ਇੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਵਿਆਕਰਨ ਜਾਂ ਉਚਾਰਨ ਬਾਰੇ ਅਤਿ-ਸੰਖੇਪ ਤਸਵੀਰ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਹ ਵੀ ਕੇਵਲ ਮੁੱਢਲੇ ਕੁਝ ਲੋੜੀਂਦੇ ਤੱਤਾਂ ਵੱਲ ਮਾਤਰ ਇਸ਼ਾਰਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪਾਠ (ਸਬਕ) ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਉਕਤ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚਲੇ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਕਰਨਾ ਤੇ ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰਹੇ ਕਿ ਬਾਣੀ ਦੇ ਉਕਤ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚਲੇ ਪੱਖਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ, ਕਾਵਿ/ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ; ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਕ; ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਦਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਬਲਕਿ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਰਲੀ-ਮਿਲੀ ਆਮ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾ ਇਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ, ਸਥਾਨ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੁਚੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਰੂਪ, ਧੁਨੀ, ਅਰਥ, ਵਾਕ ਆਦਿ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਾਵ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਧੁਨੀ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਵਾਕ, ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤ/ਅੰਗ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ 1000 ਤੋਂ ਉਪਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨੋਟਿਸ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ 14-ਕੁ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ, ਵੱਡੀ ਜਾਂ ਛੋਟੀ, ਸੌਖੀ ਜਾਂ ਔਖੀ ਨਹੀਂ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਸਭ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਮਰੱਥਾ ਉਸ ਦੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਰੇਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹਰੇਕ ਮੁਦੇ/ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।

ਸਾਡਾ ਸਰੋਕਾਰ ਇਸੇ ਬਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਮ ਲੱਛਣ ਜਾਣਨਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਆਮ ਲੱਛਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ :

1) ਗੁਰਬਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ 4-5 ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ।
2) ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਂ/ਅੰਤਰਾਲ ਵੀ 5-ਕੁ ਸਦੀਆਂ ਹੈ। (1173 ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ - 1675 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਤਕ)
3) ਬਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚਲੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ; ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦਾ ਖੇਤਰੀ ਵਖਰੇਵਾਂ; ਕਾਲ ਅੰਤਰਾਲ; ਸੰਬੋਧਨਪ੍ਰਥਾਇ ਆਦਿ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਰਬਸਾਂਝੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਇਕ ਸਬੂਤ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੀ ਹੈ।
4) ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ 15-ਕੁ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ; ਪ੍ਰਭਾਵ; ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਆਦਿ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ, ਬਣਤਰ, ਲਹਿਜਾ ਆਦਿ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ (15-17ਵੀਂ ਸਦੀ) ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ।
5) ਬਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤਦਭਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਟੇਟ, ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਜਾਂ ਤਜ਼ਾਰਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਖਮ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ੇ-ਸੰਕਲਪ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਗੋਚਰੇ ਹਨ।
6) ਬਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਿਰਤਾਂ/ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਈ ਨਮੂਨੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ। ਬਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਹ ਨਵੇਂ ਮੌਲਿਕ ਅਰਥਾਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਧੁਨੀ, ਵਿਆਕਰਨ, ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਆਦਿ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ।
7) ਬਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹਿੰਦ-ਆਰੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਲੱਗਭਗ 800 ਸਾਲ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ।
8) ਬਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਛੋਟੀਆਂ ਤੇ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਵੀ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ (ਲਹਿੰਦੀ), ਸਿੰਧੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ, ਬਾਂਗਰੂ, ਬ੍ਰਿਜ, ਖੜੀ ਬੋਲੀ, ਬਿਹਾਰੀ (ਭੋਜਪੁਰੀ), ਹਿੰਦਵੀ, ਰੇਖਤਾ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜੀ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਅੰਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
9) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਧਰਮ/ਅਧਿਆਤਮ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੌਖੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਨਜਿੱਠਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼/ਮੌਲਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਲਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰੌਢ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ, ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾਈ-ਉਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੌਖਾ ਰਾਬਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਹੈ।
10) ਗੁਰਬਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਅਨੇਕ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਹਿੰਦੁਈ, ਸੰਤ, ਸਾਧ, ਸਦੁਕੜੀ ਆਦਿ ਪਰ ਪ੍ਰੋ. ਸ਼ੈਕਲ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਨਾਂ “ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਸ਼ਾ” ਵਧੇਰੇ ਢੁੱਕਵਾਂ ਤੇ ਧਰਮ-ਮੀਮਾਂਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਾਣੀ-ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਿਵੇਕਲੀ ਜਾਂ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੇ ਵਰਤੋਂ-ਵਿਉਂਤ ਵੱਖ ਹੈ, ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਕਤ ਨਾਂ (ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਸ਼ਾ) ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ

ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਚਿੰਤਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਵਿਆਕਰਨ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵਿਆਕਰਨ, ਵੇਦਾਂਗ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਧਰਮ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਰਿਹਾ ਤੇ ਗਰੀਕ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖਾ ਰਿਹਾ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਬੰਧ ਉਚਰਿਤ ਬੋਲ/ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ (ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਝ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ), ਜਦਕਿ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਲਿਖਤ ਨਾਲ ਰਿਹਾ, ਭਾਵ ਸਾਡੇ ਇਸ ਦਾ (ਸ਼ੁਧ) ‘ਉਚਾਰਨ’ ਨਾਲ ਜੋੜ-ਮੇਲ ਰਿਹਾ; ਪੱਛਮ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ੁਧਤਾ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਕੀਤਾ।

ਭਾਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਰਥਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ-ਰੂਪ ਹੋਣਾ, ਕਿਸੇ ਨੇਮਾਵਲੀ/ਨਿਯਮਾਂਵਲੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਖੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਨੇਮਾਵਲੀ ਹੀ ਵਿਆਕਰਨ ਹੈ। ਧੁਨੀ, ਜਿਹੜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇਕ ਮੁੱਢਲੀ ਇਕਾਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ : ਵਿਆਕਰਨਕ ਇਕਾਈਆਂ : ਭਾਵੰਸ਼, ਸ਼ਬਦ, ਵਾਕੰਸ਼, ਉਪਵਾਕ ਆਦਿ; ਵਿਆਕਰਨਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ : ਨਾਂਵ, ਪੜਨਾਂਵ, ਕਿਰਿਆ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਆਦਿ; ਵਿਆਕਰਨਕ ਪਰਵਰਗਾਂ : ਲਿੰਗ, ਵਚਨ, ਕਾਲ, ਕਾਰਕ, ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਵਿਆਕਰਨਕ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿਚ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਕਾਈ ਹੈ ਤੇ ਇਹੀ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦੇ ਪਛਾਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਵਿਆਕਰਨ ਦਾ ਪਰੰਪਰਕ ਨਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ :

1) ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਤਹਿ ਹੇਠਲੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬਧ ਤਲਾਸ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਆਕਰਨ ਹੈ।
2) ਇਹ ਬਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ/ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਵਾਕਾਂ/ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਇਹ ਲੇਖਣੀ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚਲੇ ਲਿਖਤ/ਉਚਰਿਤ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਹੈ।
3) ਵਿਆਕਰਨ, ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਬੋਲਣਾ/ਉਚਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਉਂਦੀ, ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
4) ਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸ਼ਬਦ/ਬਾਣੀ ਦੇ ‘ਵਰਣਾਤਮਕ’ ਰੂਪ ਨਾਲ ਹੈ।
5) ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਲਗ-ਮਾਤਰੀ/ਵਿਆਕਰਨਕ ਨੇਮਾਵਲੀ ਨੇ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਸਥਿਰ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
6) ਇਹ ਬਾਣੀ ਦੇ ਲਿਖਤ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
7) ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਵਿਆਕਰਨ ਨੇ ਬਾਣੀ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚਾ-ਧੂਹ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ/ਰੋਕ ਪਾਈ ਹੈ।
8) ਬਾਣੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
9) ਬਾਣੀ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿਚ ਵਿਆਕਰਨ ਇਕ ਸੰਦ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ।
10) ਬਾਣੀ ਅਨੁਵਾਦ ਜਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਾਰਜ (ਉਥਾਨਕਾ/ਨਿਰੁਕਤ/ਕੋਸ਼/ਭਾਸ਼) ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਮਦਦ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਆਕਰਨ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਬਣਤਰ ਵੀ ਨਿਰਾਧਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
11) ਇਹ ਬਾਣੀ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀਕਰਨ ਵੱਲ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ‘ਪਦ’ ਦਾ ਸਰੂਪ (ਨਾਂਵ, ਲਿੰਗ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ) ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਰਥ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਾਕਾਂ/ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸਮ-ਅਰਥਾ ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿਆਕਰਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12) ਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ, ਬਾਣੀ ਦੇ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਚਰਿੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਕ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਲੇਖਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ। ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਇਕ ਲਿਪੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ), ਇਕ ਸੰਪਾਦਕ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ), ਇਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਰਬਸਾਂਝੀ ਤੇ ਇਕ ਉਦੇਸ਼ (ਮਨੁੱਖੀ/ਜਨ-ਕਲਿਆਣ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨਕ ਨੇਮਾਵਲੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਉੱਤੇ ਇਕਸਾਰ ਲਾਗੂ ਹੈ।
13) ਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਕੋਈ ਬਾਹਰੋਂ ਥੋਪੀ ਹੋਈ ਵਸਤ, ਨੇਮਾਵਲੀ ਜਾਂ ਠੱਪਾ ਨਹੀਂ (ਜਿਹਾ ਕਿ ਅਕਸਰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਇਹ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਤਲਾਸ਼ਿਆ ਹੋਇਆ ਨੇਮਬੱਧ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ।
14) ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਬਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ 500 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਆਕਰਨਕ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਥਨ ਹੈ, ਧਰਮ ਸਿਧਾਂਤੀ ਨਹੀਂ, ਭਾਵ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਾਣੀ ਸਦ-ਜਾਗਤ ਤੇ ਨਵੀਂ-ਨਵੀਨ ਹੈ।
15) ਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਮਦਦ/ਸਮਝ ਨਾਲ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ/ਅਧਿਐਨ, ਅਭਿਆਸ ਸਰਲ, ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਾਣੀ ਦੀ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲ ਸੂਝ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
16) ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਦ-ਵੰਡ ਕਰਨੀ, ਕੋਸ਼ੀ ਇਕਾਈਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ, ਬਣਤਰ ਤਲਾਸ਼ਣੀ ਆਦਿ ਸਭ ਵਿਆਕਰਨ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਬਾਣੀ ਦੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਉਤਬੱਧ ਨੇਮਾਂ (ਵਿਆਕਰਨ) ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸਖਤ ਲੋੜ ਹੈ।

ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ

ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ‘ਪਾਠ ਕਰਨਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਠ ਕਰਨ ਲਈ ਹਾਲੇ ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨੇਮਾਵਲੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕੇ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਨੇਮਾਵਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੋਰ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਵਾਂਗ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਨੇਮਾਵਲੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਆਧਾਰਿਤ ਹੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਠ-ਮੂਲਕ ਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਨੇਮਾਵਲੀ ਬਾਰੇ ਆਮ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ :

1) ਸ਼ਬਦ/ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੂਰੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲਣਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਾ ਕੋਈ ਧੁਨੀ ਮਰਜੀ ਨਾਲ ਛੱਡੀ ਜਾਵੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲਾਈ ਜਾਵੇ, ਬਾਣੀ ਦੇ (ਸ਼ੁੱਧ) ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।
2) ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਦੇ ਸਾਡੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸਕੂਲ ਬਣਦੇ ਜਾਂ ਕਲਪੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ :
ਅਰਥ ਮੂਲਕ (ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ)
ਪਾਠ ਮੂਲਕ (ਜਿਵੇਂ ਲਿਖਿਆ ਤਿਵੇਂ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ)
ਰੀਤ ਮੂਲਕ (ਸੁਣ-ਸੁਣਾ ਕੇ ਹੋ ਰਹੇ ਆਮ ਪਾਠ)

3) ਬਾਣੀ ’ਚ ਜਿਵੇਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਬੋਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਬਾਣੀ ਕਾਲ ਵਿਚ ‘ਸ਼/ਜ਼’ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੋ ਇਹ ‘ਸ/ਜ’ ਹੀ ਉਚਾਰੇ ਜਾਣਗੇ।
4) ਧਿਆਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਧੁਨੀਆਂ ਜਾਂ ਵਿਆਕਰਨ ਨਹੀਂ, ਸੋ ਉਚਾਰਨ ਬਾਣੀ ਪਾਠ ਦੇ ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਾਠ-ਮੂਲਕ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।
5) ਬਾਣੀ ‘text’ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਇਮ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ, ਜੇ ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
6) ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀਆਂ ‘ਪਾਠ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ’ ਵਿਚ ‘ਉਚਾਰਨ’ ਹਰ ਲਫ਼ਜ਼/ਲਗ-ਮਾਤ੍ਰ ਤਕ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਾ ਭਾਸ਼ਾ/ ਧੁਨੀ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵੀ ਹੈ।
7) ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ (ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕਹੇ) ‘ਗੁਰਮੁਖਿ’ ਬਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਮੁੜ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਥੀ, ਜਿਧਰੋਂ ਇਹ ਆਏ ਹਨ, ਕਰਨਾ, ‘ਸਿੱਖ ਸਕੂਲ ਆਫ ਥਾਟ’ ਪ੍ਰਤੀ ਅਗਿਆਨ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨਾ ਹੈ।
8) ਬਾਣੀ ’ਚ 32 ਵਿਅੰਜਨ, 10 ਸ੍ਵਰ, 42 ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਿਚ ਤੇ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਉਚਾਰਨ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਹੋਰ ਵਾਧੂ-ਘਾਟੂ ਧੁਨੀਆਂ ਜਾਂ ਪਈਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
9) ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਸੰਕੇਤ ਸਿਰਫ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਘੜ ਸੰਪਾਦਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਬਾਣੀ ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਵਿਚ ਕੋਈ ਉਚਾਰਨ ਸੇਧ ਜਾਂ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ, ਬਾਣੀ ਅਨੁਭਵੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਹੀਂ।
10) ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਥਾ/ਵੀਚਾਰ ਜਾਂ ਲਿਖਤੀ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਉਚਾਰਨ ਨਹੀਂ।
11) ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤਦਭਵੀ ਹੈ। ਤਤਸਮੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਅਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਵਾਈ ਹੈ।
12) ਬਾਣੀ ’ਚ 15-ਕੁ ਦੇ ਕਰੀਬ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।ਸਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮੂਲ-ਧੁਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
13. ੴ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ (ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ)। ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਉਚਾਰਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
14. ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਲੋਕ ਹਨ, ਓਨੇ ਹੀ ਉਚਾਰਨ ਹਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਭ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਇਕ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬਾਣੀ-ਪਾਠ ਵਿਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਕਰਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗਾ।
15. ਜੇ ਬਾਣੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਲਿਖਣੀ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਾਸ ਕੌਣ ਹੋਣਗੇ? ਯਕੀਨਨ ਉਹੋ, ਜੋ ਪਾਠ ਮੂਲਕ ਪਾਠੀ ਹਨ।
16. ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਯੋਗੀ ਤਰੀਕਾ, ਸੰਥਯਾ ਹੈ।
17. ਬਾਣੀ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇਕ ਰਵਾਨੀ ਹੈ, ਉਸ ਰਵਾਨੀ ਵਿਚ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਧੁਨੀ ਜੋੜ ਕੇ (ਜਿਵੇਂ ਸ਼/ਜ਼) ਜਾਂ ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਟਾ ਕੇ (ਅੰਤਿਮ ਹ੍ਰਸ੍ਵ ਚਿੰਨ/ ਵਿਭਕਤੀ ਪਿਛੇਤਰ), ਰੋਕਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਲ ਰਵਾਨੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪਾਠ-ਮੂਲਕ ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
18. ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ-ਮੂਲਕ ਉਚਾਰਨ ਹੀ ਬਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ 15-17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਿਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਰਥ ਮੂਲਕ ਉਚਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀ ਲਿਖਤ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
19. ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਠਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤ, ਉਚਾਰਨ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਮੂਲ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਿਧੀ-ਤੰਤਰ ਹੀ ਇਸ ਤੱਥ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਹੀਨ ਤੋਂ ਮਹੀਨ ਅੰਗ ਦਾ ਮੂਲਕ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਬਾਣੀ ਤਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਤੋਂ ਕਈ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਉਚੇਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹੋਰ ਗਹਿਰੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
20. ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਮੂਲ ਲੈਅ, ਰਵਾਨੀ, ਮੁਹਾਵਰਾ, ਪਾਠ, ਪੁਰਾਤਨਤਾ, ਅਰਥ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਆਦਿ ਸਭ ਪਾਠ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ (ਜਿਵੇਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਤਿਵੇਂ) ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਸੋ ਠੀਕ ਜਾਂ ਸਹੀ ਉਚਾਰਨ ਦਾ ਭਾਵ, ਬਾਣੀ ਜਿਵੇਂ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੱਲ ‘ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਕੋਸ਼’ ਨਾਲ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।