ਸਿੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ‘ਨਾਮ ਬਾਣੀ' ਦਾ ਅਭਿਆਸੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਭਿਆਸ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਕਿਰਪਾਨਧਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ; ਗਗਨ ਦਮਾਮਾ ਬਾਜਿਓ ਪਰਿਓ ਨੀਸਾਨੈ ਘਾਉ॥ ਖੇਤੁ ਜੁ ਮਾਂਡਿਓ ਸੂਰਮਾ ਅਬ ਜੂਝਨ ਕੋ ਦਾਉ ਤਥਾ ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥ ਇਕ ਸਿੱਖ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ, ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ, ਸ਼ਸਤਰ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਦੇਗ ਤੇ ਤੇਗ਼ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਬਾਣੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਿਰਪਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਸਿੱਖ ਜਿੱਥੇ ਨਾਮ-ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਤੇਗ਼ ਦਾ ਵੀ ਧਨੀ ਹੋਵੇ। ਕਿਰਪਾਨ ਇਕ ਸ਼ਸਤਰ ਵਜੋਂ ਸਾਡੀ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਰਹਿਤ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਸਤਰ ਰੱਖੇ ਇਸ ਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਰਪਾਨ ਉਸ ਕੋਲ ਹਰ ਵੇਲੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾਨ ਅਕਾਲੀ ਕਾਜ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਅੰਗ ਸੰਗ ਰੱਖਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਕਿਰਪਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂਤਲਵਾਰ, ਖਗ, ਖੜਗ, ਅਸਿਧੁਜ, ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਕਰਦ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ, ਤੇਗ, ਭਵਾਨੀ, ਸ੍ਰੀ ਭਗੌਤੀ, ਅਸਿ, ਸਿਰੋਹੀ, ਸੈਫ ਆਦਿ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਕਿਰਪਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਨਾਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਦਾ ਖਾਸ ਨਾਮ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਹੈ; ਮੰਜੀ ਵਿਛਾਇ ਤਾ ਪਰ ਵੈ ਰਾਖਾ। ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਨਾਮੁ ਖੰਡੇ ਕਾ ਰਾਖਾ।” ਕਿਰਪਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਤਿਕਾਰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਯਹੈ ਹਮਾਰੇ ਪੀਰ' ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਕਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਜੀ ਨੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਕਿਰਪਾਨ (ਕ੍ਰਿਪਾਣ, ਕਿਰਪਾਨ) ਦੇ ਅਰਥ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਾ ਘਰ, ਦਯਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਕ੍ਰਿਪਾਵਾਨ, ਰਹਿਮ ਆਦਿ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕਿਰਪਾਨ ਦੇ ਇਹ ਅਰਥ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਰਪਾਨ ਦੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਅਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ‘ਸ਼ਸਤਰ’ ਵਜੋਂ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨੂੰ ਫੈਂਕ ਦੇਵੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਲਾਉਣ ਵੇਲੇ ਰਹਮ ਨਾ ਆਵੇ, ਤਲਵਾਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ (ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ), ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਕਾਰ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਨੂੰ ਪਹਿਰਣਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।” ਅਮਲੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਜੋ ਕਿਰਪਾਨ ਦੇ ਅਰਥ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਦੀਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਤੇ ਜਾਲਮਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੀ ਖੜਗਧਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਅਸਿਧੁਜ ਜੂ ਕਰਿਯਹੁ ਰਛਾ॥ ਅਤੇ ਖੜਗੁ ਕੇਤ ਮੈ ਸਰਣ ਤਿਹਾਰੀ॥ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਤਾਰ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਦੇਗ ਤੇਗ ਜਗ ਮੈ ਦੋਊ ਚਲੈ॥ ਰਾਖ ਆਪ ਮੁਹਿ ਅਵਰ ਨ ਦਲੈ॥ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ (ਦੂਜਾ) ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਕੇਸ ਰੱਖ ਕੇ ਖੜਗ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਦੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, “ਸਿਰ ਕੇਸ ਧਾਰਿ ਗਹਿ ਖੜਗ ਕੋ ਸਭ ਦੁਸਟ ਪਛਾਰਾ।

ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: 1. ਮੁਕਤ ਸ਼ਸਤਰ- ਜੋ ਹੱਥੋਂ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾਏ ਜਾਣ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਆਦਿ। 2. ਅਮੁਕਤ ਸ਼ਸਤਰ- ਜੋ ਹੱਥੋਂ ਨਾ ਛੱਡੇ ਜਾਣ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਚਲਾਏ ਜਾਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਰਪਾਨ, ਕਟਾਰ ਆਦਿ। 3. ਮੁਕਤਾਮੁਕਤ ਸ਼ਸਤਰ- ਜੋ ਹੱਥੋਂ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ ਚਲਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ ਚਲਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋਣ, ਜਿਵੇਂ ਬਰਛਾ, ਗਦਾ ਆਦਿ। 4. ਯੰਤ੍ਰ ਮੁਕਤ ਸ਼ਸਤਰ- ਜੋ ਕਿਸੇ ਕਲ ਨਾਲ ਛੱਡੇ ਜਾਣ, ਜਿਵੇਂ ਤੀਰ, ਗੋਲ਼ੀ, ਗੁਲੇਲ ਆਦਿ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਰਪਾਨ ਅਮੁਕਤ ਸ਼ਸਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ।

ਕਿਰਪਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ

ਸ਼ਸਤਰ ਨੂੰ ਕੋਲ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਬਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹਵਾਲਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੱਕੇ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਆਸਾ (ਸੋਟਾ) ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੋਟੇ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ਸਤਰ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਸਤਰ ਰੱਖਣ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਕ ਹੋਰ ਸਾਖੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਕਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਮੌਜੂਦਾ ਆਸਾਮ ਦੇ ਧਨਪੁਰ ਨਗਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਦੂਗਰਨੀ ਨੂਰਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਦੇ ਜੰਤਰਾਂ-ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਨਾ ਆਏ ਅਤੇ ਜਾਦੂਗਰਨੀ ਨੂੰ “ਗਲੀ ਅਸੀ ਚੰਗੀਆ ਆਚਾਰੀ ਬੁਰੀਆਹ।” ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰ ਕੇ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਵਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖ ਬਣਾਇਆ। ਜਿਸ ਵਕਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉੱਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਸੰਗਤ ਨੇ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਦੇਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਬਰਛਾ ਸੀ, ਜੋ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਰਛਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਖੀ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਸਤਰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੇ ਸਨ। ਇਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਗਾਂਹ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਪਰਾਗਾ ਜੀ, ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ ਆਦਿ ਸਿੱਖ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਧਨੀ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਜਿਸ ਵਕਤ ਹਿਮਾਯੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਕੋਲੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਦੋ ਘੜੀਆਂ ਹਿਮਾਯੂੰ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤਕ ਨਹੀਂ। ਹਿਮਾਯੂੰ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਇਆ। ਤਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, ‘ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਅੱਗੇ ਜਿੱਥੇ ਤਲਵਾਰ ਕੱਢਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਕੱਢੀ ਨਹੀਂ’- ਸੇਰਸਾਹ ਸੋ ਕਛੁ ਨਹੀ ਕੀਨਾ। ਈਹਾ ਤਲਵਾਰ ਮੂਠ ਗਹਿ ' ਲੀਨਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਨਕਰਾਤਮਕ ਨਜ਼ਰੀਆ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਬਲਕਿ ਸ਼ਸਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਕ੍ਰਿਤ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਜੋਗੀ ਪੀਰ (ਤਪਾ) ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਖਾਨ ਰਜਾਦਾ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤਪੇ ਦੁਆਰਾ ਝਗੜਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਤਪੇ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮੀਂਹ ਪਵਾਏਗਾ ਓਹੀ ਇੱਥੇ ਰਹੇਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਐਸਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਹਿਜਭਾਇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਤਪੇ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਘਸੀਟੋਗੇ ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਵਰਖਾ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ’ਤੇ ਢਹਿ ਕੇ ਭੁੱਲ ਬਖਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ;

ਸੰਤ ਦੋਖ ਨਾਰਾਇਣ ਦੁਖੀ। ਸੰਤ ਦੋਖੀ ਕਿਮ ਹੋਵੈ ਸੁਖੀ।
ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਜ ਮੁਖ ਆਗਿਆ ਪੰਥ ਕੀ ਕਰੀ। ਬਿਨ ਦੇਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੰਥ ਕਿਮ ਧਰੀ।
ਜੋਗੀ ਗੁਰ ਕੋ ਦੀਆ ਉਠਾਇ। ਕਿਮਕਰ ਪੰਥ ਧਰੇ ਸਿਖ ਆਇ।

ਉਪਰੋਕਤ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਨਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਲੜਨ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਮੱਲ ਅਖਾੜੇ ਰਚ ਕੇ, ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਕਰਵਾਉਣੀਆਂ ਅਗਾਮੀਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਤਿਆਰੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਉਸਾਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਵੀ ਚੰਗੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਬਤ ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ (ਵਾਰਤਕ) ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਮਾਝੇ ਚਲੇ ਸਤਿਗੁਰ ਕਰਤਾਰ। ਘੋੜੀ ਪਰ ਹੂਏ ਅਸਵਾਰ।” ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਖੁਦ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਦਾਗਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਬ ਸਾਹਿਬ ਕਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਕੋ। ਜੋ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਘੋੜੇ ਸੋਦਾਗਰ ਲਿਆਏ ਹੈ ਸੋ ਘੋੜੇ ਤੁਸੀ ਮੋਲ ਕਰਾਇ ਕਰ ਹਜੂਰ ਮੋ ਲਿਆਵਉ। ਤਬ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਘੋੜੇ ਹਜੂਰ ਮੋ ਮੋਲ ਕਰਾਇ ਕੇ ਲਿਆਏ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਵਪਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਲਈ ਅਰੰਭਲੇ ਯਤਨ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਬਤ ਮੌਖਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਘਟਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਲਈ ਪਿੰਡ ਮਉ (ਮੌਂ) ਗਏ ਤਾਂ ਸਥਾਨਕ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਡੀ ਇਕ ਰੀਤ ਹੈ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਹ ਵਾਲਾ ਮੁੰਡਾ ਨੇਜੇ ਨਾਲ ਕਿੱਲਾ ਪੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਨਗਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਜੰਡ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਉੱਪਰੋਂ ਕੱਟ ਕੇ ਕਿੱਲੇ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨੇਜੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਥੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਨੇਜ਼ਾਬਾਜੀ ਵਿਚ ਕਿੰਨੇ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ।

ਜਿਸ ਵਕਤ ਬਾਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਖੜਗ ਫੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਜਬ ਦੁਆਦਸ਼ ਬਰਖ ਰੂਪ ਪ੍ਰਭ ਧਾਰਾ। ਬਾਹਨਿ ਬਿਦਿਆ ਦ੍ਰਿੜੁ ਸਭ ਕਰਾ। ਚੜਿ ਬਾਹਨ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਬਿਦਿਆ ਕੋ ਧਾਰੇ। ਸਭ ਅਸਤ੍ਰ ਸਸਤ੍ਰ ਲੇ ਖੜਗ ਨਿਵਾਰੇ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਬਾਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਬਾਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸਸਤ੍ਰ ਸਾਸਤ੍ਰ ਸਭ ਵਿਦਿਯਾ ਪਾਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਪੜਿ ਵਿਦਿਆ ਗੁਰ ਭਏ ਪ੍ਰਸੰਨ। ਬੁੱਢੇ ਕੋ ਭਾਖਯੋ ਧਨੁ ਧੰਨੁ ਸਸਤ੍ਰ ਸਾਸਤ੍ਰ ਸਭ ਵਿਦਿਯਾ ਪਾਈ। ਹਰਿਗੁਵਿੰਦ ਮਨਿ ਹਰਖ ਧਰਾਈ। ਜਿਸ ਵਕਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ; ਸਾਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਰਖ੍ਯਾ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾਓ, ਕ੍ਯੋਂ ਕੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਤਰੂ ਨਹੀਂ ਦਬਦੇ। ਬਾਬੇ ਬੁੱਢੇ ਜੀ ਨੇ ਓਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਗ ਪਹਿਨਾਈਏ ਪੀਰੀ ਦੀ ਰਹੀ, ਹੁਣ ਮੀਰੀ ਦੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਹਿਰਾਓ। ਏਹ ਕਹਿਕੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ ਪਹਿਨ ਲਈਆਂ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ ਰੱਖਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਕੌਤਕ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਢਾਢੀ ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਜੀ ਨੇ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਦੋ ਤਲਵਾਰੀਂ ਬੱਧੀਆਂ, ਇਕ ਮੀਰੀ ਦੀ ਇਕ ਪੀਰੀ ਦੀ।
ਇਕ ਅਜ਼ਮਤ ਦੀ, ਇਕ ਰਾਜ ਦੀ, ਇਕ ਰਾਖੀ ਕਰੇ ਵਜ਼ੀਰੀ ਦੀ।

ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਘੋੜੇ ਆਦਿ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ, “ਹੁਕਮਨਾਵੇਂ ਦਿਨ ਦੁਤੀ ਲਖਾਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਦੇਸਨ ਦੇਸ ਪਠਾਏ। ਐਸੇ ਬਚਨ ਯਾ ਮੈ ਲਿਖੇ ਭੇਟ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਹੈ ਨ੍ਯਾਇ। * ਇਹ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ ਦੂਰੋਂ-ਦੂਰੋਂ ਯੋਧੇ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਲੈ ਲੈ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ, ਦੇਸਨ ਦੇਸ ਨਿਦੇਸ ਸੁਨੀ ਗੁਰ, ਆਵਤ ਭੇ ਸਭਿ ਸੂਰ ਅਪਾਰਾ। ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਔ ਅੱਸੂ ਲੀਏ ਗੁਰ ਭੇਟ, ਸੁ ਚਾਹ ਭਰੇ ਮਨ ਮਾਹਿ ਉਦਾਰਾ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ;

ਹਾੜ ਪੰਚ ਪੰਚਮੀ ਜਾਨੁ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਉੱਦਮੁ ਕੀਨ ਮਹਾਨ।
ਗੁਰਦਾਸ ਬੁੱਢੇ ਕੋ ਲੈ ਨਿਜ ਸਾਥਿ। ਤਖਤ ਅਰੰਭ ਕਰਿ ਦੀਨਾ ਨਾਥ।...
ਪ੍ਰਿਥਮ ਨੀਵ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਰਖੀ ਅਬਿਚਲ ਤਖਤ ਸੁਹਾਇ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਸਤਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੋਲ ਰੱਖਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਕੋਈ ਅਚਾਨਕ ਹੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅਗਾਂਹ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਬਾਈ ਸੌ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਕਰਦੇ ਹਨ- ਗੁਰੂ ਹਰਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਗਦੀਪੁਰ ਬੈਠੇ ਹੋਰ ਸਭ ਨੌਕਰ ਹਟਾ ਕੇ ਸਿਰਫ ਬਾਈ ਸੌ ਅਸਵਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਧਕ ਪਰਦੇਸੀ ਸੂਰਬੀਰ ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਜੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਨਠਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਰਖੇ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਤੇਗ ਦੇ ਧਨੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ (ਲਗਪਗ 12 ਤੋਂ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ) ਵਿਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਬੜੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੇਗ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਮੱਲ ਤੋਂ (ਗੁਰੂ) ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿਵਾਜਿਆ। ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਖੜਗਧਾਰੀ ਬਿਗਿਆਨ ਖੜਗ ਧਰ ਜਗ ਅਵਗਾਹਨ, ਬਾਜ਼ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ- ਵੈਰਾਗ ਤੀਬਰ ਕਰ ਬਾਜ ਧਰ ਕਰੇ ਸਿਕਾਰ ਬਿਹਾਰ, ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਕਲਗੀ ਸਜਾ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਸਨ-ਸਹਜ ਸਿੰਘਾਸਨ ਬਹੇ ਛਤ੍ਰ ਸਿਰ ਸਹਿਜ ਬਿਰਾਜੈ। ਸਹਜਿ ਹੀ ਮੁਕਟ ਸੁਧਾਰ ਸਹਜਿ ਪਦ ਕਲਗੀ ਰਾਜੇ। ਇੱਥੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵੀ ਅਥਾਹ ਸੋਮਾ ਸਨ।

1699 ਈ. ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਇਕ ਸਿੱਖ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲੈਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸਭ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਕੀਤਾ- ਸਭ ਦੇਸਨ ਮੋ ਹੁਕਮ ਪਠਾਇਆ। ਖੰਡੇ ਕੀ ਪਾਹਲੁ ਫੁਰਮਾਇਆ। ਸਿੰਘ ਸੰਙਿਆ ਕਰ ਨਾਮੁ ਬੁਲਾਵੋ। ਜਪੋ ਅਕਾਲ ਸਦਾ ਸੁਖ ਪਾਵੋ। ਅਚਰਜ ਬੀਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਭ ਕੀਆ। ਦੇਗ ਤੇਗ ਦੋਨੋ ਤਿਨ ਦੀਆ। ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕੇਸ, ਕਿਰਪਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਇਆ- ਇਹੈ ਮੋਰ ਅਗਿਆ ਸੁਨੋ ਹੇ ਪਿਆਰੇ। ਬਿਨਾ ਕੇਸ ਤੇਗੰ ਦਿਵੋ ਨ ਦੀਦਾਰੇ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੀਰ ਤਕ ਕਹਿ ਕਿ ਹੋਰਨਾਂ ਪੀਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਤੋੜਨ ਦਾ ਕਟਾਕਸ਼ ਵੀ ਕੀਤਾ- ਅਸਿ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਖੰਡੋ ਖੜਗ ਤੁਪਕ ਤਬਰ ਅਰੁ ਤੀਰ॥ਸੈਫ ਸਰੋਹੀ ਸੈਹਥੀ ਯਹੈ ਹਮਾਰੇ ਪੀਰ॥

ਇਕ ਗੁਰੂ ਕਾ ਸਿੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਨਿੱਤ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਬੋਲ-ਬਾਲੇ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ- ਜਹਾਂ ਜਹਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਤਹਾਂ ਤਹਾਂ ਰਛਿਆ ਰਿਆਇਤ, ਦੇਗ ਤੇਗ ਫ਼ਤਹ, ਬਿਰਦ ਕੀ ਪੈਜ, ਪੰਥ ਕੀ ਜੀਤ, ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਹਾਇ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੀ ਕੇ ਬੋਲ ਬਾਲੇ, ਬੋਲੋ ਜੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ! ਇਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੀ- ਸ੍ਰੀ ਭਗੌਤੀ ਜੀ ਸਹਾਇ॥ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਭਗੌਤੀ ਜੀ ਕੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10॥ ’ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਬਾਈ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਰ ਦਾ ਗਾਇਨ ਹੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿਚ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਭਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਬਤ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਕਰਾਤਮਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਿੱਖ ਕਿਰਪਾਨ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਹਿਤਾਇਸ਼ੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੀ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਖੜਗਧਾਰੀ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਯੁੱਧ ਲੜਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬੇਅੰਤ ਸਾਕੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਾਪਰੇ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਅਖੀਰ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਤਕ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ। 1850 ਈ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਲਈ ਫਿਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਨਵੇਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜੰਗੀ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਰਪਾਨ ਪਹਿਨਣ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ ਛੇ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਲ 1850-51 ਈ. ਵਿਚ ਲਗਪਗ 1,20,000 ਹਥਿਆਰ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲੋਂ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਿਰਪਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਕਾਨੂੰਨ, ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮਜ਼ ਐਕਟ, 1878, ਪਹਿਲੀ ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਐਕਟ ਵਿਚ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ- (1) ਬਿਨਾਂ ਲਾਇਸੰਸ ਬਣਾਈ ਕਿਰਪਾਨ, ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ ਉਤੇ ਰੋਕ (2) ਬਿਨਾਂ ਲਾਇਸੰਸ ਦਰਾਮਦ ਬਰਾਮਦ ਦੀ ਮਨਾਹੀ (3) ਢੋਆ-ਢੋਆਈ ਰੋਕਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ (4) ਲਾਇਸੰਸ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਹਥਿਆਰਬੱਧ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਰੋਕ (5) ਬਿਨਾਂ ਲਾਇਸੰਸ ਲਿਆਂ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ, ਆਦਿ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਾਰੀ 'ਤੇ ਸ਼ਿਕੰਜਾ ਕੱਸਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਨ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਵਿਧਾਤਾ ਸਿੰਘ ਤੀਰ ਨੇ ‘ਤੀਰ ਤੰਗ’ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਿਰਪਾਨ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਅਕਾਲੀਆਂ ਵੱਲੋਂ 1922 ਈ. ਵਿਚ ‘ਕਿਰਪਾਨ ਦਾ ਮੋਰਚਾ’ ਵੀ ਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਐਸੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਅਖੀਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ’ਤੇ ਕਿਰਪਾਨ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਿਰਪਾਨ ਪਹਿਨਣ ਸੰਬੰਧੀ ਕਈ ਵਾਰ ਮਸਲਾ ਉਠਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾਨ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕਈ ਵਾਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸੰਸਕਾਰ’ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਹ ਮਦ ਦਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ “ ਕਿਰਪਾਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ” ਹਰ ਸਿੱਖ ਲਈ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਪਾਨ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲੰਬਾਈ ਦੀ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਤੋਂ ਪਹਿਨ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅਧਿਆਇ (Right to Freedom of Religion) ਦੀ ਧਾਰਾ 25(2) ਦੀ Explanation 1 ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਵੱਲੋਂ ਕਿਰਪਾਨ ਪਹਿਨਣ ਅਤੇ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣਾ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। Explanation 1- The wearing and carring of kirpans shall be deemed to be included in the profession of the Sikh religion. ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਵੇਚਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਕਿਰਪਾਨ ਬਾਬਤ ਸਮਕਾਲੀ ਹਕੂਮਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਦੇ ਵੀ ਸੌਖ ਭਰਿਆ ਵਤੀਰਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਕਿਰਪਾਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।