਸਤਰੀ) ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ : “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦਾ ਜੁ ਮੁਖ ਉਜਲਾ ਰਖਣਾ ਟਿਕਾ ਹੈ ਸੀ॥ ਸੋਈ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦਾ ਟਿਕਾ ਮੁਖ ਉਜਲਾ ਹੋਆ ॥ (ਫਿਰ) ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਬਖਸੀ ॥ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ॥ ... ਮੈ ਆਪਣੀ ਜੋਤਿ ਤਿਸ (ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ) ਵਿਚ ਧਰੀ ਹੈ । ਗਿਆਨ ਦੀ ਭੀ ਸਕਤਿ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ।

‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ’ ਕ੍ਰਿਤ ਸੈਨਾਪਤਿ ਦਾ ਮੁਖ ਸੰਬੰਧ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਹੈ। ਸੈਨਾਪਤਿ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ‘ਗੁਰੂ’ ਕਿਸੇ ਵਡੇਰੇ (ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਮਕਸਦ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਮਕਸਦ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਜੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੋਇਆ ‘ਗੁਰ ਸੋਭਾ’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕਰਮ ਧਰਮ ਦੀ ਪਤਿ (ਇਜ਼ਤ) ਰਖਣ ਖਾਤਰ ਪ੍ਰਗਟੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮਾਨਵਤਾ, ਏਕਤਾ, ਧਰਮ ਆਦਿ ਦੀ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਢਕ ਲਿਆ ਤੇ ਦੀਨਾਂ ਦੀ ਇਜ਼ਤ (ਪਤਿ) ਰੱਖ ਲਈ:

ਪ੍ਰਗਟ ਭਏ ਗੁਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ। ਸਗਲ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਪੈ ਢਾਪੀ ਚਾਦਰ।
ਕਰਮ ਧਰਮ ਕੀ ਜਿਨਿ ਪਤਿ ਰਾਖੀ। ਅਟਲ ਕਰੀ ਕਲਜੁਗ ਮੈ ਸਾਖੀ॥ (65,68)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਰਖ ਕੇ ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 6” ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 6 ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਅਸਲ ਅਕਾਲਪੁਰਖ ‘ਨਿਰੰਕਾਰ’ (11) ਹੀ ਹੈ, ਦਿਸਦਾ ਸਰੂਪ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਹਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਖ, ਕਿਸੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਜਾਂ ਗੈਬੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਹਰੇ ਜਾਂਦੇ, ਸਗੋਂ ਲੋਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੇ ਅਣਖ ਨਾਲ ਹਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰਿਆਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦਾ ਤਖਤ ਹੈ, ਇਹ ਅਚਲ ਤਖਤ ਭੇਦ-ਰਹਿਤ ਹੈ (514), ਜਿਹੜਾ ਦੈਵੀ ‘ਹੁਕਮ’ (ਪ੍ਰਬੰਧ) ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ (514), ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ (ਭਾਈ ਲਹਣੇ) ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਪਦ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ (541) ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਵੀ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਦੈਵੀ-ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਧਿਰਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹਕ ਸਮਝਦੀਆਂ ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ (551)।

ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਜੋਤਿ ਤੇ ਜੁਗਤਿ (ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ) ਏਕਤਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਗੁਰਿਆਈ ਹੈ (321)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਇਕਰੂਪਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦਸਿਆ ਹੈ: ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਅੰਗਦ ਸੁਖ ਖਾਨ। ਅਮਰਦਾਸ ਗੁਰ ਰੂਪ ਮਹਾਨੁ। ... ਗੁਰ ਅਰਜਨ ਕੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਮ ਭੇਦ ਨ ਧਰੋ ॥ (288)। ਭਵਿਖਵਾਚੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਕਰਤਾ ਜਿਥੇ ਦਸ ਗੁਰ ਜੋਤਿ ਬਾਰੇ ਏਕਤਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਪੰਥ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਪਸਾਰੇ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਕਬ ਕਬ ਸ੍ਰੀ ਮੁਖ ਸੋ ਕਹੈ ਧਰਨੇ ਦਸ ਅਵਤਾਰ। ਪ੍ਰਗਟ ਪੰਥ ਨ ਪਾਛੈ ਕਰੌਂ ਦੇਵੋ ਰਾਜ ਅਪਾਰ॥ 191)।

‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10' ਦੇ ਕਰਤਿਆਂ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਜਿੰਨੇ ਕਾਰਜ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨੇ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਸਚ ' ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਕੀਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰੀ ਲੋਕ-ਲਾਜ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਡਰ (ਕੁਇਰ- 67)। ਗਰੀਬਾਂ ਦੀਆਂ ਇਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਕੋਟਿ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਕਟੇ। ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੁਖ ਹਰਨਾ ਹੈ (86)।

ਕਵੀ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂਜੋਤਿ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਖਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ ਜੋ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਇਹ ਦਸਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਆਦਿ ਗੁਰੂ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਸਮ ਰੂਪ ਹੈ (50)। ਕਰਤਾ ਪਹਾੜੀਏ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ‘ਹਜ਼ਰਤ’ (ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ) ਨੂੰ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਨਾਨਕ ਕੀ ਗਦੀ ਬਰ ਜੋਈ। ਸੁਨੀ ਹੋਤ ਹਜਰਤ ਤੁਮ ਸੋਈ।
ਸੋਢੀ ਰਾਮਦਾਸ ਕੋ ਨਾਤੀ। ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਸੁਖ ਕ੍ਰਾਂਤੀ॥ (928)

ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ-ਜੁਗਤਿ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਖਾਲਸੇ ਤਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਨੰਦੇੜ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁਕੇ ਹਾਂ ਤੇ ਹੁਣ ਤੋਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਸਮਾਅ ਜਾਵਾਂਗੇ (264)। ਇਹ ਪੁਛੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਕਿ ਸੰਗਤਾਂ ਕਿਸ ਦੇ ਲੜ ਲਗਣਗੀਆਂ? ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਸਰੂਪ ‘ਸਬਦ’ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰ ਜੋਤਿ ਤੇ ਪ੍ਰਤਖ ਗੁਰੂ ਮੰਨਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ (265)। ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ‘ਬਾਣੀ’ ਤਕ ਪਸਰੀ ਜੋਤਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ (441)।

ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਸ ਮਹਲਾਂ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਉਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਧਰਮ ਸਚ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੈ (3)। ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਗ੍ਰੰਥ ਜਹਾਜ' ਵੀ ਧਰਮ ਸਥਾਪਨਾ ਹਿਤ ਰਚਿਆ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸੀਸ ਵੀ ਇਸੇ ਸਚ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤ ਕਰਨ ਹਿਤ ਦਿਤਾ ਹੈ (3)। ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਜਗਤ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੋ ਵੀ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਜਗਤ ਹਿਤ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੋਇਆ ਕਵੀ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਿਜ-ਸਰੀਰ ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿਚ ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਦਿਤਾ ਸੀ (39)।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਰਉਪਕਾਰ ਹਿਤ ਰਣ ਵਿਚ ਜੂਝਦੇ ਰਹੇ (183)। ਗੁਰੂ ਨੇ ਜਿੰਨੇ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਜ਼ਫਰ ਜਾਲੇ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ, ਪੰਥ ਦੀ, ਸਚ ਦੀ ਭਲਾਈ (ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਮਜਬੂਤੀ) ਲਈ ਜਾਲੇ।

‘ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ' ਕਾ ਕ੍ਰਿਤ ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿਬਰ, ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬੰਸਾਵਲੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਚ ਮਧਕਾਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਨਕਸ਼ਾ ਉਲੀਕਦੀ ਹੈ। ਛਿਬਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦਾ ਰਹਸ, ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਭਰਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰਿਆਈ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ, ਗੁਰੂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਦੈਵੀ ਸਰੂਪ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਲਖਣਤਾ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਚਲੰਤ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਹੈ।

ਛਿਬਰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਤੇ ਗੁਰਿਆਈ ਸੰਸਥਾ ਤੋਂ ਵਾਕਿਫ਼ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਿਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ‘ਗੁਰੁਜੋਤਿ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਤੇ ਇਕਸਾਰਤਾ’ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ (9, 24, 119, 120, 124, 159)।

‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਰੂਪਾਕਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮੁਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਦਿਬ ‘ਮਹਿਮਾ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ‘ਗੁਰੂ’ ਸਿਧਾਂਤ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਕੋ ਨਾਅਰਾ (ਉਪਦੇਸ਼) ‘ਨਾ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨ’ ਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ (109)। ਇਹ ਕੇਵਲ ਇਕ ਨਾਅਰਾ ਮਾਤਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਿਸ਼ਨ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਵਿਚ ਸਾਂਝੀ ਕੜੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹੀ ਜੋਤਿ ਰੂਪ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਗੁਰੂ ਹੈ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਇਸ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਗੁਰ ਜੋਤਿ ਦੀ ਏਕਤਾ ਬਾਰੇ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਬਿਆਨਦਾ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰਿ-ਸੰਤ ਨੇ ਦਸ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪ ‘ਇਕ ਵਰਤ’ ਕੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਹੋ ਹਰਿ ਸੰਤ, ਸਤਿਗੁਰ ਪੁਰਖ ਕੀਜੈ ਜਗ ਭਗਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ।
ਦਸ ਸਰੂਪ ਦਸ ਨਾਮ ਧਰ ਕਰਹੋ ਜਗਤ ਉਧਾਰ॥ (ਭਾਗ-20)

ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜੋਤਿ ਵੀ ਟਿਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ‘ਲਹਣੇ’ ਨੂੰ ‘ਅੰਗ” ਨਾਲ ਕੇ ‘ਅੰਗਦ’ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ (412)। ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰ ਜੋਤਿ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਦੀਵਾ ਬਲਦਾ ਹੈ :

ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਰੂਪ ਧਰਿਓ ਬਨਵਾਰੀ। ਜਗ ਭਗਤ ਨੀਵ ਧਰ ਕੀਓ ਪਾਰੀ।
ਗੁਰ ਅੰਗਦ ਰੂਪ ਧਰਿ ਕੀਓ ਹੁਲਾਸਾ। ਜਿਮ ਦੀਪਕ ਸੌ ਦੀਪ ਪ੍ਰਕਾਸਾ॥ (79)

ਇਸ ਜੋਤਿ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਇਕਸਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗੇ-ਅਗੇ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਖਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਰੂਪ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ‘ਚਲਿਤ’(ਕਾਰਜ)ਕੀਤੇ, ਉਹਸਾਰੇਜਗਤਉਧਾਰਨਦੇਨਮਿਤਹੀਸਨ। ਕਰਤਾਪੁਰਖ (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ) ਨੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ ਜਗਤਾਰਨ ਹਿਤ ਹੀ ਰਚੇ (89)। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਆਪ ਰਹੇ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਵਾਰਨ ਖਾਤਰ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆਏ ਹਨ (98,107)। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਗਤ ਰੂਪ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ ਬਣ ਕੇ ਆਏ, ਜਿਸ (ਗੁਰੂਜਹਾਜ) ਉਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਤਰਨਾ ਸਿੱਖਿਆ (ਭਾਗ-੧੩੩; ਭਾਗ -192)।

ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਵਾਰਤਕ) ਦਾ ਕਰਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਤੀਰਥ ਜਾਤਰਾ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ (‘ਚਲਿਤਰ’) ਵੀ ਲੋਕ ਉਧਾਰਨੇ ਨਮਿਤ ਹੀ ਹੋਇਆ (80)। ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਮਾਰਗ ਵਲ ਲਾਉਣ ਲਈ ਦੂਰਦੂਰ ਤਕ ਗਏ (173)। ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਇਕ ਢੋਅ ਬਣੀ ਤੇ ਲੋਕਾਈ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਪਾਸੋਂ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ੁਧੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ। ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਕਵਿਤਾ/ਵਾਰਤਕ) ਦੇ ਕਰਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰਿਆਈ ਨੂੰ “ਭਗਤਿ ਸਿੰਘਾਸਨ’ (ਭਾਗ-397) ਤੇ ‘ਦੀਨ ਦੁਨੀ ਦਾ ਛਤ੍ਰ’(84) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਦੈਵੀ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਸਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਧਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨਾ ਕੇਵਲ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹਚਿਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਲ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ (ਬੇਪਰਵਾਹ) ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰੀ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵਡੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਪੀਰ (ਪਾਤਸ਼ਾਹ) ਅਤੇ ਪੀਰਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਕੀਰ ਕਰਨ ਦੀ ਅਜ਼ਮਤ ਹੈ। ਕੈਪਟਨ ਮਰੇ ਦੇ ਪੁਛੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਭੰਗੂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਮਰੀ ਕਹਯੋ ਭਯੋ ਨਾਨਕ ਫਕੀਰ। ਉਨ ਸ਼ਾਹੀ ਕੀ ਕਿਆ ਤਦਬੀਰ।
ਹਮੈ ਕਹਯੋ ਵਹਿ ਸ਼ਾਹਿਨ ਕੋ ਸ਼ਾਹਿ। ਦੀਨ ਦੁਨੀ ਸਚੋ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹਿ।
ਕਈ ਸ਼ਾਹ ਤਿਨ ਕੀਯੇ ਫਕੀਰ। ਕਈ ਫਕੀਰ ਕਰ ਦੀਨੇ ਪੀਰ।
ਰਹਯੋ ਆਪ ਹੁਇ ਬੇਪਰਵਾਹ। ਯੌ ਨਾਨਕ ਭਯੋ ਸ਼ਾਹਿਨ ਸ਼ਾਹਿ। (2)

ਕੈਪਟਨ ਮਰੇ ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਬਲੀਕਲ-ਮਿਥ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਆਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਪੁਰਾਤਨ ਮਿਥ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੈਵੀ-ਤਤ ਤੋਂ ਵਰੋਸਾਏ ਹੋਏ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਅਵਤਾਰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਜੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ (7)। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੈ। ਕਲਜੁਗ ਵਿਚ ਖੋਹਖਿਚੀ, ਹਨ੍ਹੇਰ, ਗਿਰਾਵਟ, ਲਾਲਚ, ਮਾਇਆ ਆਦਿ ਦੇ ਪਸਰੇ ਹਨ੍ਹੇਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹਿਤ ਆਪ ‘ਅਵਤਾਰ’ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਧਾਰਦੇ ਹਨ (7)। ਸ਼ੁਭ ਪੰਥ ਚਲਾਉਣ, ਕੁਕਰਮ ਖਤਮ ਕਰਨ, ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੀ ਕਰਨ ਹਿਤ ਨਿਰੰਕਾਰ ਸਰੂਪ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜਗ ਵਿਚ ਆਏ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਰਾਜ’ ਅਤੇ ‘ਜੋਗ (ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ) ਕਮਾਉਣ ਹਿਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ :

ਰਾਜ ਜੋਗ ਉਨ ਦੋਊ ਕਮਾਏ।. . .ਲੋਕਨ ਕੋ ਸ਼ੁਭ ਪੰਥ ਚਲਾਓ।
ਇਮੈ ਪਾਤਿਸਾਹੀ ਨਾਨਕ ਘਰਿ ਆਈ।(8)

ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਸਿਖੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ, ਜੋਤਿ-ਜੁਗਤਿ ਦਾ ਰਹਸ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਤੋਂ ਦੀਵਾ ਜਗਣ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ :

ਜਿਮ ਦੀਪਕ ਤੇ ਦੀਪਕ ਜਾਗੈ। ਤਿਉਂ ਗੁਰ ਤੇ ਗੁਰ ਹੋਤ ਭਏ ਆਗੈ। (23)

ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਪੁਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸਭ ਸਮਾਨ ਹਨ (38)। ਸਤਿਗੁਰ ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਦਾ ਭੁਖਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਪਿਆਰ ਕਰੇਗਾ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਹੈ (177)। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਈ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪੁਤ-ਪੋਤਰੇ ਹਨ:

ਸਤਿਗੁਰ ਕਹਯੋ ਥੋ ਹਮ ਸਿੰਘ ਪਯਾਰੇ। ਪੁਤ੍ਰ ਪੋਤਰੇ ਏਈ ਹਮਾਰੇ। (216)

ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪੰਥ ਪੈਦਾ ਕਰਨ, ਪੰਥ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦੇਣ, ਗਰੀਬਾਂ, ਲਤਾੜਿਆਂ ਤੇ ਨਿਮਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਚਾ ਚੁਕਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਵਲੋਂ ਕਮਾਈ ਗਈ ਘਾਲ ਨੂੰ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੀ ਓਜਮਈ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਥ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨੇ ਨਿਜ ਅੰਸ਼ ਤਕ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰੇ ਪੁਤਰ ਪੰਥ ਦੀ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।

ਸਤਿਗੁਰ ਚਾਰੋ ਦਏ ਅਖਾਈ। ਪੰਥ ਲਈ ਨਿਜ ਅੰਸ ਗਵਾਈ। (2)

ਭਾਈ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਾਹਬਾਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਾਰਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੋਇਆ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਹਮ ਕਾਰਨ ਗੁਰ ਕੁਲਹਿ ਗਵਾਈ। ਹਮ ਕੁਲ ਰਾਖੈ ਕੌਣ ਬਡਾਈ। (253) ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕਾਰਜ, ਸਰੂਪ ਜਾਂ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਨੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚਲੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਉਹ

ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਮ, ਦਾਨ, ਕਿਰਤ ਆਦਿ ਦੇ ਸਰਬਕਾਲੀ ਪਖ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ।

4. ਧਰਮਸਾਲ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ‘ਧਰਮਸਾਲ’, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ, ਇਕ ਪ੍ਰਬੰਧਗਤ ਵਿਵਸਥਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੰਥ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਧਰਮਸਾਲ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਸੰਗਤ ਦਾ ਆਉਣ-ਜਾਣਾ, ਸੰਗਤ ਦੇ ਜੁੜਨ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ (270)। ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ ਵਖੋ-ਵਖ ਸਿੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਬਣਾਈਆਂ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ (348)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਲ ਤਕ ਪੰਥ ਦੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਸਥਾ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ, ਪਾਂਵਟਾ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਨੰਦੇੜ, ਹੀਰਾ ਘਾਟ, ਨਗੀਨਾ ਘਾਟ ਆਦਿ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਹੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਪਰੰਪਰਾਗਤ (ਹਿੰਦੂ) ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ (ਕੁਇਰ - 213; ਸੁਖਾ - 53, 92)। ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਖਣ ਵਿਚ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਲਈ ਉਦਾਸੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ (175)।

ਛਿਬਰ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਸਿਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਨਿਤ-ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਇਕ ਜਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹੈ; ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਮੁਹੱਬਤ ਨਾਲ ਇਥੇ ਮਿਲ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਇਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਕਥਾ, ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ (ਸਾਖੀ) ਦੇ ਚਰਚੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ:

ਵਾਸੀ ਵਿਚਿ ਜਿਥੇ ਹੋਵੈ ਧਰਮਸਾਲ। ਸਿਖ ਮਿਲ ਬੈਠਨ ਪ੍ਰੇਮ ਮੁਹਬਤਿ ਨਾਲ।
ਸਬਦ ਸਾਖੀ ਗ੍ਰੰਥ ਪੋਥੀ ਪੜੀਐ। ਕੀਰਤਨ ਕਥਾ ਗੁਰ ਚਰਚਾ ਕਰੀਐ।
ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਖ ਹੋਵਨ ਦੀ ਹੋਵੈ ਅਤਿ ਚਾਹ। ਸੋ ਉਥੇ ਚਲ ਜਾਵੈ ਖਾਹਮਖਾਹ। (43-8)

‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼` ਦਾ ਕਰਤਾ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਹੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ‘ਸਜਣ (ਠਗ)' ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਥਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਉਂ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਧਰਮਸਾਲ ਦਾ ਮੁਢ ਸੀ (ਭਾਗ-128)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਵਨਾਭ ਨੂੰ ਵੀ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਿਤਾ ਤਾਂ ਉਥੇ ਵੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਮੁਢ ਬੰਨਿਆ (202)। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ (ਕਰਤਾਰਪੁਰ) ਧਰਮਸਾਲ ਬਣਾਈ, ਜਿਥੇ ਸਿਖੀ ਦਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਰੂਪ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ (382)। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਵਿਗਾਸ ਹੋਇਆ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਨਵੀਆਂ-ਨਵੀਆਂ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਨਗਰ ਆਬਾਦ ਹੋਏ, ਜਿਹੜੇ ਸਿਖੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ (ਭਾਗ-159), ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ (ਮਹਿਮਾ (ਵ)107), ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ (ਭਾਗ-340) ਆਦਿ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸਿਖੀ ਦੇ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਜਾਂ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਬਲਕਿ ਬਾਕੀ ਸਿਖ ਸਾਹਿਤ ਵਾਂਗ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ‘ਤੀਸਰ' ਪੰਥ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ (222)।

5. ਪੰਥ ਪ੍ਰਬੰਧ : ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਪੰਥ

‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੰਥ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਬੋਤਮ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਮਨੁਖਾਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਬਣਾ ਦਿਤਾ, ਪੂਰੀ ਲੋਕਾਈ ਵਿਚ ਅਗਿਆਨ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਅਗਿਆਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਾਧ ਸੰਗਤਿ, ਜੋ ਕਿ ਇਕ ਪ੍ਰਬੰਧਯੁਕਤ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:

" “ਅਗਯਾਨ ਸਾਰੇ ਦੇਸਾਂ ਮੈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਸਾਧ ਸੰਗਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗਯਾਨ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਤਾ ਹੈ ਅਗਯਾਨ ਨੂ ਕਢ ਦੇਦਾ ਹੈ... (259)। ‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਖੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ‘ਅਮਲਾਂ ਵਿਚ ਹੈ, ਨਿਰੀਆਂ ਗਿਆਨ-ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ :

“ਪਰੋਜਣ (ਪਰਯੋਜਨ) ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਖੇਡ ਨਹੀਂ ਗਿਣਨੇ ਅੰਬ ਚੂਪਣੇ ਹੈ ॥ ਵਚਨਾ ਦਾ ਤਾਤ ਪਰਜ ਕਮਾਵਣਾ ਹੈ ॥ ਜੋ ਕਮਾਵਣਗੇ ਤਿਨਾ ਨੂ ਹੀ ਫਲੁ ਪ੍ਰਾਪਤਿ ਹੋਵੇਗਾ ॥ ਸਤਿਗੁਰਾ ਗੋਸਟਾ ਸਿਖਾਂ ਦੇ ਸਮਝਾਵਣ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤੀਆ ਹੈ॥ ਜੋ ਇਨਾ ਰਹਿਤਾ ਨੂੰ ਕਮਾਵੈਗਾ ਤਿਨਾ ਨੂ ਸਿਖੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ ।” (595)।

ਗੁਰਮਤਿ, ਨਾਮ ਦਾ ‘ਸਿਕਾ’ ਹੈ, “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤਿ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਕਾ ਚਲਾਇਆ ਹੈ... ਬਾਬੇ ਜੀ ਨਾਮ ਦਾ ਜਹਾਜ ਸਿਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਹੈ” (610)।

‘ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਬੰਧ (ਖੇਲ), ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਭਿਮਾਨੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਹਨ, ਉਹ ਵਡਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਨੀਚਾਂ ਨੂੰ ਉਚਾ ਚੁਕਿਆ, ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜੀ ਹੈ, ਮਾਇਆਧਾਰੀਆਂ ਤੇ ਅਭਿਮਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜਿਆ ਹੈ: “ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਖੇਲ ਉਲਟਾ ਹੈ ॥ ਪੈਰਾ ਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ ਹੈ ॥ ਨੀਚਾ ਨੂੰ ਥਾਪਿਆ ਹੈ ॥ ਜੋ ਉਚ ਅਭਿਮਾਨੀ ਹੈ ਤਿਨਾ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।” (610)। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਹਿਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ‘ਉਦਾਸ’ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ/ਮਾਰਗ ਹੈ (610)।

‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ’ ਕ੍ਰਿਤ ਸੈਨਾਪਤਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ‘ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ’ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਨੂੰ ਮੁਖ ਰਖਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਮੁਢ, ਸਰੂਪ, ਕਾਰਜ, ਵਿਲਖਣਤਾ, ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਅਡਰੀ ਰਹਿਤ-ਬਹਿਤ ਬਾਰੇ ਚੇਤੰਨ ਹੈ। ਸੈਨਾਪਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਥਿਰ (ਅਚਲ) ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਨੀਂਹ ਉਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪੰਥ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਹੜੀ ਕਦੇ ਵੀ ਹਿਲਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇਗੀ :

ਜਿਤੇ ਸਰਬ ਭੇਖੰ। ਤਿਤੇ ਸਰਬ ਪੇਖੰ। ਨ ਪਾਯੋ ਅਲੇਖੰ। ਯਹੈ ਬਾਤ ਦੇਖੀ॥
ਜਿਤੇ ਮੈ ਪਠਾਏ। ਸੁ ਆਪੀ ਕਹਾਏ।...ਅਚਲ ਨੀਵ ਡਾਰੀ। ਟਰੈਗੀ ਨਾ ਟਾਰੀ॥ (66-7)

ਸੈਨਾਪਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਖੀ ਕੋਈ ਪਰੰਪਰਕ ਪੰਥ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਦਾ ਕਰਤਾ ਤਾਂ ਆਪ ਅਕਾਲਪੁਰਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਤਰ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ) ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸਾਜਿਆ ਹੈ (68-9)। ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸਾਜੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦੇ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਤੇਜ਼ਧਾਰੀ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਹੈ (68-9) ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨਵੇਂ ਪੰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ, ਸੁਚ-ਭਿੱਟ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੰਜਾਲ ਲਾਹ ਦਿਤੇ ਗਏ, ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੰਭਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ (78)।

ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਦਸਦਾ ਹੋਇਆ ਸੈਨਾਪਤੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜ ਕੇ ਮਸੰਦ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਤੇ ਗਏ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਿਧਾ, ਪੰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਿਆ (79, 81, 87)। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਦੁਰਜਨ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਕਰ ਦਿਤਾ (79)। ਖਤ੍ਰੀ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਨਿਆਰਾ (108), ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਵਾਂ ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ (98), ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵਖਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੁ ' ਸੋਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਹੀ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗਿਰੀ (ਪੁਜਾਰੀਵਾਦ) ਖਤਮ ਕਰ ਦਿਤੀ ਹੈ। ‘ਸੰਸਾਰ’ ਤੇ ‘ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ' ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਇਕ ਪਾਸੇ ਸੰਸਾਰ (ਦਾ ਵਿਧਾਨ) ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੰਥ (ਦਾ ਵਿਧਾਨ) ਹੈ।

ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ, ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਹੋ ਰਹੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਅਚੇਤ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਤਾ, ‘ਮੰਤ੍ਰੀ’ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ‘ਰਾਜਾ’ ਨੂੰ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਸ਼ਤਰਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਹੀ ਸੰਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਪਾਰਾਵਾਰ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਾ ਰਖੇ ਹਨ ਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ (66)। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਲਈ ਪੁਛੇ ਗਏ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ (ਪਹਾੜੀਆ) ਮੰਤ੍ਰੀ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਥ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਰਯਿਅਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਥਾਂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਜਟ-ਗਵਾਰ, ਤੇਲੀ-ਲਬਾਣੇ ਕਈ ਕੁਝ ਇਕਠੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ (71)। ਪੰਥ ਸਾਜ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਚਾਰੇ ਕੇ ਪਦਾਰਥ - ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਸੰਗਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਦਿਤੇ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਵਿਚ ਲਿਆ ਕੇ ਇਕੋ ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਲੈ ਆਂਦਾ ਤੇ ਅਣਖਇਜ਼ਤ ਦਾ ਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:

ਬੈਸ ਸੂਦੁ ਏ ਜਾਟ ਅਪਾਰਾ। ਤਾਕੋ ਪੰਥ ਮਾਹ ਮੈ ਧਾਰਾ।
ਸਭ ਜਗ ਰਾਜ ਤੋਹਿ ਕੋ ਦੀਨਾ। ਪੁਨਿ ਬਿਧਿ ਸੋ ਤੁਮ ਕੋ ਗੁਰ ਕੀਨਾ। (੧੧੨)

ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪੰਥ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਾ ਹੋਏ ਕਿ ਇਥੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ‘ਸੂਦਰ’ ਹੀ ‘ਕਠੇ ਕਰ ਦਿਤੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ‘ਰਾਜ’ ਖੋਹ ਲੈਣਗੇ (118)। ਕਵੀ, ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਭੀਮ ਚੰਦ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨੀ ‘ਪੰਥ’ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਕਥਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸੰਸਾਰੀ ਰੀਤਾਂ-ਰਸਮਾਂ ਛਡ ਕੇ ਇਕ ਐਸਾ ਨਵਾਂ ਪੰਥ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਚਾਰ ਵਰਣ, ‘ਇਕ ਵਰਣ’ ਭਾਵ ਖਾਲਸਾ ਵਰਣ ਵਿਚ ਇਕਠੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ‘ਇਕਵਰਨ’ ਵਿਚ ‘ਰਾਜ ਤੇ ਜੋਗ’ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਸ਼ਤਰਧਾਰੀ ਵਰਨ ਹੈ (124)।

ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ‘ਗ੍ਰਹਿ’ (ਪੰਥ) ਵਿਚ ਮਿਤ੍ਰ-ਸਤ੍ਰ ਦਾ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਚਾਰੇ ਵਰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੈਵੀ ਮਤਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਅਬਚਲ (ਨਾ ਹਿਲਣ ਵਾਲੀ) ਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਹੈ (15, 18, 52)। ਇਸ ਮਤਿ ਵਿਚ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ‘ਮਾਤਾ’ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (57)। ਦੇਗ-ਤੇਗ ਦੇ ਸੁਜੁਗਤ-ਮਤਿ ਵਿਚ ਜੰਝੂ ਆਦਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਇਥੇ ਸ੍ਰੀਅਸ (ਕ੍ਰਿਪਾਨ) ਹੀ ਜੰਝੂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਸਭ ਪਰੰਪਰਕ ਰੀਤਾਂ ਰਸਮਾਂ ਛਡ ਦਿਤੀਆਂ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿਕ ਦੀ ਆਸ ਛਡ ਕੇ ‘ਖਾਲਸਾ ਵਰਨ’ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ (58, 70, 71)।

ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ (ਸਿਧਾਂਤ) ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕਰਮਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਗੁਰੂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਸਿਖ ਅਖਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਮੰਨਣਾ ਹੀ ਸਿਖੀ ਹੈ (73)। ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦਾ ਧਰਮ ਸਿਦਕ, ਅਣਖ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਸਿਖੀ ਸਿਦਕ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਭੇਖੀ ਜਾਂ ਭੇਖ ਧਾਰਿਆਂ ਸਿਖੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ (124,132), ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਖੀ ਭੇਖ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ (185, 165) ਅਤੇ ਉਹ ਚਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸਲ ਸਿਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਨ-ਤਨ ਕਰਕੇ ਕਰੀਬ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਗੁਰ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿ ਕਰਕੇ ਮੰਨਣ, ਅਜਿਹੇ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ‘ਦੀਦਾਰੀ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰੌਲੇ ਦੇ ਸਿਖ ਬਿਲਕੁਲ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ। ਸਿਖੀ ਤਾਂ ਸੀਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਿਰੇ ਭੇਖ ਦੀ ਨਹੀਂ (85, 165)। ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਥ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਇਹ ਪੰਥ ਅਕਾਲ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਿਖ ਅਕਾਲ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪ ਰਾਜ ਦਿਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਗਰੀਬ ਦੀ ਰਖਿਆ ਹੋ ਸਕੇ। ਪੰਥ ਵਿਚ ਚਾਰੇ ਵਰਨ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਆਏ ਤੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰਾਜ’ ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਘਰ ਆਇਆ (103, 130, 183)।

‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਸਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੰਥ ਦਾ ਆਰੰਭ ਦੈਵੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਚ ਦਾ ਪਸਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚੋਂ ਕੂੜ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਇਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲਛਣ ‘ਅਮਲ’ ਕਰਨਾ ਹੈ, ‘ਪੜ੍ਹੇ-ਗੁਣੇ’ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਮਹਤਾ ਨਹੀਂ “ਪੜੇ ਗੁੜੇ ਸਾਬਾਸਾ ਨਾਹੀ, ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਬਾਸ ਹੈ।” (321)। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਲਜੁਗ ਅੰਦਰ ਧਰਮ ਦਾ ‘ਪੰਥ’ ਚਲਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਹੋਰ ਸਭ ਰਾਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਵਖਰਾ ਹੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਭ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ‘ਰਾਜ’ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਧਰਮਰਾਜ’ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ‘ਰਾਜ’ ਵਿਚ ਮੁਕਤੀ-ਭੁਗਤੀ, ਮੀਰੀਪੀਰੀ ਸਭੋ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਭਵਜਲ ਪਾਰ ਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਵਿਚ ‘ਕਲਿ’ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ (ਭਾਗ-406, 408; ਭਾਗ-75, 213, 36, 241, 265)।

ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਥ ਨਾ ਤਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਮਾਤ੍ਰ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਫਿਰਕਾ ਜਾਂ ਸੰਪ੍ਰਦਾ, ਇਹ ਤਾਂ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਕਰਮ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸਰਬੋਤਮ (ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਉਂਤਬਧ) ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਬਰ ਨਾਲ ਜੂਝ ਕੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਹਿਤ ਸਦਾ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਵਰਗ ਵਿਚੋਂ ਉਠੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਪੁਰ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਉਸਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰੁਚੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ‘ਪੰਥ’ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੰਥ ਰੂਪੀ ‘ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ’ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਾਹ ਸਚੇ’ ਨੇ ਆਪ ਦਿਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਿਲਗੋਭਾ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਕਰਾਮਾਤ ਤੋਂ ਘਟ ਨਹੀਂ ਕਿ ‘ਸ਼ਾਹ’ ਲੋਕ ‘ਰਯਤ’ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਹਾਰ ਗਏ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ (ਸ਼ਾਹਾਂ) ਕੋਲ ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤਕ ਜਗੀਰਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਖੀਰੇ ਸਨ:

ਕਿਮ ਕਰ ਜਟਨ ਸ਼ਾਹਿ ਸੂਬੇ ਮਾਰੇ। ਸ਼ਾਹਿ ਰਯਤ ਤੇ ਕਿਮ ਕਰ ਹਾਰੇ।
ਬਾਈ ਸੂਬੇ ਮੁਗਲਨ ਪਾਹਿ। ਕਈ ਜ਼ਜ਼ੀਰੇ ਸਾਮੁੰਦ੍ਰ ਮਾਹਿ।
ਸਾਰੀ ਹਿੰਦ ਥੀ ਚੁਗਤਿਨਿ ਪਾਸ। ਕੌਣ ਗਜਬ ਕਰ ਏ ਭਏ ਨਾਸ।
ਰਯਤ ਛੇਲੀ ਸਮ ਹਾਕਮ ਸ਼ੇਰ। ਹਾਕਮ ਬਾਜ਼ ਔ ਰਯਤ ਬਟੇਰ।
ਛੇਲੀਅਨ ਮਾਰੇ ਸ਼ੇਰ ਕਿਮ ਕਿਮ ਬਟੇਰਨ ਮਾਰੇ ਬਾਜ।
ਔ ਹਾਕਮ ਮਾਰੇ ਰਯਤੈਂ ਯਹ ਕਰਮਾਤਹਿ ਕਾਜ। (5)

ਇਸ ਡਾਢੇ ‘ਪੰਥ’ ਵਿਚ ਦੈਵੀ ਸ੍ਰੋਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ‘ਸਕਤਿ ਬਲ’ ਹੀ ਸੀ (ਹੈ ਇਨ ਮੈ ਕਿਛੁ ਸਕਤਿ ਬਲ ਕੈ ਕਿਸ ਡਾਢੈ ਪੰਥ। 5), ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ‘ਕਰਾਮਾਤ’ ਵਾਪਰੀ, ਨਹੀਂ ਘਟੋ-ਘਟ ਹਿੰਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਐਸਾ ਕੋਈ ਹਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ‘ਪਾਤਸ਼ਾਹ' ਅਖਵਾਏ ਹੋਣ (ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸਿਖ ਲਹਿਰ, ਪੰਨਾ 7)। ਸੋ ‘ਪੰਥ’ ਕੇਵਲ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਪਾਤਸ਼ਾਹ’ ਵੀ ਹੈ। ਭੰਗੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਟਾਂ (ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ, ਸ਼ਾਹਾਂ ਆਦਿ) ਨੇ ‘ਪੰਥ’ ਨੂੰ ‘ਰਯਤ’ ਕਹਿ ਕੇ ਛੁਟਿਆਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ‘ਆਦਿ’ ਤੋਂ ਹੀ ਜ਼ਬਰ ਵਿਰੁਧ ਘੁਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ :

ਪੰਥ ਆਦਿ ਤੈ ਘੁਲਤੈ ਆਯੋ। ਦੁਸਟ ਪਾਤਸਾਹੈ ਰਯਤ ਸੁਨਾਯੋ। (4)

ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਓਪਰੀ ਬਾਹਰੀ ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰਖਦੇ, ਮੁਕਤਿ-ਭਗਤਿ ਸਭ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (177)। ਪੰਥ ਸਾਜਣਾ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦਿਆਂ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜ ਭੁਜੰਗੀ (ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ) ਸਾਜ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚਾਰੇ ਵਰਨ ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ (34)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰੇ ਵਰਨਾਂ ਦੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਚਿੰਤਾਵਾਂ (ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਸੁਚ-ਭਿੱਟ, ਪਾਖੰਡ ਆਦਿ) ਮਿਟ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ (173)। ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ (413) ਗੁਰੂ ਪੰਥ, ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲਤਾੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਸੀਹਾ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ‘ਜਿਨ ਕੀ ਜਾਤ ਪਾਤ ਕੁਲ ਨਾਹੀ' ਸੀ ਤਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਹਥ ਪਾਇਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪੰਥ ਦੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਰਾਹ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਐਨੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ (ਸ਼ਕਤਿ) ਆ ਗਈ ਕਿ ਉਹ ਚਿੜੀਆਂ-ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਜ-ਰੂਪੀ ਜ਼ਾਬਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਪਏ (ਜਿਨ ਸ਼ਾਹ ਨਾਨਕ ਚਰਨ ਪ੍ਰਸਾਏ। ਤਿੰਨ ਮੈਂ ਸ਼ਕਤਿ ਇਤੀ ਭਈ ਆਏ। ਚਿੜੀਅਨ ਤੇ ਉਨ ਬਾਜ ਕੁਹਾਏ। ਛੇਲਨ ਕੋਲੋਂ ਸ਼ੇਰ ਤੁੜਾਏ। 2)। ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੁਚਾ ਸਿਖ ਪੰਥ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਹਕ ਵਿਚ ਹੀ ਭੁਗਤਿਆ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਨੀਚ-ਜਾਤੀਆਂ ਨੇ ਕਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਨਾਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਪੰਥ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੀ ਬਖਸ਼ੀ :

ਸਤ ਸਨਾਤਿ ਔ ਬਾਰਹਜਾਤ। ਜਾਨਤ ਨਹਿ ਰਾਜਨੀਤ ਕੀ ਬਾਤ।
ਜਟ ਬੂਟ ਕਹਿ ਜਿਹ ਜਗ ਮਾਂਹੀ। ਬਣੀਏ ਬਕਾਲ ਕਿਰਾੜ ਖਤ੍ਰੀ ਸਦਾਈ।
ਲੁਹਾਰ ਤ੍ਰਖਾਣ ਹੁਤ ਜਾਤ ਕਮੀਨੀ। ਛੀਪੋ ਕਲਾਲ ਨੀਚਨ ਪੈ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕੀਨੀ।
ਗੁਜਰ ਦ੍ਵਾਰ ਹੀਰ ਕਮਜਾਤਿ। ਕੰਬੋਇ ਸੂਦਨ ਕੋਇ ਪੂਛੇ ਨ ਬਾਤ।
ਝੀਵਰ ਨਾਈ ਰੋੜੇ ਘੁਮਿਆਰ। ਸਾਇਣੀ ਸੁਨਿਆਰੇ ਚੂੜੇ ਚਮਿਆਰ।
ਔ ਬਾਹਮਣ ਹੁਤੇ ਮੰਗਵਾਰ। ਬਹੁਰੂਪੀਏ ਲੁਬਾਣੇ ਔ ਘੁਮਿਆਰ।
ਇਨ ਗਰੀਬਨ ਹਮ ਦਯੈ ਪਾਤਸਾਹੀ। ਏ ਯਾਦ ਰਖੈ ਹਮਰੀ ਗੁਰਿਆਈ। (32)

ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਖ ਪੰਥ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਨ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਰਤਾ ‘ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਬਦ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ‘ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਾਅਵੇ’ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਿਥ ਵਿਚੋਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਹਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਬਿੰਦੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ, ਰਾਜ ਇਹ ਸਿਖ ਪੰਥ ਦੇ ‘ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ’ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਹਕ ਹਨ।

6. ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ

ਲੰਗਰ, ਮੰਜੀ, ਗੁਰਮਤਾ, ਅਕਾਲ ਤਖਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਦੇ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਪਰੋ ਕੇ ਸਿਖੀ ਨੂੰ ਇਕ ਸੰਗਠਿਤ ਸਮਾਜ (ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ) ਦਾ ਰੂਪ ਦਿਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਦਕਾ ਹੀ ਅਨ੍ਹਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਤਿ ਬਿਖੜੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਿਖ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰਖ ਸਕੇ ਤੇ ਪੰਥ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਕੌਮ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਰਖ ਦਿਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੇਲੇ ਲੰਮੀ ਘਾਲਣਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਮਤਾ ਜਾਂ ਸਰਬਤ ਖਾਲਸਾ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਸੰਕਟ ਕਾਰਨ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਆਧਾਰ ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਹੀ ਪਏ ਹਨ। ਇਥੇ ਅਸੀਂ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਸਿਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਧਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਬੰਧਾਤਮਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ।

7. ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਪੰਗਤ

‘ਗੁਰ ਸੋਭਾ’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਸੰਗਤ ਹੀ ਇਕ ਐਸਾ ਪ੍ਰਬੰਧ/ਸਾਧਨ ਹੈ ਜਿਥੇ ਮਨੁਖ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ (ਭੇਵ) ਸਤਿਸੰਗਤ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਤਸੰਗਤਿ ਮੈ ਪਾਈਐ ਕਰਨਹਾਰ ਕੇ ਭੇਵ (182)। ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਦਸਦਾ ਹੋਇਆ ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ 6 ਦਾ ਕਰਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭੇਖ ਜਾਂ ਪਾਖੰਡ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਈਦਾ, ਸਗੋਂ ਨਿਮਰ ਭਾਵੀ ਹੋ ਕੇ ਜਾਈਦਾ ਹੈ (14, 36)। ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਪੰਗਤ (ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ) ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੋਇਆ ਕਰਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਦੀ ਅਹਿਮ ਥਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਦਾ ਤੁਰਿਆ ਭਾਵ ਚਲਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ (769)। ਇਹ ਚਹੁ ਵਰਨਾਂ ਵਿਚ ਸਾਂਝਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭਿਖਾਰੀ ਤਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਵੀ ਚਹੁ ਵਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਭਾਵ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਹੀ ਲੰਗਰ ਛਕਦੇ ਹਨ (385)।

‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਨੇ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਮੁਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲੰਗਰ, ਪੰਗਤ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਅਰੰਭ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਸਾਖੀ ‘ਸਿਧ ਮਤੇ ਕੀ’ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਇਕ ਵਿਵਸਥਿਤ, ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸਰੂਪ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਹੋਰ ਨਿਖਰਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ‘ਲੰਗਰ’ ਵਿਚ ਖੁਦ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀ ਵੀ (ਭਾਗ-304, ਭਾਗ-84)।

ਸੰਗਤ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੁਢ ਨੂੰ ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਿਥੇ ਵੀ ਗਏ, ਉਥੇ ਉਥੇ ਸਿੱਖ ਇਕਠੇ ਹੁੰਦੇ ਗਏ ਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਗਈਆਂ (18), ਅਜਿਹੀ ਸੰਗਤ ਹੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਗਈਆਂ, ਭਾਵ ਜਿਥੇ ਜਿਥੇ ਸੰਗਤ ਜੁੜਨ ਲੱਗੀ, ਉਥੇ ਹੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੇਲੇ ਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਤ ਕੀਤੀ ਗਈ (18)।

8. ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਪ੍ਰਮੁਖ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਸਿੱਖੀ ਵਿਗਾਸ ਦੇ ਭਵਿਖਤ ਸਮੇਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਔਕੜਾਂ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ ਸੂਰਬੀਰ ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਅਸੀਂ ਜੋ ਸਸਤਰ ਪਕੜਨੇ ਹੈਨਿ ਸੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਕੇ ਪਕੜਨੇ ਹੈਨਿ ... ਸਸਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਕਰਿ ਮੀਰ ਦੀ ਮੀਰੀ ਖਿਚ ਲੈਣੀ ਤੇ ਸਬਦ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਸਮਝ ਕਰਿ ਪੀਰ ਦੀ ਪੀਰੀ ਲੈ ਲੈਣੀ ਹੈ” (139-40)। ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 6' ਦਾ ਕਰਤਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਤੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਤਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਵੀ ਦੈਵੀ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਥਾਂ ਤੇ ਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪ ਕੀਤੀ ਹੈ (205)। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਰਨ ਅਤੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ, ਭਾਵ ਸਿਖਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ‘ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪ ਕਿਹਾ ਹੈ:

ਤਾ ਤੇ ਇਹ ਠਾਂ ਤਖਤ ਸਵਾਰੋ। ਮੇਰੋ ਨਾਮੁ ਤਾਹਿ ਮੈ ਧਾਰੋ।
ਤਖਤ ਅਕਾਲ ਨਾਮੁ ਤਿਹ ਕੀਜੈ।
ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੋਊ ਧਾਰੋ। ਧਰਾ ਭਾਰੁ ਸਭਿ ਦੂਰਿ ਨਿਵਾਰੋ ॥ (205)

ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਰਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਖਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਕੁੰਠ ਵੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਹ ਅਪਾਰ ਬਣੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਹਥਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਰੂਪੀ ਤਖਤ ਬਣਾ ਕੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮੀਆਂ ਦੇ ਭਵਸਾਗਰ ਵਿਚੋਂ ਤਰਨ ਲਈ (ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ) ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਦਿਖਿ ਮੁਖਿ ਬਚਨ ਉਚਾਰਾ। ਪਾਇ ਸਮਾ ਇਹੁ ਬਨੇ ਅਪਾਰਾ।
ਸੁੰਦਰ ਸੂਰਨ ਬਡੀ ਛਬਿ ਪਾਵੈ। ਦੇਖਿ ਨਾਕ ਬੈਕੁੰਠ ਜਾਵੈ॥
ਇਹ ਬਿਧਿ ਤਖਤ ਬਨਾਇਯੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਅਪਨੈ ਹਾਥ॥
ਮਨਹੁ ਜਹਾਜ ਜਗੁ ਤਰਨ ਕੋ ਰਚਯੋ ਸੁ ਦੀਨਾਨਾਥ॥ (210)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਪ੍ਰਤੀ ਜਿਵੇਂ ਛਿਬਰ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਜੋਗ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ (86)।

9. ਪੰਚ ਪ੍ਰਧਾਨੀ ਪ੍ਰਬੰਧ

ਗੁਰਬਿਲਾਸ 6 ਦਾ ਕਰਤਾ ਸੰਕਲਪ ਰੂਪ ‘ਪੰਜ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜ਼ਜ਼ਬਾਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਹਰ (ਇਤਿਹਾਸਕ) ਘਟਨਾ ਵਿਚ ‘ਪੰਜ’ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਮਿਸਾਲ ਲਈ: ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵਜੀਰ ਖਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ‘ਪੰਜ’ ਸਿੱਖ ਸ਼ਸਤਰ-ਬਸਤਰ ਵਿਚ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ (235)। ਵੈਸੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ‘ਪੰਜ’ ਸਿਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ (246)। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ‘ਪੰਜ’ ਸਿੱਖ ਹਨ (240)। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜੂਰੀ ਵਿਚ ‘ਸ਼ਾਹ’ ‘500 ਰੁਪਏ ਭੇਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਸਿੱਖ ਦੁਆਰਾ ‘ਪੰਜ’ ਜੁਤੀਆਂ ਖਾਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਬੁਢੇ (ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ) ਨੂੰ ਬਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ‘ਪੰਜ’ ਸਿਖਾਂ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਈ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਦੁਆਰਾ ਛੁਡਾਏ ਗਏ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ‘ਪੰਜ’ ਲਖ ਹੀ ਹੈ (247,260)। ਗੱਲ ਕੀ ਸਮੁਚੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ‘ਪੰਜ’ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਕ ਤਥ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ‘ਪੰਜ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ, ਸੰਸਥਾ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਅਹਿਮ ਥਾਂ ਹੈ।

‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10' ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10 ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੀ ‘ਪੰਜ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਅਵਚੇਤਨ ਸਾਂਝ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵਾਪਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਘਟਨਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਸਦਾ ਹੋਇਆ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਭ ਜਾਤਾਂ ਨੂੰ ਛਕਾਇਆ ਗਿਆ। ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ ਜਿਥੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਪੰਜ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਪੰਜ ਪੁਤਰ, ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੂਰੀ ਪੰਜ ਕੋਸ, ਪੰਜ ਤੀਰ ਛਡਣ, ਮਲੇਛ-ਸੰਘਾਰਨ ਲਈ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ, ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮਹਾਨਤਾ (39, 53, 78, 172), ਗੱਲ ਕੀ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਰ ‘ਪੰਜ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨ ਥਾਂ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੰਚ ਪ੍ਰਧਾਨੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਲਈ ਜਿਥੇ ਇਕ ਆਜ਼ਾਦ ਜਾਂ ਖੁਦਮਤਿਆਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ, ਉਥੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪਾਂਧੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਇਸ ਪੰਜ ਪ੍ਰਧਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਸੂਤਰਬਧ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਸਰਬਕਾਲੀ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਅਹਿਮ ਸੰਸਥਾ ਮੰਨਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਪਿਲਾ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ਧਾਰੀ ਬਣਾ ਦਿਤਾ। ਹੁਣ ਪੰਥ, ਤੇਜ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਏਕਾ ਕੇਂਦਰਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ (ਭੂਤ ਪ੍ਰੇਤ ਔ ਮੜ੍ਹੀ ਮਸਾਣ। ਨਹਿਂ ਮਾਨੋ ਵਹਿ ਗੁਗੋ ਸੁਲਤਾਨ। 33 ) ਨੂੰ ਤਜ ਕੇ ਖੁਦ ਤੇਜ਼ਧਾਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੰਥ ਦੇ ਹਥ ਆ ਗਿਆ, ਭਾਵ ਗੁਰਿਆਈ (ਜੁਗਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ) ਹੀ ਪੰਥ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਈ (51)। ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਜਾਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਸਾਜਣ ਦੀ ਤਿਥੀ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਭੰਗੂ ਉਕਾਈ ਖਾ ਗਿਆ ਹੈ (33), ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਮਿਸ਼ਨ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣ ਨਹੀਂ। ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਸਾਜ ਕੇ, ਜਿਹੜੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਅਖੌਤੀ ਨੀਚ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ, ਚਾਰੇ ਵਰਨ, ਇਕ ਵਰਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ (34)। ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੰਸਥਾ, ਬਣਨ ਨਾਲ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਇਕ ਪ੍ਰਬੰਧਗਤ ਸੰਗਠਤ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ, ਦੁਖ-ਸੁਖ ਸਾਂਝਾ ਹੋ ਗਿਆ।

10. ਗੁਰਮਤਾ ਅਤੇ ਸਰਬਤ ਖਾਲਸਾ

ਗੁਰਮਤਾ ਭਾਵੇਂ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ‘ਬੀਜ’ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਵਡੀ ਵਡੀ ਰਾਤ ਤਕ ਗੁਰਮਤਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ (278)। ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਦਾ ਕਰਤਾ ਗੁਰਮਤੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਦਲਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ (ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ) ਹੇਠਾਂ ਸਜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਦੀਵਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ (387)। ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਸਲਾ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਫਿਰ ਸਭ, ਲਏ ਗਏ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਵਾਲੇ ਫੈਸਲੇ ਬਾਰੇ ਦ੍ਰਿੜ ਹੋ ਜਾਂਦੇ । ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਥਾਂ ਉਤੇ ਗੁਰਮਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ (399), ਪਰ ਇਹ ਸਮਕਾਲੀ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਸੀ।

ਸਾਰ

ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਕੀਤੇ ਸਰੋਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਸੰਸਥਾ’ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਇਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਕਲਾ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਜਿਹੀਆਂ ਕੋਟੀਆਂ (categories) ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ’ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ‘ਸੰਸਥਾਈ ਮਰਯਾਦਾ’ ਹੈ। ਇਕ ਪੇਸ਼ੇ (Profession) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਪ੍ਰਬੰਧ’, ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਖੇਤਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਅਧਾਰ ਜਾਂ ਮਾਪਦੰਡ ‘ਵਿਤੀ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰੀ ਵਿਕਾਸ’ ਨਹੀਂ, ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਸੁਹਜ, ਅਜ਼ਾਦੀ, ਸਮਾਨਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੈ। ਇਉਂ ਇਹ ‘ਗੁਣਵਾਚਕ ਮੂਲ' (value of ability) ਹੈ। ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ‘ਯੋਗਤਾ’ (ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ) ਨੂੰ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਚਾਰਕ ਸਿਖਿਆ (Formal Education Training) ਦਾ ਨਿਸ਼ੇਧ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਪ੍ਰਥਾਮਿਕਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪ੍ਰਥਾਮਿਕਤਾ ‘ਮਨ ਪਰਬੋਧਣ’ ਨੂੰ ਦਿਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕਾਸੇ ਜਾਂ ਕਹੋ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸ਼ਰਤ ਜਾਂ ਅਧਾਰ ਹੈ। ਸੰਗਠਨ (ਪੰਥ) ਦੀ ਸਾਂਝ, ਸਫਲਤਾ, ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਸਿਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਅਧਾਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉਤੇ ਇਤਿਫਾਕ, ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਮਿਹਰ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਕੇਂਦਰ, ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਕੀਤੇ ਸਰੋਤ ਸਾਹਿਤ ਅਨੁਸਾਰ, ‘ਪੰਚ ਪ੍ਰਧਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ/ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਸੰਸਥਾ' ਹੈ।