ਇਕ ਸਿਖ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸਮੁਚ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਜੀਣਥੀਣ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ 'ਗੁਰੂ' ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਜਾਂ ਅਦਬ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਸਿਖ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਓਨਾ ਹੀ ਥੋੜਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਿਰ-ਧੜ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਾ ਕੇ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਦਬ ਸਤਿਕਾਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਸੂਝਵਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਅਦਬ, ਸਤਿਕਾਰ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ (higher values) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲਨਾਲ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣਯੋਗ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਦਬ ਅਤੇ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਗਹਿਨ ਭਾਵ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ-ਸੀਮਾ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਅਕਸਰ ਇਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਧਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਭਾਵ ਹੇਠ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਕਪਾਸੜ ਹੋ ਕੇ ਉਲਾਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮਕਾਜ ਭੋਲੇਪਣ ਵਿਚ ਹੀ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਪਾਰੀ ਬਿਰਤੀਆਂ ਸੰਗਤ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਭੋਲੇਪਣ ਦਾ ਗ਼ਲਤ ਫਾਇਦਾ ਵੀ ਉਠਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਦਬ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਦਬ/ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾਸੰਭਾਲ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਹੜੇ ਅਕਸਰ ਸਾਡੇ ਨਿਤਾ-ਪ੍ਰਤੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਪਧਰ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਕ੍ਰਮ (syllabus) ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਮੁਖ ਰਖ ਕੇ ਕੁਝ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪਹਿਲੂ ਹੀ ਵਿਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੰਤਿਕਾ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 'ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਬਾਰੇ ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਚਾਰ ਅੰਕਿਤ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ਾ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼: ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਦਬ ਨਾਲ ਕਈ ਪਹਿਲੂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਜਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮਨੰਕਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:
(1) ਸੰਸਥਾਈ/ਸੰਸਕਾਰੀ ਅਦਬ
(2) ਪਾਠ (ਉਚਾਰਨ) ਅਦਬ
(3) ਅਰਥ/ਸਿਧਾਂਤ ਅਦਬ
(4) ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਅਦਬ
(5) ਸਪੀਕਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ-ਪਾਠ
(6) ਫੁਟਕਲ

(1) ਸੰਸਥਾਈ/ਸੰਸਕਾਰੀ ਅਦਬ : ਅਦਬ/ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਖ ਸੰਸਥਾਈ ਜਾਂ ਸੰਸਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲੂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ (nature) ਵਿਚ ਸਥੂਲ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਜਾਂ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਜਨਮਾਣਸ ਅਥਵਾ ਸਿਖ ਸੰਗਤ, ਸੰਗਠਨਾਂ, ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ (orgainzaitons) ਲਈ ਅਦਬ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹੀ ਸੰਸਥਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ, ਰਖ-ਰਖਾਵ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸੁਖਾਸਨ, ਅਸਵਾਰਾ (ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ), ਪਾਠ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਸਰੀਰਕ ਸਫਾਈ, ਸੁੰਦਰ ਰੁਮਾਲੇ, ਖੂਬਸੂਰਤ ਪਾਲਕੀ, ਚੰਦੋਆ, ਚੌਰ, ਪੀੜ੍ਹਾ, ਸੁਖਾਸਨ/ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਥਾਨ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣਾ, ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ, ਯੋਗ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਦਿ ਕਈ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸੇ ਹਵਾਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੋਥੀਆਂ/ਗੁਟਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਰੁਮਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਲਪੇਟਣਾ, ਜੂਠੇ ਹੱਥ ਨਾ ਲਾਉਣਾ, ਉੱਚੀ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਥਾਂ ਰੱਖਣਾ ਆਦਿ ਵੀ ਇਸੇ ਅਦਬ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਹਿਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦ' ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਧੀਵਤ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰੀ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿਤੇ ਹੋਏ ਹਨ (ਵੇਖੋ: ਭਾਗ 4 ਅੰਕ ਵਿਚ ‘ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਜੁੜ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ' ਸਿਰਲੇਖ ਤਹਿਤ 'ਗੁਰਦੁਆਰੇ' ਦੇ ਉਪ-ਸਿਰਲੇਖ ਰਾਹੀਂ 'ਅ ਤੋਂ ਝ' ਤਕ ਦਿੱਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼, ਪੰਨੇ 1214), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਚੰਗਾ ਸਾਹਿਤ: ਪੁਸਤਕਾਵਾਂ, ਲੇਖ ਆਦਿ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ, ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ: ਸੰਤ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਤਿਕਾਰ, ਰਾਮਪੁਰ ਖੇੜਾ, 2011)।

ਅਦਬ ਦਾ ਉਪਰੋਕਤ ਸੰਸਥਾਈ ਪਖ, ਬੜਾ ਹੀ ਮਹਤਾਯੋਗ ਪਹਿਲੂ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਸਿਖ/ਗੈਰ-ਸਿਖ ਜਨਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਵਡੇਰਾ ਲੋਕ-ਸਮੂਹ ਇਸੇ ਪਖ ਦੀ ਸ਼ੁਧਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਅਦਬ ਖਿਆਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਸੀਮਾ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਕ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਦਬ-ਅਦਾਬ ਵਿਚ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਰਖਣੀ ਨਿਹਾਇਤ ਜਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵੇਖਾਂਗੇ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਖ ਵਧੇਰੇ ਭਾਰੂ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਲਾਰੂ, ਬਣਾਉਟੀ ਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲਛਣ ਜਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਅਤਿ ਲੋੜੀਂਦੇ ਅਦਬ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਜਾਂ ਅਦਬ ਜਦੋਂ ਦਿਖਾਵੇ ਜਾਂ ਬਣਾਉਟੀਪਣ ਤਥਾ ਗਲੈਮਰ ਵਿਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਓਦੋਂ ਇਹ ਪਖ ਅਪਣੀ ਸੀਮਾ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵੇਰਵਾ ਅਦਬ ਦੇ ਹੋਰ ਪਖ ਵਿਚਾਰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਥਾਂ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਜਾਵੇਗਾ।

(2) ਪਾਠ( ਉਚਾਰਨ) ਅਦਬ

ਅਦਬ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਹਿਲੂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ (to read), ਭਾਵ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ - ਸੰਸਕਾਰੀ/ ਸੰਸਥਾਈ ਪਖ ਬਾਰੇ ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਤੇ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਹੈ, ਉਨੀ ਹੀ ਘਾਟ ਇਸ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਦੂਜੇ ਪਹਿਲੂ (ਪਾਠ-ਉਚਾਰਨ) ਬਾਰੇ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਈ ਸਤਿਕਾਰ ਲਈ ਜਿਥੇ ਸਧਾਰਨ ਤੋਂ ਸਧਾਰਨ ਲੋਕ-ਮਨ ਚੇਤੰਨ ਤੇ ਤਤਪਰ ਹੈ, ਉਥੇ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਪਖ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ-ਮਨ; ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਧਿਰਾਂ ਵੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸ਼ੁਧ, ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਸਹਿਜ ਵਿਚ ਰਸਮਈ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਅਦਬ ਦਾ ਇਕ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪਹਿਲੂ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਪਾਠ ਦੀ ਉਚਾਰਨ-ਸ਼ੁਧਤਾ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਦਬ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਰੂਪ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੋਥੀਆਂ ਜਾਂ ਗੁਟਕਿਆਂ ਆਦਿ) ਨੂੰ ਜੂਠੇ ਹਥ ਨਾ ਲਾਉਣੇ, ਨੰਗੇ ਸਿਰ ਨਾ ਬੈਠਣਾ, ਸਿਰ ਕੱਜ (ਢਕ) ਕੇ ਬੈਠਣਾ, ਸ਼ਾਲੀਨ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਬਸਤਰ ਪਹਿਨਣੇ ਆਦਿ। ਸੰਸਕਾਰੀ ਅਦਬ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਬਾਹਰਲਾ ਅਦਬ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ), ਤਾਂ ਹੀ ਸ਼ੋਭਨੀਕ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਪਾਠ ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਸ਼ੁਧਤਾ, ਸਹਿਜਤਾ ਤੇ ਰਸਕਤਾ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਜਾਂ ਅਦਬ ਬਰਾਬਰ ਰਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਸੋ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸੰਸਥਾਈ ਅਦਬ, ਤਾਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ ਜੇ ਇਸ ਦੂਜੇ ਪਹਿਲੂ ਦਾ ਬਰਾਬਰ ਖਿਆਲ ਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਦਿਖਾਵਾ ਜਾਂ ਬਣਾਉਟੀ ਲਗਣ ਲਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਵੇਖਣ/ ਸੁਣਨ/ ਵਰਤਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ-ਕਈ (ਅਖੰਡ) ਪਾਠ-ਲੜੀਆਂ ਵਿਚ ਬਾਹਰਲੀ (ਭਾਵ ਸੰਸਥਾਈ) ਸ਼ਾਨ-ਓ-ਸ਼ੌਕਤ ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਧਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ- ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਕਈ-ਕਈ ਵਾਰ ਰੁਮਾਲੇ ਬਦਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼/ ਸੁਖਾਸਨ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਅਤਿਅੰਤ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ (ਪਾਠ ਉਚਾਰਨ) ਵੇਖ ਕੇ ਅਫਸੋਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਥਾਈ ਸ਼ਾਨ ਬਰਕਰਾਰ ਰਖੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਯਥਾਯੋਗ ਸਿਖਿਆ (training), ਭਾਵ ਸੰਥਿਆ ਦਾ ਵੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਦਬ ਵਿਚ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪਹਿਲੂ ਹੈ। ਸੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਣੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਵੀ ਅੱਖਰ ਵਿਚ, ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਵਾਧ-ਘਾਟ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅਦਬ ਹੈ। ਸੋ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਇਸ ਪਹਿਲੂ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਈ ਅਦਬ-ਸਤਿਕਾਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰਨਯੋਗ ਹੈ।

(3) ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਰਥ/ਸਿਧਾਂਤ ਅਦਬ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਦਬ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪਹਿਲੂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਜਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਿਲੂ ਕਾਫੀ ਲੰਮੀ-ਚੌੜੀ ਵਿਚਾਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪੰਥਕ ਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਮਾਮਲੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ/ ਨਿਜੀ ਸਮਝਾਂ, ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਤੇ ਲੋੜਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਪਹਿਲੂ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ਤੇ ਸਥਿਤੀ (ਸਭਿਆਚਾਰ, ਸਥਾਨ) ਆਦਿ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਦਬ ਦਾ ਇਕ ਪਾਸਾ ਸੰਸਥਾਈ ਅਦਬ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ-ਕ ਮੁਖ ਪਹਿਲੂ ਨਿਮਨੰਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ :

3.1 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਥਾਨ ਉਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤਸਵੀਰਾਂ/ਮੂਰਤੀਆਂ ਲਾਉਣੀਆਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਦੈਵੀ-ਆਭਾ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਗੈਰਾ ਲਾਉਣੀਆਂ ਵੀ ਪੈ ਜਾਣ; ਜੋ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵੀ ਹਨ, ਭਾਵ ਲਾਉਣੀਆਂ ਵੀ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ: ਖਾਸਕਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ, 'ਹਠੀਆਂ ਜਪੀਆਂ ਤਪੀਆਂ' ਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਲੰਗਰ ਹਾਲ, ਬਾਹਰ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ, ਬਰਾਂਡਿਆਂ ਵਿਚ, ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਘਰਾਂ/ਸਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਚਿਤਰਸ਼ਾਲਾ (museum) ਵਿਚ ਲਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਥਾਨ ਆਦਿ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਮੁੱਖ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਲਾਉਣੀਆਂ ਪੈਣ ਤਾਂ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦਾ ਸਰਲਭਾਵ ਵਿਚ ਸੁਨੇਹਾ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪਾਵਨ ਤੁਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਨਵੀਨ ਅੱਖਰਕਾਰੀ (calilgraphy) ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੁਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੁਹਜਮਈ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸਿਰਜਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

3.2 ਕਥਾ ਵਾਰਤਾ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਿਤ-ਮਰਯਾਦਾ ਸਮੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮਨ-ਮਰਜੀ ਦੇ ਅਰਥ ਕਢਣੇ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਦਬ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ
ਹੈ। ਕਈ ਸਥਾਨਾਂ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ, ਡੇਰਿਆਂ ਆਦਿ) ਉਤੇ ਅਕਸਰ ਕਥਾ-ਵਾਰਤਾ ਸਮੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੁਕਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਂ ਸਰਲਭਾਵ ਵਿਚ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਸਥਾਨ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਪ੍ਰਥਾਇ ਹੀ ਅਕਸਰ ਇਉਂ ਅਰਥਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਤੁਕਾਂ ਉਸੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਪ੍ਰਥਾਇ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਉਚਾਰੀਆਂ ਹੋਣ। ਇਥੇ ਇਹ ਧਿਆਨ ਰਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿ ਜਿਸ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ (ਸ਼ਹੀਦ, ਸਿੰਘ, ਸੰਤ, ਗੁਰਮੁਖ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਬਾਰੇ ਕਥਾ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ; ਭਾਵ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਦਸਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੰਗਤ ਸਾਹਮਣੇ ਇਉਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣੇ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੰਕਤੀਆਂ ਉਸੇ 'ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ' ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰਖ ਕੇ ਉਚਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ? ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤਾਂ ਸਗਲ ਜਹਾਨ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਘਟਨਾ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਥਾਇ ਅਰਥਾਉਣਾ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਅਦਬ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ।

3.3 ਪਾਠ ਸਮੇਂ (ਅਕਸਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ/ਪਾਠਾਂ ਸਮੇਂ) ਬਰਾਬਰ ਕੀਰਤਨ ਦਰਬਾਰ ਲਾਉਣੇ, ਨਿਤਨੇਮ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਥਾ-ਵਾਰਤਾ ਕਰਨੀਆਂ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਦਬ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਤੁਲ ਹੈ। ਅਖੰਡ ਪਾਠ/ਪਾਠਾਂ ਸਮੇਂ ਕਈ ਸਥਾਨਾਂ/ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰਿਕਾਰਡਜ਼ (ਧਾਰਮਿਕ ਗੀਤ ਵਗੈਰਾ) ਲਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਦਬ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ (ਅਖੰਡ) ਪਾਠ ਚਲਦੇ ਸਮੇਂ ਕੀਰਤਨ/ਢਾਢੀ ਦਰਬਾਰ ਚਲਦੇ ਜਾਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਾਠ ਕਰਨ,ਸੁਨਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਭੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਦਾ ਤਤਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ 'ਪਾਠ' ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ 'ਪਾਠ' ਹੀ ਰਹੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਥਮ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਿਤਨੇਮ, ਕੀਰਤਨ, ਕਥਾ-ਵਾਰਤਾ ਆਦਿ 'ਪਾਠ' ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਹੋਰ, ਵਖਰੀ ਥਾਂ ਜਾਂ ਵਖਰੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਕੀਤੇ। ਕਰਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਖਾਸ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਸਮੇਂ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਤੇ (ਜਿਵੇਂ ਪੋਹ ਦੀਆਂ ਠੰਢੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ), ਜਿਥੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਆਮਦ ਹਦੋਂ-ਵਧ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਕਈ ਕਾਰਜ ਇਕਠੇ ਕਰਨੇ ਜਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਥਾਵਾਂ ਉਤੇ ਵੀ ਜਿਥੇ 'ਪਾਠ' ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਕੇਵਲ 'ਪਾਠ' ਹੀ ਹੋਵੇ, ਹੋਰ ਕਾਰਜ ਵਖਰੇ ਪੰਡਾਲ/ਸਥਾਨ ਉਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

3.4 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਥਾਨ, ਹਜੂਰੀ ਜਾਂ ਦਰਬਾਰ-ਹਾਲ ਆਦਿ ਵਿਚ ਹਲਕੇ-ਪਧਰ ਦੇ ਮਖੌਲ ਕਰਨੇ, ਉਚੀ ਬੋਲਣਾ, ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਕਾਹਲ ਕਰਨੀ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉੱਚਾ-ਨੀਵਾਂ ਬੋਲਣਾ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ (other) ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਬੋਲਣਾ, ਸੰਗਤ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ (ਜਿਵੇਂ ਨੇਤਾ, ਚੌਧਰੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ) ਨੂੰ ਲੋੜੋਂ ਵਧ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣੀ, ਸਿਖੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ : ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਲਿੰਗ ਦਾ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਰਖਣਾ, ਆਦਿ ਸਭ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅਕਸਰ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਵਾਂ ਆਦਿ ਵੇਲੇ 'ਲਾੜਾ-ਲਾੜੀ' ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕੇਂਦਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੰਗਤੀ ਕਾਰਜਾਂ (ਦੀਵਾਨਾਂ, ਅਖੰਡ ਪਾਠ-ਲੜੀਆਂ, ਭੋਗ, ਗੁਰਪੁਰਬ...) ਉਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਦਬ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਸਿਰ ਅਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਹੀ ਇਉਂ ਵਿਉਂਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੇਅਦਬੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋਣ, ਜਿਵੇਂ ਜੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਕਾਰਜ ਸੰਖੇਪ ਤੋਂ ਸੰਖੇਪ ਰਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬੇਅਦਬੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਕਾਫੀ ਹਦ ਤਕ ਖੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਖ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪਦਪਦਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉਚੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤੁਲ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਪਧਰ ਉਤੇ ਅਤਿ-ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ,

(4) ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਅਦਬ

ਇਸ ਪਖ ਵਿਚ ਦੋ ਪਧਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ- ਪਹਿਲਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਨਿਤਨੇਮ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜਾਂ ਪੰਥਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਦਬ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੰਵੇਨਸ਼ੀਲ ਤੇ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਅਦਬ ਬਿਰਧ/ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਪੋਥੀਆਂ, ਗੁਟਕਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ। ਪਹਿਲੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਦਬ ਬਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਪਧਰ ਉਤੇ ਕਾਫੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਬਾਬਤ ਅਣਸਿਹਲੀ ਨੂੰ ਸਿਰਮਥੇ ਕਬੂਲਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਕੁਝ ਮੁੱਠੀਭਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜਤਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਾਡੇ 'ਸ਼ਰਧਾਵਾਨਾਂ' ਨੇ ਬਿਰਧ ਸਰੂਪਾਂ ਦੇ ਅਦਬ ਦਾ ਸੌਖਾ ਰਾਹ, ਅੰਗੀਠਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਸਕਾਰਨਾ (ਅਗਨਿ ਭੇਟ ਕਰਨਾ) ਕੱਢਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਇਸ ਸੌਖੇ ਰਾਹ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਟਕਿਆਂ, ਪੋਥੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਵਸ ਖੰਡਿਤ ਹੋ ਚੁਕੇ ਬਿਰਧ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਰੂਪਾਂ ਦਾ; ਅਗਨ ਭੇਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਕਿੰਨੇ ਨਾਯਾਬ ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਰੂਪ ਅੰਗੀਠਿਆਂ (ਅਗਨੀ) ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਜਾਂ ਚੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੌਣ ਪੂਰਤੀ ਕਰੇਗਾ? ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਸਿਤਮ-ਜ਼ਰੀਫੀ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਬਦਲ ਵੀ ਕੀ ਹੈ ?

ਇਸ ਤੱਥ/ਗੱਲ ਨੂੰ ਫਿਰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੰਡਿਤ ਹੋ ਚੁਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਟਕੇ, ਪੋਥੀਆਂ ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ; ਬੜੇ ਸ਼ਰਧਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਸਕਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ/ਢੰਗ ਇਕ ਸੀਮਾ ਤਕ ਦਰੁਸਤ ਹੈ; ਆਖਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਤਦਾਦ ਵਿਚ ਗੁਟਕੇ, ਪੋਥੀਆਂ, ਸੰਪੂਰਨ ਸਰੂਪ ਜੋ ਕਿਸੇ ਕੁਦਰਤੀ/ ਮਨੁਖੀ ਕਾਰਨ ਵਸ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਖੁਰਦਰੇ/ਖੰਡਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ/ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਸਕਾਰ ਦੇਣਾ, ਇਕ ਚੰਗੀ ਪਿਰਤ, ਰੀਤ ਅਥਵਾ 'ਅਦਬ' ਭਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ 'ਅਦਬ' ਦੀ 'ਬੇਅਦਬੀ' ਤਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸੇ ਰੀਤੀ ਰਾਹੀਂ ਨਾਯਾਬ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਾਹਿਤ; ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹਥ-ਲਿਖਤ ਕੀਮਤੀ ਸਰੂਪ ਵੀ ਸਸਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ (ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਗੀਠੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਇਕ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਅੰਗੀਠਾ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਕੋਲ 'ਖੰਡਿਤ ਹੋ ਚੁਕੇ' ਅਤੇ 'ਸਰੋਤ ਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਾਹਿਤ' ਨੂੰ ਭੇਦ ਕਰਨ ਦੀ ਫੁਰਸਤ, ਸਾਧਨ ਜਾਂ ਮਾਹਿਰ ਹੋਣ?

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਦਬ ਦਾ ਉਕਤ ਦਰਸਾਇਆ ਪਹਿਲੂ- ਪੁਰਾਣੇ ਹੱਥਲਿਖਤ ਗੁਰਬਾਣੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ) ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ (proper) 'ਸੰਭਾਲ' ਵੀ ਅਤੇ ਖੰਡਿਤ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਰੂਪਾਂ; ਪੋਥੀਆਂ; ਗੁਟਕਿਆਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਅਥਵਾ ਸੇਵਾਸੰਭਾਲ ਵੀ ਹੈ। 'ਅਦਬ' ਦੇ ਇਸ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਜਲਦੀ ਅਸੀਂ ਜਾਣ ਲਵਾਂਗੇ, ਓਨਾ ਹੀ ਸਾਡਾ ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਹੈ।

(5) ਸਪੀਕਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ-ਪਾਠ

ਇਕ ਸਿਖ ਦੇ ਜਾਂ ਕਹੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੋਂ ਹਰੇਕ ਸੂਝਵਾਨ ਜਗਿਆਸੂ ਵਾਕਿਫ਼ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਨੇਕ ਫੁਰਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਤਨਾਅ ਭਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬੇ ਵਾਲੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਹੋ ਹੀ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਭਰਿਆ ਕੁਝ-ਕ ਸਮਾਂ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਫੁਰਸਤ ; ਸਕੂਨ ਦੇ ਕੁਝ ਪਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਵੇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਿੰਡਾਂ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਪੀਕਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ ਅਵਾਜ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸਥਿਤੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ, ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਘਰਾਂ ਜਾਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਕਤ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਕਈ ਪੱਧਰਾਂ ਉਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ: ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਪੀਕਰ ਵਜਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਵਾਰੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਸਪੀਕਰਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵਤਾ (quailty) ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਚੀਕਾਂ ਨਹੀਂ ਵਜਣਗੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਿੰਗੇ ਭਾਅ ਦੇ ਸਪੀਕਰ ਚੀਕ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਉਚੀਪਣ (loudness) ਹੌਲੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਪੀਕਰਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ (ਮੂੰਹ) ਬਦਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਪੀਕਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਪਾਠ ਦਾ ਸਮਾਂ ਥੋੜਾ ਦਿਨ ਚੜੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਕਹਿਣ ਦਾ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂਘਰਾਂ ਦੇ ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਤਕ ਹੀ ਮਹਿਦੂਦ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਚਾਹਵਾਨ, ਜਗਿਆਸੂ ਖੁਦ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਚੇ ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਵੀ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਧੀਮੀ; ਝੱਲਣਯੋਗ, ਸੁਰੀਲੀ ਤੇ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਸਲਾ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਦਬ ਦਾ ਹੈ।

(6) ਫੁਟਕਲ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਦਬ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਪਹਿਲੂ ਹਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:

(ੳ) ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਕ ਪਹਿਲੂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਤ ਦੀ ਥਾਂ-ਕੁ-ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਭਾਵਕ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੇਂਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਦੇ ਬੁਲਾਵੇ (ਕਾਰਡਾਂ) ਉਤੇ ਛਪੇ ਬਾਣੀ ਫੁਰਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਈ ਥਾਂ ਰੋਸ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ-ਸ਼ਗਨ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵੀ ਹੈ। ਜੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਹੀਂ ਛਾਪਣੀ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਛਾਪਿਆ ਜਾਵੇ ? ਲੱਗਪਗ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਹੀ ਮੜ੍ਹੀਆਂ-ਮਸਾਣਾਂ ਜਾਂ ਅਣ-ਅਧਿਕਾਰਤ ਡੇਰਿਆਂ/ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਸਥਿਤੀ 'ਅਖੰਡ ਪਾਠ' ਦੀ ਸੰਸਥਾਈ ਮਰਯਾਦਾ ਵੇਲੇ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਰੀਤ ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੇਕ ਪਿੰਡ-ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਕਰਨ/ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਇਕ ਸਾਂਝੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ/ ਪਰਵਾਰਕ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਹਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਤਾਂ ਇਥੇ ਫਰੋਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਲੋੜ ਹੈ, ਪਰ 'ਅਦਬ' ਦੇ ਇਸ ਜਰੂਰੀ ਪਹਿਲੂ ਦੇ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੇ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ-ਸ਼ਹਿਰ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮੰਨਤਾਂ (beilefs) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤਹਿਤ ਮੇਲੇ, ਪੁਰਬ, ਇੱਕਠ ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਰੀਬਨ ਹਰੇਕ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਮੜ੍ਹੀਆਂ, ਮਟ, ਯਾਦਗਾਰਾਂ, ਪੀਰ, ਟਿੱਲੇ, ਮੱਠ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸਹਿਜ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਅੰਗ ਹਨ, ਪਰ ਕਈ ਅਗਿਆਨ, ਵਹਿਮ, ਅੰਧ-ਬਿਰਤੀ ਜਾਂ ਭਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ (ਵਧੇਰੇ) ਥੁੜਾਂ, ਮਜਬੂਰੀਆਂ, ਚੌਧਰਾਂ, ਲਾਲਚਾਂ, ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹਿਜ ਅੰਗ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤਹਿਤ ਸੰਬੰਧਿਤ ਥਾਵਾਂ/ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਮੇਲੇ ਜਾਂ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ 'ਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਨਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 'ਸਤਿਕਾਰ' ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਜੇਕਰ ਅਜਿਹੇ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਠ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਲੋਕਧਰਾਈ ਮਨ; ਜਨ-ਸਮੂਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ; ਦੂਜਾ ਜਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਮਝਣਾ/ ਸਮਝਾਉਣਾ ਕਾਫੀ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਥਾਵਾਂ ਉਤੇ ਅਖੰਡ-ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ ? ਲੋਕ-ਮਨ ਜਿੰਨੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਸਮਿਆਂ ਨੂੰ 'ਪਾਠ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨਾਉਂਦਾ (celebrate ਕਰਦਾ) ਹੈ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ? ਕੀ ਅਜਿਹੇ ਥਾਵਾਂ ਉਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਾਠ-ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ? ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੇਕਰ ਅਜਿਹੇ ਥਾਵਾਂ ਉਤੇ ਪਾਠ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੂਪ ਚੁੱਕ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ 'ਦੂਜੇ' ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਲੈ ਲੈਣਗੇ ਤੇ ਉਸੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਜ਼ਿਲਣ ਵਿਚ ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਸਾਅ ਦੇਣਗੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਿਆ ਸੀ। 'ਵਪਾਰੀ ਤੇ ਆਕੀ' ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਲ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਘੁਸਪੈਠ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮੋਰੀਆਂ ਕਰ ਵੀ ਚੁਕਿਆ ਹੈ।

'ਅਦਬ' ਦੇ ਇਸ ਪਹਿਲੂ ਦਾ ਇਹ ਭਾਵ ਕਦਾਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਨੂੰ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਮਤਿ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਉਲਟ ਦੇਹਾਂ/ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ; ਸ਼ਰਾਬਾਂ ਆਦਿਕ ਨਸ਼ੇ ਵਰਤਣ, ਮੇਲਿਆਂ, ਖੇਡਾਂ, ਬਾਜੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬਾ ਹੋਵੇ, ਹਾਹਾਕਾਰ ਮੱਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਓਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ? ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉੱਤਰ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸਿਧਾ ਹੈ ਕਿ 'ਨਹੀਂ', ਪਰ ਸੋਚਣ-ਵਿਚਾਰਨ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀਤਾ ਕੀ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਦੋ ਪੱਖ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਨ : ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਕਿ ਅਦਬ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਹੇ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਮਨ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਚੁ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਬਹਾਨੇ, ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਜੁੜਿਆ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਓਟ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼/ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਆਦਿਕ ਹੋਵੇ, ਘਟੋ-ਘਟ ਓਥੇ ਅਦਬ/ਸਤਿਕਾਰ ਜਰੂਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਪਾਠ ਬੰਦ ਕਰਵਾਉਣਾ ਮਸਲੇ ਦਾ ਸਥਾਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ। ਉਂਞ ਵਿਹਾਰਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਥੇ 'ਪਾਠ ਚਲਦਾ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਅਦਬ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਨੇਮ ਅਕਸਰ ਲੋਕ-ਮਨ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਦਾ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ 'ਅਦਬ' ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਸੰਭਵ

ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸੰਬੰਧਿਤ ਥਾਵਾਂ ਬੰਦ ਕਰਾਉਣ ਦੀ। (ਅ) ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਦਬ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਗੁਟਕਿਆਂ, ਪੋਥੀਆਂ, ਕੰਧਾਂ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ, ਪੁਸਤਕਾਂ, ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਛਪਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੀਆਂ ਜਮ੍ਰਿਤ ਧਿਰਾਂ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਵਰਤੋਂ-ਬਹੁਲਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਉਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਧੜਾ-ਧੜ, ਸ਼ਰਧਾਵਸ (ਜਾਂ ਵਪਾਰਵਸ) ਛੇਤੀ ਛਾਪੇ ਜਾ ਰਹੇ ਅਤਿਰਿਕਤ ਬਾਣੀ ਪੋਥੀਆਂ/ ਗੁਟਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪਰੂਫ਼ ਦੀਆਂ ਉਕਾਈਆਂ ਅਕਸਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਉਂ ਹੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਵਿਚ; ਜਾਂ ਬੋਰਡਾਂ ਉਤੇ ਅਕਸਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜਾਂ (spelling) ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕਾਂ, ਪਰਚਿਆਂ ਵਿਚਲੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਕੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਾਠ, ਬਿਜਲਈ ਸਾਧਨਾਂ (ਸਮਾਰਟ ਫ਼ੋਨ, ਟੈਬ, ਯੂ-ਟਿਊਬ...) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਛਾਪੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹਰੇਕ ਲਈ 'ਰਾਖਵੇਂ' ਜਾਂ ਕਹੋ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਸਾਰ/ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ 'ਬੇਅਦਬੀ' ਦਾ ਵੀ ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਚੱਲ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿੰਨੇ-ਕੁ ਵਿਅਕਤੀ, ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਸੰਗਠਨ ਚੇਤੰਨ ਹਨ ? ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸੋ ਹਰੇਕ ਥਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁਧ ਛਪਾਈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਭਾਗ ਹੈ |

ਸਾਰ

ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਅ ਵਜੋਂ ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਦਬ/ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂ ਹਨ। ਆਮ ਜਗਿਆਸੂ ਹਾਲੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਸੁਚੇਤ ਜਾਂ ਚੇਤੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਬਿਰਤੀ, ਵਿਵੇਕ ਨਾਲੋਂ ਭਾਵਕ ਜਾਂ ਉਲਾਰ ਪੱਖੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਅਦਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੱਖ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਾਨਤਾ (balance), ਇਕਸੁਰਤਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਪੰਥਕ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਜਿਹੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।