ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਸ਼ਬਦ’ (ਗੁਰਬਾਣੀ) ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੀ ਕੇਵਲ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਇਸ ਅਲੌਕਿਕ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ :

ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ ਸੁਰਤਿ ਧੁਨਿ ਚੇਲਾ॥ (ਪੰਨਾ 943)

ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਹੈ ਬਾਣੀ ਵਿਚਿ ਬਾਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸਾਰੇ॥
ਗੁਰੁ ਬਾਣੀ ਕਹੈ ਸੇਵਕੁ ਜਨੁ ਮਾਨੈ ਪਰਤਖਿ ਗੁਰੂ ਨਿਸਤਾਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 982)

ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਬਾਣੀ ਨਿਰੰਕਾਰ ਹੈ ਤਿਸੁ ਜੇਵਡੁ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 515)

ਸਬਦੁ ਗੁਰ ਪੀਰਾ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰਾ ਬਿਨੁ ਸਬਦੈ ਜਗੁ ਬਉਰਾਨੰ॥ (ਪੰਨਾ 635)

ਸਬਦੇ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ਗੁਰ ਰੂਪਿ ਮੁਰਾਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 1112)

ਪੋਥੀ ਪਰਮੇਸਰ ਕਾ ਥਾਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 1226)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ, 1708 ਈ: ਵਿਚ ਨੰਦੇੜ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਦਾ ਸਥਾਈ ਪਦ ਦੇ ਕੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਾਜਿਆ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਰੂਪੀ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਹੁਣ ਪ੍ਰੌਢ ਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮੂਹਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ, ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਚੇਤ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਰਾਇਣਪੁਰ (ਦਾਦੂਦਵਾਰਾ) ਦੇ ਮਕਾਮ ’ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਖ ਵੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਆਪ ਦਾ ਇਹ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਚਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਥ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸੰਪੂਰਨ, ਸਰਬ-ਗੁਣ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਸਮਰੱਥ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸਦੀਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਨੇਕ ਸ੍ਰੋਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਊਰਦੂ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

(ੳ) ਪੰਜਾਬੀ ਸ੍ਰੋਤ :

1. ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭੱਟ ਵਹੀ ਤਲੌਂਡਾ, ਪਰਗਣਾ ਜੀਂਦ ਵਿਚਲੀ 5 ਕੱਤਕ, ਸੰਮਤ 1765 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (7 ਅਕਤੂਬਰ, 1708 ਈ:) ਦੀ ਇਸ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ :

“ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਲ ਦਸਮਾਂ, ਬੇਟਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕਾ, ਪੋਤਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਕਾ, ਪੜਪੋਤਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਕਾ, ਬੰਸ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਕੀ, ਸੂਰਜਬੰਸੀ ਗੋਤਰ ਸੋਢੀ ਖੱਤਰੀ, ਬਾਸੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਪਰਗਣਾ ਕਹਲੂਰ, ਮਕਾਮ ਨੰਦੇੜ ਤਟ ਗੁਦਾਵਰੀ ਦੇਸ ਦੱਖਣ, ਸਤਰਾ ਸੈ ਪੈਂਸਠ ਕਾਰਤਕ ਮਾਸੇ ਸੁਦੀ ਚਾਉਥ ਸ਼ੁਕਲਾ ਪਖੇ ਬੁਧਵਾਰ ਕੇ ਦੇਹੁੰ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਕੋ ਬਚਨ ਹੋਯਾ ‘ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਆਓ।’ ਬਚਨ ਪਾਇ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਾਂਚ ਪੈਸੇ ਏਕ ਨਲੀਏਰ ਆਗੇ ਭੇਟ ਰਾਖਿ ਮਾਥਾ ਟੇਕਾ। ਸਰਬ ਸੰਗਤਿ ਸੇ ਕਹਾ “ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਜਗਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਕੋ ਜਾਨਨਾ। ਜੋ ਸਿੱਖ ਜਾਨੇਗਾ ਤਿਸ ਕੀ ਘਾਲ ਥਾਂਇ ਪਏਗੀ। ਗੁਰੂ ਤਿਸ ਕੀ ਬਾਹੁੜੀ ਕਰੇਗਾ। ਸਤਿ ਕਰ ਜਾਨਨਾ।”

ਗਿਆਨੀ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਖੋਜਿਆ ਹੈ, ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਲਿਖਤ ਦਾ ਲੇਖਕ ਨਰਬਦ ਸਿੰਘ ਭੱਟ ਨੰਦੇੜ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ।1 ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਲਿਖਤ ਭੱਟ ਵਹੀ ਭਾਦਸੋਂ, ਪਰਗਣਾ ਥਾਨੇਸਰ ਵਿਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ।

2. ਤਾਹ ਸਮੇ ਗੁਰ ਬੈਨ ਸੁਨਾਯੋ। ਖਾਲਸ ਅਪਨੋ ਰੂਪ ਬਤਾਯੋ।
ਖਾਲਸ ਹੀ ਸੋ ਹੈ ਮਮ ਕਾਮਾ। ਬਖ਼ਸ਼ ਕੀਉ ਖਾਲਸ ਕੋ ਜਾਮਾ। . . .
ਸਤਿਗੁਰੂ ਹਮਾਰਾ ਅਪਰ ਅਪਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਬਿਚਾਰਾ ਅਜਰ ਜਰੰ।
ਹਿਰਦੈ ਧਰ ਧਿਆਨੀ ਉਚਰੀ ਬਾਨੀ ਪਦ ਨਿਰਬਾਨੀ ਅਪਰ ਪਰੰ। (ਸੈਨਾਪਤਿ, ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ’)

3. “ਇਕ ਹੋਰ ਸਮਕਾਲੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਰਬ ਉੱਚ ਪਦਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਈ ਰੂਪਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਭਾਈ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਅਰਥਾਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਮਾਏ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਨੂੰ। ਦਸਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।. . . ਇਸ ਪੱਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਸਭ ਪਾਪ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਨਾਲ ਮੁਆਫ਼ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਜਿਉਂਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨਣ ਦਾ ਪਾਪ ਮੁਆਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।”2

4. ਬਾਵਾ ਕਿਰਪਾਲ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਵਾਰਤਕ)’ ਸੰਨ 1741 ਈ: ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸਨ ਅਤੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਖਰੜੇ ਵਿਚ 164 ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਖੀ ਨੰ. 43 ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੁਰਿਆਈ ਸਬੰਧੀ ਇਹ ਸੂਚਨਾ ਦਰਜ ਹੈ :

ਤਬ ਸਿਖਾਂ ਨੇ ਪੂਛਾ ਜੋ ਅਬ ਦਰਸ਼ਨ ਕਹਾ ਕਰਹਿ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਬਚਨ ਕੀਤਾ। ਜੋ ਦਸ ਸਰੂਪ ਹਮਾਰੇ ਪੂਰਨ ਭਏ। ਅਬ ਮੇਰੀ ਜਾਹਗਾ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕੋ ਜਾਨਨਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਸੇ ਬਾਤ ਕਰਨੀ ਹੋਇ ਤੋ ਆਦਿ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ। ਮੇਰੇ ਸੇ ਬਾਤ ਹੋਵੇਗੀ।

5. ਸੰਨ 1751 ਵਿਚ ਕਵੀ ਭਾਈ ਕੋਇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਕਈ ਵਾਕਿਆਤ ਭਾਈ ਕੋਇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਸੁਣੇ ਸਨ। ਸੰਨ 1968 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ 21ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹੁਕਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ :

‘ਗੁਰਿਆਈ ਕਾ ਨਹਿ ਅਬ ਕਾਲ। ਤਿਲਕ ਨ ਦੇਵਹਿਗੇ ਕਿਸ ਭਾਲ।. . .
ਲੜ ਪਕੜਾਇ ਸਬਦ ਕਾ ਰੂਪ। ਜੋ ਮਾਨੈ ਸੋ ਸਿੰਘ ਅਨੂਪ।
ਦਰਸਨ ਗੁਰ ਕਾ ਹੈ ਸਵਧਾਨ। ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਮਾਨ।’

ਅੱਗੇ ਕਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :

‘ਤਬ ਪੁਨਿ ਆਪ ਉਠੇ ਸਭ ਸੰਗਾ। ਪੈਸੇ ਪਾਂਚ ਨਲੀਏਰ ਸੁ ਅੰਗਾ।
ਲੈ ਕੇ ਤਾਹਿ ਅਰਪ ਕੀ ਬੰਦਨ। ਦਖਨ ਪ੍ਰਦੱਖਨ ਕਰਤੇ ਮਨ ਰੰਗਨ।
ਕਹਾ ਜੋਇ ਬਚ ਕੀਨਾ ਚਾਹੇ। ਪਾਠ ਕਰੈ ਗੁਰ ਕੋ ਸੁਖ ਪਾਏ।
ਯਾ ਸਮ ਔਰ ਕੋਈ ਗੁਰ ਨਾਹੀ। ਬਿਨਾ ਕਾਨ ਸਚੁ ਬਾਕ ਭਨਾਹੀ।’

6. ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਬੰਸਾਵਲੀ-ਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਕਾ’ (1769 ਈ:) ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਇਕ ਵਹੀ ’ਚੋਂ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਢੇਰ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :

‘ਦੁਇ ਜਾਮ ਰੈਨ ਗਈ ਤਾਂ ਤਿਆਰੀ ਬਜਾਈ।
ਸਿਖਾਂ ਹਥ ਜੋੜਿ ਕਰ ਬੇਨਤੀ ਪੁਛਾਈ।
ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ ਸਿਖ ਸੰਗਤ ਹੈ ਤੇਰੀ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਹਵਾਲ।
ਬਚਨ ਕਤਿਾ ਗਰੰਥ ਹੈ ਗੁਰੂ ਲੜ ਪਕੜੋ ਅਕਾਲ॥ . . .
ਦਸਵਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੱਦੀ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦੇ ਗਿਆ।
ਜੋ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੇ ਮੁੜੇ ਨਿਸਚੇ ਸੋਈ ਜਾਨੋ ਰੁੜ੍ਹੇ।’

7. ਬਾਵਾ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਨੇ ਬਾਵਾ ਕਿਰਪਾਲ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼(ਵਾਰਤਕ)’ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕਾਵਿਕ ਰੂਪ ਸੰਨ 1773 ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੁਰਿਆਈ ਬਾਰੇ ਉਹੀ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਵਾ ਕਿਰਪਾਲ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਲਿਖ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

8. ਸੰਨ 1790 ਈ: ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਕੋਸ਼ਿਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਤੇ ਸੰਨ 1991 ਈ: ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ’ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਤਾ-ਗੱਦੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਗਵਾਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ :

‘ਸਿੱਖਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਰਫ਼ ਦੇਖਾ, ਖ਼ੂਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਗ ਜਾਨੇ ਸੇ ਸਰੀਰ ਦੁਬਲਾ ਹੋਇ ਗਿਆ ਥਾ। ਸਿਖ ਬੇਬਸ ਹੋਇ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਥੇ ‘ਮਹਾਰਾਜ! ਅਸਾਂ ਕੋ ਕਿਸ ਕੇ ਸਹਾਰੇ ਛੋਰ ਕੇ ਆਗੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਹਮੇਂ ਬਤਾਈਏ।’ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਧੀਰੇ ਸੇ ਕਹਾ “ਸਿਖੋ! ਇਹ ਪੰਥ ਅਸਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਆਗਿਆ ਸੇ ਸਾਜਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਕਾ ਹਰਿ ਥਾਂਇ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮੇਂ ਸਹਾਈ ਹੋਏਗਾ। ਮੈਂ ਸੀਧਾ ਤੁਸਾਂ ਕੋ ਉਸ ਕੇ ਲੜ ਲਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਪੇ ਲੜ ਲਗਿਆਂ ਕੀ ਲਾਜ ਪਾਲੇਗਾ॥” ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਸੇ ਕਹਾ, “ਭਾਈ ਸਿਖਾ! ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਆਈਏ, ਅਸਾਂ ਇਸੇ ਗੁਰਤਾ ਦੇਨੀ ਹੈ।” ਬਚਨ ਪਾਇ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਲਿਆਇ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਆ। ਪੰਚਾਂਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਏਕ ਸਿਖ ਨੇ ਚੌਂਕੀ ਤੇ ਲਿਆਇ ਰਾਖਾ। ਅਰਦਾਸ ਉਪਰੰਤ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਗੁਰਤਾ ਦੇਨੇ ਲਾਗੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਾਂਚ ਪੈਸੇ ਏਕ ਨਲੀਏਰ ਹਾਥ ਮੇਂ ਲੈ ਕੇ ਚਾਰਪਾਈ ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਇਆਂ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਸੇ ਕਹਾ, “ਇਨ੍ਹੇ, ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਕੇ ਆਗੇ ਟਿਕਾਇ ਦਿਉ।”

9. ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ‘ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੰਨ 1843 ਈ: ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 14 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ। ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ‘ਗੁਰੂ ਮਾਨੀਓ ਗ੍ਰੰਥ’ ਬਾਰੇ ‘ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

10. ਨਾਮਧਾਰੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੰਨ 1872 ਈ: ਵਿਚ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਕੇ ਰੰਗੂਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉੱਥੋਂ ਆਪ ਨੇ ਜੋ ਚਿੱਠੀਆਂ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਬਾਬਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜੀਆਂ ਸਨ ਸੰਤ ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1938 ਈ: ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕ ‘ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਛਪਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਫ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੁਰਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਵਜੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕੁਝ ਟੂਕਾਂ3 ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ :

“ਗੁਰੂਆਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਜਿਥੇ ਕੋਈ ਮੰਨੂੰ ਉਧਾ ਉਥੇ ਹੀ ਭਲਾ ਹੋ ਜਾਊਗਾ। ਸਤਿ ਮੰਨਣੀ ਇਹ ਬਾਤ ਹੈ।”10।

“ਹੋਰ ਭਾਈ, ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਗੁਰੂ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਸਥਾਪਨ ਕਰ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਹੀ ਇਸਥਿਤ ਹੈ। ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।”55।

“.ਤੁਸੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਵਲ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ। ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦੇਹ ਹੈ ਪ੍ਰਤਖ ।”57।

11. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹੰਤ ਬਾਵਾ ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਪੋਥੀ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਕੀ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੰਨ 1880 ਈ: ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੁਰਿਆਈ ਸਬੰਧੀ ਇਸ ਵਿਚਲੀ ਸਪਸ਼ਟ ਗਵਾਹੀ ਨਿਮਨ-ਲਿਖਤ ਛੰਦ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ :

‘ਰੂਪ ਇਕਾਦਸ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਬਰ ਤਾਂ ਛਿਨ ਸ੍ਰੀ ਪ੍ਰਭ ਆਏ। ਪੈਸੇ ਪਾਂਚ ਨਰੇਲ ਰਾਖ ਕਰ ਗੁਰਿਆਈ ਸੁਧਰਾਏ।
ਮਮ ਪੂਜਨ ਸੇਵਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥਹਿ ਬੋਲਨ ਬਾਨੀ ਬਚਨਾ। ਦਰਸਨ ਕਰਨ ਮੋਰ ਯਹ ਮੰਜੀ ਰੂਪ ਇਕਾਦਸਿ ਜਚਨਾ।’

12. ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :

ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਕੇ ਦਿਨ ਸਿੰਘੋਂ ਨੇ ਮਿਲ ਅਰਜ ਗੁਜਾਰੀ।
ਹਮ ਜਾਨਿਓ ਤਨ ਤਜਨ ਕੀ ਤੁਮ ਕੀਨੀ ਤਿਆਰੀ।...
ਆਗਿਆ ਭਈ ਅਕਾਲ ਕੀ ਤਬੈ ਚਲਾਯੋ ਪੰਥ।
ਸਬ ਸਿੱਖਨ ਕੋ ਹੁਕਮ ਹੈ ਗੁਰੂ ਮਾਨੀਓ ਗ੍ਰੰਥ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋ ਮਾਨੀਓ ਪ੍ਰਗਟ ਗੁਰਾਂ ਕੀ ਦੇਹ।
ਜੋ ਪ੍ਰਭ ਕੋ ਮਿਲਬੋ ਚਹੇ ਖੋਜ ਸਬਦ ਮੈਂ ਲੇਹ।’

ਉਪਰੋਕਤ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵਿਚ ਇਹੀ ਤੱਤਸਾਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁਰੂ-ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

(ਅ) ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ੍ਰੋਤ :

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਡਾ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸਾਡਾ ਵਿਰਸਾ’ ਵਿਚ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਖਰੜੇ ‘ਨਾਨਕ ਚੰਦਰੋਦਯ ਮਹਾਕਾਵਯ’ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਲੇਖਕ ਪੰਡਤ ਰਾਜ ਸ਼ਰਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਵਾਰਾਨਸੀ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮਹਾਵਿਦਿਆਲੇ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ਤਾਂ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ (ਜੋ ਇਕ ਸ਼ਾਹੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਸਨ) ਨੇ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ? ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ, ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ, ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਰਤਾ ਕਰੋ।4

(ੲ) ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ੍ਰੋਤ :

1. 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ‘ੳਮਦਾ ਤੁ-ਤਵਾਰੀਖ਼’ ਦੇ ਲੇਖਕ ਮੁਨਸ਼ੀ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਮੁਨਸ਼ੀ ਗਣਪਤ ਰਾਇ ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਰਾਇ ਨੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸ. ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੇਲੇ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ (ਦਫ਼ਤਰ ਅੱਵਲ) ਸੰਨ 1792 ਈ: ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਸਫਾ 64-65 ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਮੇਂ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹਜ਼ੂਰ ਨੇ ਕਿਸ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ :

“ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਅਸਤ। ਦਰਮਿਆਨ ਗ੍ਰੰਥ ਵ ਗੁਰੂ ਹੇਚ ਫ਼ਰਜ਼ੇ ਨੇਸਤ।
ਅਜ਼ ਦੀਦਾਰਿ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਮੁਸ਼ਾਹਿਦਾਇ ਫ਼ਰਹਤ ਆਸਾਰਿ ਗੁਰੂ ਬਾਯਦ ਨਮੂਦ।”

ਅਰਥਾਤ : “ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭਰਪੂਰ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣਗੇ।”

2. ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਨ 1810 ਈ: ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈਆਂ ਮਹੰਮਦ ਅਲੀ ਖ਼ਾਂ ਅਨਸਾਰੀ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਤਾਰੀਖ਼ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰੀ (ਹਿੱਸਾ ਅੱਵਲ)’ ਦੇ ਸਫਾ 152 ਅਤੇ ‘ਤਾਰੀਖ਼ਿ ਬਹਿਰੁਲ ਮਵਾਜ’ ਦੇ ਸਫਾ 208 ਪਰ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ :

‘ਬਾਅਦ ਅਜ਼ ਓ ਬ-ਇਤਕ਼ਾਦਿ ਈਂ ਜਮਾਇਤ ਇਤਲਾਕਿ਼ ਗੁਰੂ ਵ ਕਰਾਮਾਤਿ ਬਾਤਨੀ ਬਰਖ਼ਾਸਤ, ਵ ਗ੍ਰੰਥ ਮਜ਼ਕੂਰ ਬ-ਜਾਇ ਗੁਰੂ ਮੁਕੱਰਰ ਸ਼ੁਦਾ।’

ਅਰਥਾਤ : ‘ਉਨ੍ਹਾਂ (ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ (ਸਿੱਖ) ਜਮਾਤ ਦੇ ਯਕ਼ੀਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਿਯਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਾਮਾਤ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਥਾਂ ਨਿਯਤ ਹੋਏ।

3. ਅਹਿਮਦ ਬਿਨ ਈਰਾਨੀ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਮਿਰਾਤੁਲ ਅਹਿਵਾਲਿ-ਜਹਾਂਨੁਮਾ’ (1810 ਈ:) ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :

‘ਔਲਾਦਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਮਜ਼ਕੂਰ ਦਰ ਜੰਗਿ ਆਲਮਗੀਰ ਕੁਸ਼ਤਾ ਸ਼ੁਦੰਦ। ਬਾਅਦ ਅਜ਼ ਓ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਨੇ ਸਭ। ਬਜੁਜ਼ ਈਂ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਇਬਾਦਤ ਨ ਦਾਰੰਦ।

ਅਰਥਾਤ : ‘ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਆਲਮਗੀਰ (ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ) ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਮਾਰੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕੋਈ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ (ਗੁਰੂ) ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ।’

4. ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੀ-ਉਦ-ਦੀਨ ਉਰਫ਼ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ‘ਤਵਾਰੀਖ਼ਿ ਪੰਜਾਬ’ ਸੰਨ 1848 ਈ: ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਫਾ 134 ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ‘ਹਾਲਤਿ ਨਜ਼ਾ ਰੂ ਨਮੂਦ, ਦਰਾਂ ਵਕ਼ਤ ਸ਼ਖ਼ਸੇ ਅਰਜ਼ ਨਮੂਦ ਕਿ ਬਾਅਦ ਇਨਤਕ਼ਾਲਿ ਜ਼ਾਤਿ ਗਰਾਮੀ ਕੁਦਾਮ ਕਸ ਰਾ ਬ-ਗੁਰਿਆਈ ਮੁਕ਼ੱਰਰ ਨਮੂਦਹ ਸ਼ਵੰਦ। ਫ਼ਰਮੂਦੰਦ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਅਸਤ, ਵ ਦਰ ਗ੍ਰੰਥ ਵ ਗੁਰੂ ਤਫ਼ਾਵਤ ਨੇਸਤ।’

ਅਰਥਾਤ : ਜਦ (ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ) ਹਾਲਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਕ਼ਤ ਇਕ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਹਜ਼ੂਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ “ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਗੁਰੂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ।”

(ਸ) ਉਰਦੂ ਸ੍ਰੋਤ :

‘ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪਾਂਚ ਪੈਸੇ ਏਕ ਨਾਰੀਅਲ, ਜੋ ਸ਼ਗੂਨ ਗੁਰਿਆਈ ਕਾ ਥਾ, ਆਪਨੇ ਹਾਥ ਮੇਂ ਲੇ ਕਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਆਗੇ ਮਾਥਾ ਟੇਕ ਦੀਆ ਔਰ ਕਹਾ, “ਤੁਮ ਸਬ ਪੰਥ ਹਮਾਰੇ ਬਾਅਦ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕੋ ਗੁਰੂ ਸਮਝੋ ਔਰ ਅਹਿਕਾਮਾਤਿ . . . ਕੀ ਤਾਮੀਲ ਕਰੋ।’ (ਮੁਨਸ਼ੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ, ‘ਬਿਆਨਿ ਖ਼ਾਨਦਾਨਿ ਕਰਾਮਤ ਨਿਸ਼ਾਨਿ ਬੇਦੀਆਂ’, 1825, ਸਫਾ 64)

(ਹ) ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ੍ਰੋਤ :

ਸੰਨ 1846 ਈ: ਤੋਂ 1912 ਈ: ਦਰਮਿਆਨ ਅਨੇਕ ਯੂਰਪੀਨ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਰਚੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕਨਿੰਘਮ, ਟਰੰਪ, ਮੈਕਾਲਿਫ਼, ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ ਤੇ ਡਾ. ਗੋਕਲ ਚੰਦ ਨਾਰੰਗ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਆਰੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਨੇ ਥੋੜੇ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਗੁਰੁ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਥਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਥਾਪਣ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ:

1. “I have entrusted the whole society (of the disciples) to the Timeless. After me you shall everywhere mind The Book of the Granth Sahib as your Guru. Whatever you shall ask, it will show to you. Whosoever be my disciple, he shall consider the Granth as the form of Guru.” (Ernest Trump, ‘The Adi Granth’, London 1877)

2. “I entrust my Khalsa to the Divine Being. . . The Granth shall support you under all your troubles and adversities in this world and be a sure guide to you hereafter.”. . .The Guru also ordered them that they must have belife in one God and look on the Granth as his inspired law.” (Syed Mohammed Latif, ‘History of The Punjab’, Calcutta, 1891, P. 269)

3. “When the Sikhs come again to take their last fare- well of the Guru, they inquired, who was to succeed him. He replied, “I have entrused you to the Immortal God. Ever re- main under his protection and trust to none besides. Wher- ever there are five Sikhs assembled who abide by the Guru’s teachings, know thats I am in the midst of them. . . I have infused my mental and bodily spirit into the Granth Sahib and the Khalsa.” He opened the Granth Sahib and placing five paise and a coconut before it, solemnly bowed to it as his successor.’ (M.A. Macauliffe, ‘The Sikh Religion’, Oxford, Vol. V, 1909, P. 243-44)

4. He (Guru Gobind Singh) did not appoint any succes- sor, not only because his own sons were all dead, but be- cause he anticipated the abuse of the office if it fell into unworthly hands. He put an end to apostolic succession and enjoined upon the Sikhs to look upon the Granth as their only Guru in the future. (Gokul Chand Narang, ‘Transformation of Sikhism’ (1912), 2nd edition 1945, Lahore, P. 169)

5. ‘The Guru Granth accompanied by his Khalsa went to the place where Adi Granth had been installed. He opened the Holy Book, placed five paise and a coconut before it, bowed before it, then went round the sacred scripture five times, bowed every time, and declared it as the Guru for all times to come.’ (Hari Ram Gupta, ‘History of the Sikhs’, Vol. I, 2nd Edition 1984, Reprinted in 2000, P. 326-27).

ਹਵਾਲੇ

1. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ (ਡਾ.) ‘ਸਾਡਾ ਵਿਰਸਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1997, ਪੰਨਾ 97.
2. ਉਹੀ।
3. Ganda Singh (Dr.), ‘Guru Gobind Singh’s Death at Nanded: Examination of Succession Theories’, The Sikh Review, Janu- ary, 1972, Appendix-X.
4. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ‘ਸਾਡਾ ਵਿਰਸਾ’, ਪੰਨਾ 97.