1.1. ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਧੂਆਂ/ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਮਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਸਾਹਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਤਿੰਨ-ਕੁ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਕੈਨਵਸ ਉਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ, ਅਨੁਵਾਦ, ਪ੍ਰਵਚਨ, ਕਥਾ, ਕਾਵਿ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਟੀਕਾਵਾਂ, ਉਥਾਨਕਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਯਾਇ, ਟਿਪਣੀਆਂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਪੁ ਤੇ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਟੀਕੇ ਵਧੇਰੇ ਹਨ। ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਸਿਧਾਂਤਕ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ। ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਧਾ (form, genre) ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮਧਕਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਤ ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾਵਾਂ : ‘ਬੈਂਤ, ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀ, ਕੋਰੜੇ, ਮੰਤ੍ਰ, ਫਕਰਨਾਮਾ” ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਨਿਰਮਲ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਰਤਿਆ/ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ :

(1) ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ
(2) ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਜੋਂ

।

ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਨਿਰਮਲ ਸਾਹਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਬਣਦਾ ਨੋਟਿਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਗਿਆ।

1.2. ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦੋ ਅਲਗ-ਅਲਗ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਸਿਰਜਣਾ, ਮੂਲਕ ਤੌਰ ਉਤੇ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਪਹਿਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਥਾਮਿਕਤਾ ਹਾਸਿਲ ਹੈ।

ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਚਿੰਤਨ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ/ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ/ਮੁਲੰਕਣ ਤਹਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਸਮੀਖਿਆ, ਖੋਜ, ਅਧਿਆਪਨ, ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ, ਰੀਵਿਊ, ਸਰੋਤ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ (ਕੋਸ਼, ਹਵਾਲਾ, ਸੰਦਰਭ...) ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚਿੰਤਨੀ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਨੀ ਰੂਪ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਏ ਹਨ। ਖੋਜ, ਅਧਿਆਪਨ ਤੇ ਸਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਤਾਂ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਵੇਂ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਸਮੀਖਿਆ ਹੈ। ਸੋ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਚਿੰਤਨ ਕਾਰਜ- ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਾਹਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਨੂੰ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਨਿਰਮਲ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦੀਆਂ ਉਕਤ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਚਿੰਤਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

॥

2.1. ਇਤਿਹਾਸ ਮਨੁੱਖੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਾਠਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਰੰਭ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ (11-12ਵੀਂ ਸਦੀ) ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਅਦਹਮਾਣ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ‘ਪਹਿਲੇ’ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਿਧ ਕਰਨ ਦੀ ਜੋਰ-ਅਜ਼ਮਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਚਨਾ ‘ਸੰਨੇਹਰਾਸਯ’ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜਿਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸਿਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕੁਝ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਰੰਭ ਸਿਧ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਿਧ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵੀ ‘ਆਦਿ” ਹਨ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਦਾ ਵੀ। ਸਹੀ ਵਸਤੂ-ਸਥਿਤੀ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿਧ ਸਾਹਿਤ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਕ ਭਾਗ ਹੈ, ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ/ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਸਲ ਜੁਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤਕ ਦੇ ਲੰਮੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿਚ ਕੁਝ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਮੂਲ ਦੀਆਂ ਫੁਟਕਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਠੋਸ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਥੇ ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੂਫੀ ਕਾਵਿ ਹੇਠ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਵਸਤੂ-ਸਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਸਰੂਪ ਕਰਕੇ ਗੁਰਮਤਿ (ਕਾਵਿ) ਦਾ ਅਭਿੰਨ ਅੰਗ ਹੈ। ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਵੀ ਸੂਫ਼ੀ-ਟੈਕਸਟ ਨਹੀਂ, ਗੁਰਮਤਿ-ਟੈਕਸਟ ਨੇ ਓਟਿਆ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਧਾਰਾ ਗੁਰਮਤਿ, ਸੂਫ਼ੀ, ਬੀਰ, ਕਿੱਸਾ ਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਵਾਰਤਕ, ਆਲੋਚਨਾ, ਖੋਜ ਆਦਿ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਕਰੀਬਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਲੰਮੇ ਕੈਨਵਸ ਉਤੇ ਫੈਲੀ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਧਾਰਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਿਉਂਤਣ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਜਤਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ-ਨਿਰਮਲਾ ਆਦਿ ਦੇ ਇਕ-ਅੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਟਿਪਣੀ-ਨੁਮਾ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਨਾਰਸੀ ਦਾਸ ਜੈਨ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਤੇ ਉਹਦਾ ਲਿਟਰੇਚਰ ਵਿਚ ਪਰਚੀਆਂ, ਟੀਕਿਆਂ ਆਦਿ ਉਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ) ਅਤੇ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਭਾ. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ) ਬਾਰੇ ਤਥ-ਮੂਲਕ ਅਤਿ ਸੰਖੇਪ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਪੰਥੀ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਤਾਂ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ। ਇਹੋ ਸਥਿਤੀ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪ੍ਰਸਿਧ ਲੇਖਕ ਡਾ. ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਮਲਿਕ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਹਰੇਕ ਸਾਹਿਤਕ-ਨਿਧੀ “ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਵਾਇਤ” ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਸਾਹਿਤ (ਇਤਿਹਾਸਾਂ) ਵਿਚ ਵੀ ਇਹੋ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਸਤਾਖਰ ਬਾਬਾ ਬੁਧ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਸਤਕਾਂ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹੰਸ ਚੋਗ ) ਵਿਚ ਉਹ ਟੀਕਿਆਂ, ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ, ਗੋਸ਼ਟਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਤਾਂ ਮਾਣਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਲੋਚਨਾ ਸਾਹਿਤ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ। ਇਥੇ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲ ਸੀ, ਸੀਮਾ ਉਸ ਸਮੇਂ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਤਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ/ਆਲੋਚਨਾ/ਸਿਧਾਂਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ, ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ /ਨਿਰਮਲ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ?

III

ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਮਲਾ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਣਗੌਲੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹਨ? ਇਸ ਭਾਗ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ:

3.1. ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਣਗੌਲੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਅਣ-ਉਪਲਬਧੀ ਬਣੀ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਕੋਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਵਧੇਰੇ ਸਾਹਿਤ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਥਾਉਂ-ਥਾਈਂ ਡੇਰਿਆਂ, ਨਿਜੀ ਮਲਕੀਅਤਾਂ, ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਇਕ-ਅੱਧ-ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਧੀਬਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਨਹੀਂ। ਬਿਨਾਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਚਨਾ ਦੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਅੰਕਣਾਂ ਜੇ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਤਿਅੰਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜਰੂਰ ਹੈ।

3.2. ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਣਗੌਲੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਆਲੋਚਨਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵੀ ਬਣੀ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਨਾਂਹਵਾਚੀ ਭੂਮਿਕਾ ‘ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ’ ਨਾਂ ਹੇਠ ਵਧੀ-ਫੁਲੀ ਧਾਰਾ ਨੇ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਵਾਦੀ ਰੁਚੀ ਹੇਠ ਆਏ ਚਿੰਤਕ ਤਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ‘ਸਾਹਿਤ’ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਹੀ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋ ਬੈਠੇ।ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਦੀਆਂ ਸਿਧਾਂਤਕ/ਵਿਹਾਰਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਹਥਲਾ ਮਨੋਰਥ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਬਣਿਆ ਕਿ ਇਹ ਧਾਰਾ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ/ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਵਸਤੂ’ ਮੰਨਦੀ ਰਹੀ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਲਈ ਇਸ ਧਾਰਾ ਦੀ ਟੇਕ ਵਧੇਰੇ ਰੂਸ ਅਤੇ ਗਿਆਨਕਰਨ ਅਧੀਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹੀ। ਇੱਥੇ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਧਾਰਾ ਹੇਠ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮੀਖਿਆ ਦਾ ਭਾਗ ਤਾਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਮ ਕਾਵਿ ਦੇ ਪਧਰ ਤਕ ਤੁਲਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਧਾਰਾ ਧਰਮ (ਸਾਹਿਤ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਉੱਕਾ ਹੀ ਅਸਮਰਥ ਰਹੀ।

3.3. ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਾਹਿਤ ‘ਪੰਜਾਬੀ’ ਨਹੀਂ। ਬੁਜ/ਹਿੰਦੀ ਲੱਦੀ ਸਧੂਕੜੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਵਾਲ ਉਠਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਫਾਰਸੀ/ਉਰਦੂ ਲਦਿਆ ਕਿੱਸਾ ਸਾਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬ੍ਰਜ ਪ੍ਰਭਾਵੀ (ਨਿਰਮਲ) ਸਾਹਿਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਦਿਲਚਸਪ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਮਲ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਜ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤ ਲਗਪਗ ਲਿਖਿਆ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਮੁਢਲਾ ਸਾਰਾ ਕਿੱਸਾ ਸਾਹਿਤ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਹੈ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਬੀ-ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਮੁਢ ਕਦੀਮੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਫ਼ਾਰਸੀ/ ਉਰਦੂ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਨਹੀਂ।

3.4. ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ (ਜਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ) ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਇਹ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ (ਧਾਰਮਿਕ) ਸਾਹਿਤ ਤਾਂ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦੀ ਹੈ; ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਹੈ; ਉਸਾਰੂ ਜਾਂ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਨਹੀਂ। ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲਗਪਗ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਅਗਾਂਹਵਧੂਪਿਛਾਂਹਖਿੱਚੂ’ ਦੇ ਲਾਏ ਗਏ (ਆਧਾਰਹੀਣ) ਨਾਅਰਿਆਂ ਵਿਚ ਕਿਹੜੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਭੇਦ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ‘ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ’ ਨੂੰ ‘ਆਲੋਚਨਾ’ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਸਿਧਾਉਣ ਦੀ ‘ਸੇਵਾ’ ਉਸ ਸਾਹਿਤ/ਸਮੀਖਿਆ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ’ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪਿਛਾਂਹਖਿਚੂ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ।

3.5. ਇਕ ਸਵਾਲ ਇਹ ਵੀ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਸਾਹਿਤ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਏਕਾਧਿਕਾਰੀ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਰਪੇਖ ਸਚੁ ਦਾ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਮਨੋਰਥ ਹੈ, ਆਦਿ-ਆਦਿ। ਪੁੱਛਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁ-ਕੇਂਦਰੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਦਾਅਵੇਦਾਰ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ‘ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇਣ’ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਕੀ ਏਕਾਧਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪੱਛਮ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਸਿਧ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੱਛਮ ਦੇ ਨਿਰਪੇਖ ਸਚੁ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਥੋਪਦਾ? ਇਸ ਭਰਮ-ਮੂਲਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦਾਅਵੇਦਾਰੀ ਦਾ ਸਿਤਮ ਤਾਂ ਐਥੋਂ ਤਕ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ; ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮਹਾਂਕਾਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵੇਸ਼ਤ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੱਛਮ ਦੀ ਦੇਣ ਸਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਸਤੂ ਸਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਡੱਬੇਬੰਦੀ/ਧੜੇਬੰਦੀ ਨੂੰ ‘ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਚੁ' ਦੇ ਚੋਗੇ ਹੇਠ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਇਸ ਧਾਰਾ ਦਾ ਸੁਚੇਤ ਜਤਨ ਰਿਹਾ ਹੈ।

3.6. ਕੁਝ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ/ਸਮੀਖਿਆਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਧਿਐਨ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਸਾਹਿਤ ‘ਪਾਰਗਾਮੀ’ ਹੈ, ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵਸਤੂ-ਯਥਾਰਥ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਸਥਾਪਤੀ ਵਿਰੁਧ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੀ ਧੁਨਿ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ... ਆਦਿ-ਆਦਿ। ਜੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਠਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਰੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ? ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕਤਾ ਨੂੰ (ਕਲਪੀ ਗਈ) ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਧਾਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਸਾਹਿਤ ਹੋਣ ਲਈ ਉਸਦਾ ਸਥਾਪਤੀ ਵਿਰੁਧ ਬੋਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਸਵੱਟੀ ਹੈ? ਜੇ ਇਹੋ ਆਖਰ ਕਸਵੱਟੀ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਾਲੀਦਾਸ ਜਾਂ ਸੇਕਸ਼ਪੀਅਰ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਏ? ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਹਰੇਕ ਅੰਗ (ਸਿਧਾਂਤ, ਇਤਿਹਾਸ, ਸਮੀਖਿਆ, ਖੋਜ...) ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਗ ‘ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ’ ਕਿਸ ਸਥਾਪਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਜੂਝਦਾ ਹੈ? 17 ਤੋਂ 19 ਸਦੀ ਤਕ ਭਰਪੂਰ ਵਿਕਸਿਤ ਰਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ ਨੇ, ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਟੇਟ ਤੇ ਬੌਣ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਈਜ਼ਾਰੇਦਾਰੀ ਵਿਰੁਧ ਲਹੂ-ਡੋਲਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੌਤ ਦੀ ਜੰਗ ਲੜ ਰਹੇ ਸਿੱਖ ਸੂਰਵੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਸਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ? ਕੀ ਕਿਤੇ ਇਹ ਧਾਰਾ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦਾ ਧਿਆਨ ‘ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਇਸ਼ਕਬਾਜ਼ੀ’ ਵੱਲ ਲਾਉਣ ਲਈ ਤਾਂ ‘ਵਿਕਸਿਤ’ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ? ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਤ, ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦਾ ਭਾਗ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿਰਜਿਆ ਸਾਹਿਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨਗੋਚਰਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਯੁੱਗਗੁਰਦੀਆਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਕਰਾਲ-ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਗੁਰਮਤਿ ਧਾਰਾ ਨੇ ਹੀ ਲੋਹਾ ਲਿਆ ਤੇ ਇਹੋ ਧਾਰਾ ਆਪਣੇ ਸਦੀਵੀ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ, ਵਰਤਮਾਨ ਤਕ ਬਣੀਆਂ ਵਿਖੜੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਕਾਰਨ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿ ਸਕੀ, ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵੰਗਾਰਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦੇ ਸਕੀਆਂ ਤੇ ਆਲੋਪ ਹੋ ਗਈਆਂ।

ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਕਾਰਨ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਦੱਸੇ/ਥੋਪੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਸਾਹਿਤ ਹੈ; ਇਕ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਦੁਹਰਾਮੂਲਕ ਹੈ...ਆਦਿ। ਜੇ ‘ਵਿਆਖਿਆ', ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ‘ਖੋਜ, ਅਨੁਵਾਦ ਜਾਂ ਆਲੋਚਨਾ’, ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅੰਗ ਕਿਵੇਂ ਹੈ ? ਜੇ ਇਕ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤ-ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ‘ਸੂਫ਼ੀ, ਕਿੱਸਾ, ਬੀਰ’...ਕਾਵਿ ਕਿਵੇਂ ਸਾਹਿਤ ਹੈ?...ਕੀ ‘ਦੁਹਰਾ’, ਸਾਹਿਤ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ ?

ਅਸਲ ਗੱਲ, ਪਹਿਲੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ, ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਧੜੇਬੰਦੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਸਮੀਖਿਆ ਕਾਰਜ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਡਾ. ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ (ਥਿੰਦ) ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਦੋ-ਮਤ ਪਰਸਪਰ ਇਉਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ ਕਿ “ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਤੇ ਅਮੀਰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਾਂ ਜਾਂ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ” ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਤ/ ਵੇਗ ਕਿਸੇ ਨਿਗਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਵੱਸ ਅਸੀਂ ਪਰੰਪਰਾ/ਵਿਰਸੇ ਵਿਚੋਂ ‘ਸਭ ਕੁਝ’ ਲੱਭਣ ਦੇ ਆਦੀ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ‘ਸਭ ਕੁਝ' ਪੱਛਮ, ਪ੍ਰਗਤੀ, ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਵਿੱਚੋਂ। ਜਿਹੜਾ ਜਿਸ ‘ਧਾਰਾ’ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੇ ਦਾ ਠੀਕ/ਵਿਗਿਆਨਕ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਮਸਲਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮੀਖਿਆਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇਕ ਪੂਰੇ ‘ਸੰਘ’ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ (ਖਾਸਕਰ ਆਲੋਚਨਾ) ਨੂੰ ਸਹੀ ਸੇਧ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਿੰ. ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ (ਪੱਛਮੀ) ‘ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ' ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਐਨੀਆਂ ਉਲਾਰੂ ਹਨ, ਕਿ ਵਸਤੂਸਥਿਤੀ ਸ਼ੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਮਸਲਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ “ਸੇਖੋਂ ਆਲੋਚਨਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜਸੀ ਸੰਦਰਭ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ...,ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਸਪਸ਼ਟ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਘੜਦੀ ਹੈ;...ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਅਸਲ ਆਰੰਭ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਆਦਿ ਸਾਨੂੰ ਆਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

IV

ਉਤਰ-ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਸਾਹਿਤ ਉਤਰ (post) ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਧੀਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਗਿਆਨ/ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ/ਨਿਰਮਲ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦੇ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਕਈ ਮਕਸਦ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:- (1) ਪਹਿਲੇ ਮਕਸਦ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਭਰਪੂਰਤਾ ਸਹਿਤ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਲਾ, ਸਾਹਿਤ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਟੈਕਸਟ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦਾ ਇਕਹਰਾ ਸਚੁ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕੁਲਵਰਤੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਸ਼ੱਕ/ਸੰਦੇਹ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਹੈ। (ਲਿਓਤਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਬਲੀ ਵਿਚ) ‘ਮਹਾਂ-ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ’ ਨੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਹਵਾਲੇ ਵਿਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਉਤੇ ਕਰੀਬਨ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਛਾਈ ਆਧੁਨਿਕ ਹੈਜੀਮੌਨੀ ਨੇ ਅਲਪ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਪੇਸ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਉਤਰ-ਬਸਤੀਵਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸਬਾਲਟਰਨ’ (subaltern) ਵਾਂਗ ਹਾਸ਼ੀਏ ਉਤੇ ਧਕਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਧਿਐਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਉਤੇ ਗਾਲਬ ਏਕਾਧਿਕਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋੜ ਕੇ ਵਿਕੇਂਦਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰੇਗਾ।

(2) ਦੂਜਾ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਹਾਂਦਰਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਸਕਾਂਗੇ, ਜਿਹੜੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿਧਾਂਤ-ਬੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਤਦ ਹੀ ਪਤਾ ਲਗੇਗਾ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗਿਆਨ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕੀ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਕੀ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ‘ਗਿਆਨ, ਸਾਧਨਾਂ, ਤਾਕਤ ’ ਉਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਹੋਈ ਦਖਲੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਤ ਵੀ ‘trace’ ਸਕਾਂਗੇ।

(3) ਤੀਜਾ ਤੇ ਅਹਿਮ ਪੱਖ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਆਖਿਆਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਖਿਆ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਠਾਂ ਵਿਚ ਨਹਿਤ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਚੁ ਦੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਪਸਾਰਾਂ ਦਾ ਭਾਨ ਵੀ ਕਰਵਾਏਗੀ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ‘ਠੱਪੇ’ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਦਿਵਾਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦੀਆਂ ਹੈਜਮੌਨਿਕ ਧਿਰਾ ਨੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਲ-ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ, ਬਿਨਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਹਥਲੀ ਲਿਖਤ ਦੇ ਕਰਤੇ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਮੁਤਾਬਿਕ, ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਰੋਤ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਇਕ ਸਕੂਲ ਵਜੋਂ ਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਸਰਵਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਕਥਨ ਰਾਹੀਂ ਗੱਲ ਮੁਕਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਲ-ਬਿੰਦੂ ਉਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਦੇ ਹੋਰ ਜਿੰਨੇ ਮਰਜ਼ੀ ਪਸਾਰ ਹੋਣ, ਉਸ ਦਾ ਇਕ ਸਾਹਿਤਕ ਪਸਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ‘ਪਾਠ ’ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਹਿਤਕ ਪਾਠ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ/ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।