ਸ਼ਾਹਿ-ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਰਵੇਸ਼, ਮਹਾਨ ਜੰਗੀ ਜਰਨੈਲ, ਸੂਰਬੀਰ, ਜੋਧੇ, ਫੌਜਾਂ ਵਾਲੇ, ਬਾਜਾਂ ਵਾਲੇ, ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ, ਨੀਲੇ ਦੇ ਸ਼ਾਹ-ਸਵਾਰ, ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 42-ਸਾਲਾ ਉਮਰ ਵਿਚ ਜੋ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ; ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਦੋਂ ਮੁਕੱਦਸ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰੰਦਾ ਫੜ੍ਹਦੇ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮਨਮੋਹਨ ਕੀਰਤਨ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਪਾ ਦਿੰਦੇ। ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਉਪਾਸਕ ਸਨ, ਜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਕਲਮ ਫੜੀ ਤਾਂ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦਾ ਕਲਾਮ ਲਿਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕਿਰਪਾਨ ਫੜੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਅੰਦਰ ਭਾਜੜਾਂ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਸਨ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਿਚ ਤਿਆਗੀ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਹਮਦਰਦ, ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ, ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਜਾਬਰਾਂ ਦਾ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਆਪੇ ਗੁਰ ਚੇਲਾ, ਨੀਚਾਂ ਨੂੰ ਊਚ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਨੋਖਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਰਗੇ ਜ਼ਾਲਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਬੇਖ਼ੌਫ਼ ਹੋ ਕੇ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਪੱਤਰ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਨਿਡਰ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧੇ ਸਨ।

ਕਨਿੰਘਮ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ ਕੁੱਲ 42 ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਨੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ।

ਐਸੀ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ, ਧੰਨ-ਧੰਨ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿਖੇ 1666 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਰੰਭਕ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਅਨੇਕਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ।ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਨਵਾਬ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਲੰਘਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਬੱਚੇ ਸਹਿਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂ ਜੋ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਐ ਬੱਚਿਓ! ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਕਰੋ।ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਅੱਗੋਂ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ, ਸਗੋਂ ਮੂੰਹ ਚਿੜਾਉਣਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਵਾਬ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਲੰਘੀ ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਇੰਝ ਹੀ ਕੀਤਾ, ਨਵਾਬ ਬੜਾ ਹੀ ਔਖਾ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਤਾਂ ਮੁਖੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਢਾਕਾ ਵਿਖੇ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਵਾਬ ਲਿਖਿਆ, ਕਮਾਲ ਹੈ, ਕੈਸਾ ਜੁਰੱਅਤ ਭਰਿਆ ਜਵਾਬ ਹੈ— ਜੋ ਗੋਬਿੰਦ ਕੀਆ ਭਲਾ ਕੀਆ, ਅੱਵਲ ਤੋ ਕਿਸੀ ਅਹਿਲਕਾਰ ਕੋ ਸਲਾਮ ਕਰਨੀਂ ਨਹੀਂ ਗ਼ਰ ਆ ਭੀ ਜਾਏ ਤੋ ਪੁਆਂਦੀ ਦੇਣੀ, ਸਰਹਾਂਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਹਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਦਲੇਰੀ, ਨਿਡਰਤਾ, ਬੇਖੌਫ ਹੋਣਾ ਕਿੰਨੇ ਅਟਲ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ— ਭੈ ਕਾਹੂ ਕੋ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ ਇਹ ਹੈ ਸਿਆਸਤ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿਖਾਈ ਹੈ ਕਿ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਨਾ ਹੈ, ਦੱਬ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਡਰ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਜਿੰਨੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਲੜੀਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਲੜੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿੱਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਜੰਗ ਹੈ— ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਲਈ। ਮਜ਼ਲੂਮ ਆਏ ਸੀ ਸੰਨ 1675 ਈ. ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ ਆਪਣੀ ਪੁਕਾਰ ਲੈ ਕੇ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਡਾ ਧਰਮ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਓ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੈ, ਪੰਡਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ।

ਕੌਣ ਹੈ ਇਹ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ? ਸਮਾਂ ਹੈ— ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ, ਸਥਾਨ ਹੈ— ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਨਗਰ ਹੈ— ਮਟਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ— ਪੰਡਿਤ ਬ੍ਰਹਮਦਾਸ ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਊਠ ਭਰ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਵੀ ਧਰਮ-ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮਝਾਇਆ ਨਿਰੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਬੜਾਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲੇਖੇ ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਪੈਣੀ ਹੈ; ਉਹ ਹੈ— ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਨਾਂ। ਚਰਨਾਂ ’ਤੇ ਸਿਜਦਾ ਕੀਤਾ, ਸਿੱਖੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ, ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਥਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੰਡਿਤ ਬ੍ਰਹਮਦਾਸ ਦਾ ਪੜਪੋਤਰਾ ਹੈ— ਪੰਡਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਵਫ਼ਦ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਛਕੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਅੱਜ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੀ ਧਰਮ ਉੱਪਰ ਹੋ ਰਹੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨੇੜੇ ਹੀ ਸਨ— ਬਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਫੁਰਮਾਇਆ ਪਿਤਾ ਜੀ! ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਾਨ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ।

ਪ੍ਰਗਟਿ ਭਏ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਜਿਨ੍ਹ ਸਗਲ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਪੇ ਢਾਕੀ ਚਾਦਰ ।

ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ’ਤੇ ਆਸੀਨ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ, ਨੌਜਵਾਨੋਂ! ਸ਼ਸਤਰ-ਧਾਰੀ ਹੋਵੋ, ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਕਰੋ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਓ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਘੋੜਿਆਂ ’ਤੇ ਹੋ ਸਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਵਾਏ, ਸ਼ਸਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਖਾਨਾ ਲਗਾਇਆ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਕੀਤੀ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫੌਜਾਂ ਰੱਖੀਆਂ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾਏ। ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰਾ ਬਣਵਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਨਗਾਰਾ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਗੂੰਜਦਾ ਤਾਂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦਹਿਲ ਜਾਂਦੇ। ਨਿਸ਼ਾਨ, ਨਗਾਰਾ, ਫੌਜਾਂ ਵੱਖਰੇ ਰਾਜ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੱਗਭਗ ਚੌਦਾਂ ਜੰਗਾਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ। ਸਾਰੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹੋਈ, ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੀਬ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਹੀ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਆਏ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਇਕ ਅਜਬ ਸੰਜੋਗ ਹੈ। ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਆਲਮ-ਫਾਜ਼ਲ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰ ਵੀ ਸਨ। ਕਿਰਤ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਆ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਲੱਗ ਗਏ। ਇਕ ਦਿਨ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਅਰਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਪੱਤਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਂ ਨਾ ਕਰਾ ਸਕਿਆ। ਪੱਤਰ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਪਾਸ ਪੁੱਜਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇੰਨਾ ਸਟੀਕ ਤਰਜਮਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ।

ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਇੰਨਾ ਆਲਮ ਫਾਜ਼ਲ ਹੋਵੇ ਤੇ ਹੋਵੇ ਹਿੰਦੂ? ਨਹੀਂ! ਨਹੀਂ!! ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਵੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਮੁਅਜੱਮ ਨੂੰ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਏ ਤਾਂ ਮੁਅਜੱਮ ਨੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਦੇ ਅਜਾਬ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਫੋਰਨ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਓ। ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹਾ, ਮੁਅਜੱਮ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਤਾਲਿਬ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਦੱਸ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿਚ ਕਿਹੜਾ ਸਥਾਨ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਜਾ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਮੁਅਜੱਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਇਕ ਸਥਾਨ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਹੈ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ। ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਮੇਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ। ਮੁਅਜੱਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਪਾਤਰ ਮੁੱਲਾ ਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ।

ਇਕ ਦਿਨ ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੇਸੀਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਪੈਣ ਨਾਲ ਚਿਹਰਾ ਲਿਸ਼ਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਵਰਗਾ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ ਤੇ ਕੁਝ ਬੋਲ ਨਾ ਬੋਲੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਇਕ ਨਜ਼ਮ ਪੜ੍ਹੀ ਜਿਹਦਾ ਇਕ-ਇਕ ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਕਮਾਲ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਇਸ ਸੋਹਣੇ ਮੁਖੜੇ ਤੋਂ ਮੈਂ ਦੋ ਜਹਾਨ ਵਾਰ ਦਿਆਂ। ਮੇਰੇ ਯਾਰ ਦੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕੇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੋ ਜਹਾਨਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ:

ਦੀਨ ਓ ਦੁਨੀਆ ਦਰ ਕਮੰਦੇ ਆਂ ਪਰੀ ਰੁਖਸਾਰ ਮਾਂ।
ਹਰ ਦੋ ਆਲਮ ਕੀਮਤ ਏ ਯਕ ਤਾਰ ਮੂਏ ਯਾਰ ਮਾਂ।

ਜੰਗ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿਚ ਮਸ਼ਗੂਲ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਹਥਿਆਰ ਵੰਡ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਜੀ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਵੰਡ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੁਲਾਇਆ। ਪੁੱਛਿਆ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹਥਿਆਰ ਦਿੱਤੇ, ਕੀ ਮੈਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਨਹੀਂ? ਉਸ ਸਿੱਖ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ, ਨੰਦ ਲਾਲ! ਤੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਕੀ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਜਾ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਲੈ!

ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਹੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ, ਨੰਦ ਲਾਲ! ਕੋਈ ਕਲਮ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਓਨਾ ਕੰਮ ਤਲਵਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਗ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਨਾਲ ਹੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰੋ।

ਲਖਨੌਰ ਦੀ ਇਕ ਘਟਨਾ ਹੈ— ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ। ਇਕ ਪਾਲਕੀ ਵਿਚ ਇਕ ਪੀਰ ਜੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਚਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਲਕੀ ਰੁਕਵਾਈ, ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਥੱਲੇ ਉਤਰੇ ਹਨ, ਭੱਜਦੇ ਨੇ ਜੋੜਾ ਲਾਹਿਆ ਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਜਾ ਕੇ ਸਿਜਦਾ ਕੀਤਾ ਕਦਮਬੋਸੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਇਸਤਕਬਾਲ ਕੀਤਾ, ਖੁਸ਼ਆਮਦੀਦ ਕਿਹਾ। ਮੁਰੀਦ ਹੈਰਾਨ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਉਹ ਹੀ ਪੀਰ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ। ਜੋ ਪੀਰ ਜੀ ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੀ ਉਠ ਕੇ ਇਸਤਕਬਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਆਪ ਇਕ ਐਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਲ ਬੇਸਾਖਤਾ ਭੱਜੀ ਜਾ ਰਹੇ ਨੇ ਜਿਹਦੀ ਅਜੇ ਦਾੜੀ ਫੁੱਟਦੀ ਪਈ ਹੈ।

ਪੀਰ ਜੀ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀਉ! ਖੁਦ੍ਹਾ ਦਾ ਵਸਲ, ਖੁਦ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦਾ ਦਿਨ ਦੇ ਨਾਲ। ਉਹ ਕਿਵੇਂ? ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਤ ਦਿਨ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਜੇ ਖੁਦ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ,

ਖ਼ੁਦੀ ਨੂੰ ਮਿਟਾਣਾ ਪਵੇਗਾ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹਾਸਲ ਹੋਏਗਾ।
ਪੀਰ ਜੀ ਨੇ ਝੁਕ ਕੇ ਸਿਜਦਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲਈ।

ਹੋਲੀ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦਾ ਇਕ ਮੌਸਮੀ ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਹੋਲੀ ਦੀ ਘਟਨਾ ਇਕ ਮਿਥਹਾਸਿਕ ਕਹਾਣੀ ’ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਬੱਚੇ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਵਜੋ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵੱਲੋਂ ਰੱਬ ’ਤੇ ਨਿਸਚਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿਚ ਗ਼ਲਤ ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਜੁੜ ਗਈਆਂ। ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਚਿੱਕੜ ਸੁੱਟਣਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀਆਂ ਕੱਢਣੀਆਂ ਆਦਿ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਹੋਲੀ ਨੂੰ ‘ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ।

ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦੋ ਜਥੇ ਬਣਾ ਕੇ ਜੰਗ ਕਰਾਉਂਦੇ ਸੀ। ਹੋਲਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ— ਹਮਲਾ ਤੇ ਮਹੱਲਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ— ਹਮਲੇ ਦੀ ਥਾਂ। ਜਿਹੜਾ ਜਥਾ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਸੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਨਿਵਾਜਦੇ ਸੀ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਇਹ ਰੀਤ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬੀਰ ਰਸ ਭਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1699 ਈ. ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾਈ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਛਕੀ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਹ ਪੱਛੜੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੈਠਣ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਤਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲ਼ ਨਾਲ ਲਾਇਆ, ਇੱਕੋ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ, ਇਕ ਬਾਟੇ ’ਚੋਂ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾਈ, ਇਕ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਲ਼ ਵਿਚ ਭੀ ਕਦੀਂ ਸਰਦਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਰਦਾਰ ਬਣਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਚਿੜੀਆਂ ਪਾਸੋਂ ਬਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਾਵਾਂਗਾ। ਜਿਹੜੇ ਬੰਦੇ ਇੰਨੇ ਕਾਇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਨੇ, ਕਿ ਉਹ ਚਾਕੂ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰਦੇ ਨੇ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਤਲਵਾਰ ਫੜਾ ਦਿਆਂਗਾ:

ਜਿਨਕੀ ਜਾਤ ਔਰ ਕੁਲ ਮਾਹੀਂ ਸਰਦਾਰੀ ਨਹਿ ਭਈ ਕਿਦਾਂਹੀਂ।
ਤਿਨ੍ਹ ਹੀ ਕੋ ਸਰਦਾਰ ਬਨਾਊਂ ਤਬੈ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਕਹਾਊਂ।

ਅਤੇ

ਹਮ ਤੋ ਤੋਲਨ ਜਾਨੇਂ ਤਕੜੀ ਨੰਗੀ ਕਰਦ ਕਬਹੂਂ ਨਹੀਂ ਪਕੜੀ।
ਚਿੜੀ ਉੜੇ ਡਰ ਸੇ ਮਰ ਜਾਂਏ ਤੁਰਕਨ ਸੇ ਕੈਸੇ ਲੜ ਪਾਂਏਂ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰੀ ਜਰਨੈਲ ਸੈਦ ਬੇਗ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਜਾਂ ਜਿੰਦਾ ਫੜ੍ਹਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਸੈਦ ਬੇਗ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਤਾਅਬ ਨਾ ਝੱਲ ਸਕਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਮੁਰੀਦ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੈਦ ਬੇਗ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਨ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਿਆ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰੀ ਜਰਨੈਲ ਸੈਦ ਖਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਸੈਦ ਖਾਂ ਫੌਜਾਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰਾਹ ਵਿਚ ਸਢੋਰਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਨਸੀਰਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਭੈਣ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਘਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਭੈਣ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੈ, ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, ਵੀਰ ਕਿਧਰ ਨੂੰ? ਸੈਦ ਖਾਂ ਦੇ ਦੱਸਣ ’ਤੇ ਕਿ ਉਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਹੋ। ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਸੈਦ ਖਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ ਤੁਸੀਂ! ਮੈਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਨ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਸੈਦ ਖਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਵਿਚਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਗੁਰੂ ਇੰਨਾ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤਾਂ ਖ਼ੁਦ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦੋ-ਦੋ ਹੱਥ ਕਰ ਲਵੇ, ਕਿਉਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮਰਵਾਣਾ। ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਪੁੱਜਾ, ਉਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੈਦ ਖਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਤਾਅਬ ਨਾ ਝੱਲ ਸਕਿਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਬੋਲ ਉੱਠਿਆ- ਖੁਦ੍ਹਾ-ਆਇਦ-ਖੁਦਾ-ਆਇਦ, ਜਾਂ ਨੂਰ-ਇ-ਖੁਦਾ ਆਇਦ। ਲੋਕੋ ਖੁਦ੍ਹਾ ਦਾ ਨੂਰ ਆ ਗਿਆ। ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਦੌੜ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੈਦ ਖਾਂ ਫਿਰ ਕਦੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਤੇ ਸੈਦ ਖਾਂ ਨੇ ਦਰਵੇਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰੀ।

1704 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲ਼ੀ ਕੀਤਾ। ਸਰਸਾ, ਚਮਕੌਰ ਅਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਮਦਮਾ ਸਹਿਬ ਪੁੱਜੇ। ਦਮਦਮਾ ਸਹਿਬ ਵਿਚ ਹੀ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਨਾਂਦੇੜ ਪੁੱਜੇ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਜਾਇਆ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹੁਕੂਮਤ ਦਾ ਨਾਮੋ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਤੋਰਿਆ। ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਚ 1708 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹਰੀ ਦੇ ਸਭ ਥਾਈਂ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਜਲੇ ਹਰੀ॥ ਥਲੇ ਹਰੀ॥ ਉਰੇ ਹਰੀ॥ ਬਨੇ ਹਰੀ॥51॥
ਗਿਰੇ ਹਰੀ॥ ਗੁਫੇ ਹਰੀ॥ ਛਿਤੇ ਹਰੀ॥ ਨਭੇ ਹਰੀ॥2॥52॥

ਅੰਤ ਵਿਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਾਰ ਤੁਹੀ-ਤੁਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦੇ ਤਾਂ ਇੰਝ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੂਰ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

ਬੰਗ ਕੇ ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਰਹੰਗ ਕੇ ਫਿਰੰਗਾਵਾਲੀ
ਦਿਲੀ ਕੇ ਦਿਲਵਾਲੀ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੈ ਚਲਤ ਹੈਂ॥ . . .

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਅਨੇਕਤਾ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਹੈ:

ਦੇਹਰਾ ਮਸੀਤ ਸੋਈ ਪੂਜਾ ਔ ਨਿਵਾਜ ਓਈ
ਮਾਨਸ ਸਬੈ ਏਕ ਪੈ ਅਨੇਕ ਕੋ ਭ੍ਰਮਾਉ ਹੈ॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ)