ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਕੁਝ ਸਿਧਾਂਤ, ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਪੁਰ ਉ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਖਾਸ ਰਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਉਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹਨੇਰੇ ਦੀਆਂ ਗਾਰਾਂ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਦਾ ਉਹ ਉਪਰਾਲਾ ਕਕਾਰੀ ਅਚਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਿਹੜੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪਕਿਆਈ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਕੇ ਗਏ ਸਨ। ਪੰਥਕ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਦੁਰਾਚਾਰ, ਅਨਾਚਾਰ ਤੇ ਬੇ-ਹਯਾਈ ਲਈ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ-ਕੇਸ, ਕੰਘਾ, ਕਿਰਪਾਨ, ਕੜਾ, ਕਛਿਹਰਾ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੱਡਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਕੇਸ: ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਕਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਸ ਹਨ। ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ 'ਗੁਰ ਕੀ ਮੋਹਰ ਗੁਰੂ ਸਮ ਜਾਨੈ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਧਾਤ 'ਪਰ ਮੋਹਰ ਨਹੀਂ ਉਹ ਖੋਟੀ ਵਸਤ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੇਸ ਰੱਖਣੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਅਸੂਲ ਹੈ। ਜੋ ਸਿੱਖ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਇਸ ਨਿਆਮਤ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਈਮਾਨ ਹੈ।

ਕੰਘਾ: ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਕੰਘਾ ਸਿੱਖ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਸਵੱਛਤਾ, ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਕੰਘਾ ਦੋਨਉਂ ਵਕਤ ਕਰ, ਪਾਗ ਚੁਨਹਿ ਕਰ ਬਾਂਧਈ।

ਕੰਘਾ ਅੰਦਰੂਨੀ-ਬਾਹਰੀ ਸਫਾਈ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਕੰਘਾ ਸਾਨੂੰ ਤਮੀਜ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੰਘਾ ਕੋਈ ਇਕਦਮ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵਸਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਮੁੱਚੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਰਹਿਤ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਸੀ।

ਕਿਰਪਾਨ: ਕਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਅੰਦਰ ਕਿਰਪਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਣ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ) ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸੀਸ ਦੇ ਜਲੌ ਕੇਸ ਅਤੇ ਕੰਘੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਿਰਪਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਣ ਹੋਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਕਿਰਪਾਨ ਦੀ ਨੇਮ-ਬੱਧ ਮਰਯਾਦਾ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਗੁਰਿਆਈ ਰਸਮ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਈ।੩ ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੀ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਪਹੁੰਚ ਨਵੇਂ ਨਿਜ਼ਾਮ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਲਈ ਅੰਗ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਕੜਾ: ਕੜਾ ਇਕ ਸਿੱਖ ਲਈ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਦੋਨੋਂ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕੜਾ ਜਿੱਥੇ ਬੁਰੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਢਾਲ ਵੀ ਹੈ। ਕੜਾ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਲੋਹੇ ਵਰਗੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਕਛਹਿਰਾ: ਇਹ ਵੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦੋਨੋਂ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਜਤ-ਸਤ ਅਤੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਉੱਚ ਕਿਰਦਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਫੁਰਤੀ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਇਕਦਮ ਨਹੀਂ ਜੁੜੇ ਬਲਕਿ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁੜ ਗਏ।

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਬਾਬਤ ਸਿੱਖ-ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਇਹ ਕੂੜ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪੁਨੀਤ ਸਾਹਨੀ ਨਾਮ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ, ਯੁਟਿਊਬ ਚੈਨਲਾਂ (https://www.youtube.com/ @THEJAIPURDIALOGUES/featured-Sanjay Dixit, https:// www.youtube.com/@TheCharvakaPodcast -Kushal Mehra) ਟਵਿੱਟਰ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ, ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰਿਆ ਝੂਠਾ ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡਾ ਚਲਾ ਕੇ ਗੁਮਰਾਹ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਣਾ ਕਿ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ, ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਮਰੋੜ-ਤਰੋੜ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਬਿਰਤੀ ਇੰਨੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਮੂਲ ਜੜ੍ਹ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜਨ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪੰਜਾਂ ਕਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ।

1. ਗ੍ਰੰਥ-ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਕਥਾ: ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ (ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ) ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਡਾ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ‘ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ : ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾ’ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠਾਂ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ 1704 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਕਥਾ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਠੋਸ ਹਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਪਾਂਚ ਬਡੇ ਪ੍ਰਭ ਕੈ ਦਰ ਹੈਂ ਅਰ ਪਾਂਚ ਕਾ ਮਾਨ ਹੈ ਗੁਰਦਰਬਾਰੇ।
ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਕੜਾ ਕਛ ਕੇਸ ਕੰਕਤ ਕਰ ਦੀਨਹਿੰ ਨਿਸਚੈ ਪਾਂਚ ਕਕਾਰੇ।
ਪਾਂਚ ਕਕਾਰ ਦੀਏ ਗੁਰ ਨੇ ਪੁੰਜ ਪਾਂਚ ਕਾ ਪਾਂਚ ਵਿਕਾਰਨ ਮਾਰੇ।
ਭੇਦ ਕੋਇ ਗੋਪ ਨਹਿ ਇਨ ਮਹਿੰ ਪ੍ਰਭ ਕੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਾਂਚ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤਿ ਪਿਆਰੇ॥110॥...
ਪਾਂਚ ਕਕਾਰ ਸੰਪੂਰਣ ਦੇਖਿ ਕੈ ਯਾਚਕ ਸਿਖਹਿ ਸੰਮੁਖ ਬੈਠੀਜੈ।

ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਰਚਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਕਥਾ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਨੀਤੀ ਸਿੰਘ ਨੇ 2015 ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਨੀਤੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।(Dear Reader, I bring to you the translation (in English) of an esoteric poem Sri Gur Katha, from 17th century Punjab.) ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਬਾਬਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

Sawwaiya Five portals to His threshold! Five revered in the Lord's court! Kirpan Karra Kesh Kachh Kangha Established as the five ‘K’s Five Kakaar the Guru gave: A First of five to fell evils. Not a wisp of opacity in these- The Lord's five symbols, dear to the Lord indeed!... Ensure the aspirant has worn, the five symbols, Let him then sit, before the Gursikh."

2. ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤ ਭਾਈ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਕੋਸ਼ਿਸ਼: ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਲਗਪਗ 1790 ਈ. ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਭਾਦਸੋਂ ਨਿਵਾਸੀ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਕੌਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਮਕ ਭੱਟ ਦੁਆਰਾ ਭੱਟਾਛਰੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁੱਲ 112 ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਬਾਬਤ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਹਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

“ਸਾਖੀ ਖਾਂਡੇ ਕੀ ਪਾਹੁਲ ਦੇਨੇ ਕੀ ਚਾਲੀ ਬਚਨ ਹੋਯਾ- ਤੁਸਾਂ ਕਾ ਪਿਛਲਾ ਜਨਮ, ਧਰਮ, ਕਰਮ, ਭਰਮ ਤੇ ਸ਼ਰਮ ਪਾਂਚੋਂ ਜਾਤੀ ਰਹੀ ਹੈ , ਤੁਮੇ ਖਾਲਸਾ ਬਨਾਇ ਸਰਗੁਨ ਸਰੂਪ ਕਾਲ ਕਾ ਬਾਣਾ ਦੀਆ ਹੈ, ਇਸ ਕੀ ਲਾਜ ਪਾਲਨਾ। ਤੁਮੇ ਪਾਹੁਲ ਦੇਨੇ ਸੇ ਪਹਿਲੇ- ਹਮੇਂ ਪਾਂਚ ਕਕਾਰ ਦੀਏ ਹੈਂ-ਇਨੇ ਭੂਲ ਕੇ ਬਦਨ ਸੇ ਜੁਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਪ੍ਰਿਥਮੇ ਤੁਸਾਂ ਕੋ ਨੀਲੀ ਰਾਂਗ ਕੀ ਕੇਸਕੀ, ਕੰਘਾ, ਕ੍ਰਿਪਾਨ, ਸਰਬਲੋਹ ਕਾ ਕੜਾ ਤੇ ਸਫੈਦ ਰਾਂਗ ਕਾ ਕਛਹਿਰਾ ਦੀਆ ਹੈ। ਇਨ ਮੇਂ ਏਕ ਵੀ ਜੁਦਾ ਹੋਇ ਜਾਇ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾਇ ਸੰਗਤ ਮੇਂ ਬਖਸ਼ਾਨਾ ਢੀਲ ਨਹੀਂ ਪਾਨਾ।

3. ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ: ਭੱਟ, ਭਾਟ ਜਾਂ ਚਾਰਣ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮੀਰਾਸੀ ਇਕ ਅਹਿਮ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਜਜਮਾਨਾਂ-ਰਾਜਿਆਂ, ਸਰਦਾਰਾਂ, ਅਮੀਰਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਜਾਂ ਜੇਕਰ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਦੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਮਕਾਲੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਹੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖ ਲੈਂਦੇ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਗਿਆਨੀ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭੱਟ ਵਹੀ ਤਲਾਉਂਡਾ, ਭੱਟ ਵਹੀ ਮੁਲਤਾਨੀ, ਭੱਟ ਵਹੀ ਸਿੰਧੀ ਆਦਿ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਅਤੇ ਅਹਿਮ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵੇਰਵੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਸਾਂਭੇ ਪਏ ਹਨ।

(ੳ) ਭੱਟ ਵਹੀ ਮੁਲਤਾਨੀ ਸਿੰਧੀ, ਖਾਤਾ ਜਲਹਾਨੇ ਬਲਉਤੋਂ ਕਾ
“ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਮਹਲ ਦਸਮਾਂ... ਬੈਸਾਖੀ ਦੇ ਦਿਹੁ ਪਾਂਚ ਸਿਖੋਂ ਕੋ ਖਾਂਡੇ ਕੀ ਪਾਹੁਲ ਦੀ, ਸਿੰਘ ਨਾਊਂ ਰਾਖਾ।... ਸਬ ਕੋ ਨੀਲ ਅੰਬਰ ਪਹਿਨਾਏ। ਵਹੀ ਬੇਸ ਅਪਨਾ ਕੀਆ। ਹੁਕਾ, ਹਲਾਲ, ਹਜਾਮਤ ਹਰਾਮ। ਟਿੱਕਾ, ਜੰਜੂ, ਧੋਤੀ ਕਾ ਤਿਆਗ ਕਰਾਇਆ। ਮੀਨੇ, ਧੀਰ ਮਲੀਏ, ਰਾਮ ਰਾਈਏ, ਸਿਰ ਗੁਮੇ, ਮਸੰਦ ਕੀ ਬਰਤਨ ਬੰਦ ਕੀ। ਕੜਾ, ਕਰਦ ਕੰਘਾ, ਕਛੇਰਾ ਸਭ ਕੋ ਦੀਆ।”

(ਅ) ਭੱਟ ਵਹੀ ਮੁਲਤਾਨੀ ਸਿੰਧੀ ਤੇ ਤਲਾਉਂਡਾ
“ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਜੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਨੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦਾ ਚੁਣਾਉ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦਿੱਤੀ।... ਸਭ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਕਾਰ(ਕੜਾ, ਕ੍ਰਿਪਾਨ, ਕੰਘਾ, ਕਛਹਿਰਾ ਤੇ ਕੇਸ) ਤੇ ਨੀਲੇ ਬਸਤਰ ਪੁਵਾਏ। ਇਹੀ ਵੇਸ ਆਪਣਾ ਕੀਤਾ।

(ੲ) ਭੱਟ ਵਹੀ ਪਰਗਣਾ ਥਾਨੇਸਰ
“ਕੰਘਾ, ਕਰਦ, ਕੇਸਕੀ, ਕੜਾ, ਕਛਹਿਰਾ-ਸਭ ਕੋ ਦੀਆ, ਸਭ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਹੂਏ।

4. ਦਸਾਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਗੁਰਪ੍ਰਣਾਲੀ- ਰਚਿਤ ਭਾਈ ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ, (ਸੰਪਾ. ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਰੀਸਰਚ ਸਕਾਲਰ): ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਗੁਰਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਬਹੁਤ ਸੰਖਿਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਰੀਸਰਚ ਸਕਾਲਰ ਸ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰ ਕੇ 1977 ਈ. ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਵੀ ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਹਿਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਂ ਕਕਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ:

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਜਾਨੋ। ਰਹਿਤ ਗੁਰੂ ਕੀ ਆਗਿਆ ਮਾਨੋ॥
ਰੱਖੋ ਕੱਛ ਕਰਦ ਅਰੁ ਕੇਸ। ਕੰਘੇ ਕੜੇ ਨਾਲ ਸੁਭ ਵੇਸ॥58॥

5. ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10-ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ: ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10 ਰਚਿਤ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ 1751 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਲਗਪਗ 43 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਪ੍ਰਪੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ “ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਏ ਬਚਨ ਅਲਾਏ। ਸੁਨੋ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਚਿਤ ਲਾਏ। ਇਹ ਧਰਮਗ ਕਥਾ ਮੈ ਭਾਖੀ। ਬਡ ਵਿਸਥਾਰ ਸੂਖਮ ਕਰ ਰਾਖੀ।” ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਕਕਾਰਾਂ ਬਾਬਤ ਹਵਾਲਾ:

ਦੋਹਰਾ- ਸਸਤ੍ਰ ਮੇਲ ਗੁਰ ਸਬਦ ਸੋ, ਕਛ ਕੇਸਨ ਪ੍ਰੇਮ।
ਕਰਦ ਰਾਖਨੀ ਪੰਚ ਏ, ਤਜੈ ਨ ਕਬ ਹੀ ਨੇਮ॥11॥
ਭੁਜੰਗ ਛੰਦ-ਸਦਾ ਤੋਰਕੰ ਮਾਰਨ ਸੰਤ ਸੰਗੀ। ਕਰੈ ਨਾਰਿ ਸੰਗੰ ਨ ਕਛੁ ਹੀਨ ਰੰਗੰ
ਕੰਘਾਯੰ ਕਰੈ ਦੋਇ ਵਾਰੰ ਸੁਧਾਰੰ। ਸਦਾਵੰਤ ਸੁਧੰ ਕਰੋ ਨਾਨ ਪ੍ਯਾਰੰ॥

6. ਖਾਲਸਾ ਸ਼ਤਕ: ਭਾਈ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ 1876 ਈ. ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਉਹ ਕਕਾਰਾਂ ਬਾਬਤ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਕੱਛ, ਕੇਸ, ਕੰਘਾ, ਕਰਦ, ਕਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਪੰਥ
ਜਤੀ ਭਰੋਸ ਵਿਚਾਰਨਾ, ਪ੍ਰੀਤ ਦਾਨ ਰਿਪੁ ਮੰਥ।

7. ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਥਿਆ ਕ੍ਰਿਤ ਪੰਡਿਤ ਸ਼ਰਧਾ ਰਾਮ ਫਲੌਰੀ: ਪੰਡਿਤ ਸ਼ਰਧਾ ਰਾਮ ਫਲੌਰੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿਖਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਉੱਪਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਥਿਆ 1866 ਈ. ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਲੇਖਕ ਵੀ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਬਾਬਤ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।

...ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਪਾਹੁਲ ਦੇ ਕੇ ਫੇਰ ਇਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਪ ਤਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਪਾਹੁਲ ਲਈ। ਅਰ ਫੇਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਮੇਰਾ ਸਿੱਖ ਹੋਵੇ ਸੋ ਪੰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕੁੱਕਾ ਅੱਛਰ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਸਦਾ ਅੰਗ ਸੰਗ ਰੱਖੇ। ਅਰਥਾਤ ਕੇਸ-ਕੰਘਾ-ਕੜਾ-ਕਿਰਪਾਣ ਅਰਥਾਤ ਤਲਵਾਰ-ਕੱਛ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇਗਾ ਸੋ ਮੇਰਾ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।...

8. ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਬਾਬਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ: ਇਸ ਭਾਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਬਾਬਤ ਮਿਲਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਖਿਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

(1) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਬਾਬਤ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜੋ 'ਕ' ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕੇਸ, ਕੰਘਾ, ਕੱਛਾ (ਕਛਹਿਰਾ), ਕੜਾ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਨ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।”

(2) ਇਤਿਹਾਸ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ- ਕ੍ਰਿਤ ਗੋਵਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲ ਉਦਾਸੀ : ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਅਹਿਮ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1925 ਈ. ਨੂੰ ਛਪੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਉਦਾਸੀ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ “ਕੇਸ, ਕੰਘਾ, ਕਿਰਪਾਨ, ਕਛਹਿਰਾ ਅਤੇ ਕੜਾ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਸਮਝ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਅੰਗ ਰੱਖਣਾ ਤੁਹਾਡਾ ਮੁੱਖ ਸਰੀਰਕ ਧਰਮ ਹੈ।”

(3) ਇੰਦੂਭੂਸ਼ਨ ਬੈਨਰਜੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰਚਨਾ ‘ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਉਤਪਤੀ’ ਵਿਚ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਬਾਬਤ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਪਾਹੁਲ ਦੁਆਰਾ ਦੀਖਿਆ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਪਹਿਨਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਰਥਾਤ ਕੇਸ, ਕਛਹਿਰਾ, ਕੜਾ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਅਤੇ ਕੰਘਾ।”

(4) ਗੋਕਲ ਚੰਦ ਨਾਰੰਗ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ “ਸਿੱਖ ਮਤ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ” ਵਿਚ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਤਮਾਕੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ੇਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਤੇ ਸਦਾ ਪੰਜ 'ਕਕਾਰ' ਅਰਥਾਤ ਪੰਜ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਕ’ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋਣ ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਕੇਸ (ਦਾੜੀ), ਕੰਘਾ, ਕਿਰਪਾਨ, ਕੜਾ, ਤੇ ਕੱਛਾ (ਕਛਿਹਰਾ) ਧਾਰਨ ਕਰਨੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ।

(5) ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ “ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਂ ਕਕਾਰਾਂ ਬਾਬਤ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਖਾਲਸੇ ਲਈ ਪੰਜ ਕਕਾਰ (ਚਿੰਨ੍ਹ) ਨਿਰਦਿਸ਼ਟ (ਮੁਕੱਰਰ) ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕੇਸ ਰੱਖਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਨ (ਦਾੜ੍ਹੀ ਕੇਸ ਕੈਂਚੀ ਨਹੀਂ ਲਾਉਣੀ ਭਾਵ ਕੱਟਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ); ਤੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਵਾਹ ਕੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੰਘਾ ਰੱਖਣਾ ਸੀ; ਗੋਡਿਆਂ ਤਕ ਕੱਛ (ਕਛਹਿਰਾ) ਪਹਿਨਣਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਪਹਿਣਦੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਕਲਾਈ ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੜਾ ਪਹਿਨਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸਦਾ ਕਿਰਪਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ਸਤਰਬੰਦ ਹੋਣਾ ਸੀ।”

(6) ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ “ਪਾਰਾਸ਼ਰ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਂ ਕਕਾਰਾਂ ਬਾਬਤ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਭਿਲਾਖੀ ਕੇਸਾਂ ਸਮੇਤ ਪੂਰਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਸਾਫ਼ ਲਿਬਾਸ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ, ਸੱਜੇ ਗੁੱਟ ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਦਾ ਕੜਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਸਾਬਤ ਸੂਰਤ ਦਸਤਾਰਧਾਰੀ ਪੇਸ਼ ਹੋਵੇ।...ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਅੰਗ ਸੰਗ ਰੱਖੋ-ਕੇਸ, ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਿਰਪਾਨ ਅਤੇ ਕਛਹਿਰਾ।”

(7) ਡਾ. ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਬਾਬਤ ਆਪਣੇ ਇਕ ਲੇਖ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: “ਕਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜ ਹੀ ਹੈ (ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ, ਪੰਜ ਤਖਤ, ਪੰਜ ਖੰਡ, ਪੰਜ ਤੱਤ, ਪੰਚ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਆਦਿ ਵਾਂਗ। ਇਕੁ ਸਿਖੁ ਦੁਇ ਸਾਧ ਸੰਗੁ ਪੰਜੀ ਪਰਮੇਸਰੁ) ਕੇਸ, ਕੰਘਾ, ਕਿਰਪਾਨ, ਕੜਾ, ਕਛਹਿਰਾ।”

ਉਪਰੋਕਤ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜ ਕਕਾਰ 'ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਣਾ ’ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਸਿੱਖ ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸਮਝ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਪੀਓ ਪਾਹੁਲ ਖੰਡਧਾਰ ਹੋਇ ਜਨਮ ਸੁਹੇਲਾ।, ਰਹਤ ਬਿਨਾ ਨਹਿ ਸਿੱਖ ਕਹਾਵੈ। ਰਹਤ ਬਿਨਾ ਦਰ ਚੋਟਾ ਖਾਵੈ॥, ਰਹਣੀ ਰਹੈ ਸੋਈ ਸਿਖ ਮੇਰਾ' ਆਦਿ 'ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਯੰਗਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਜੂਝਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ‘ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ 'ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਲਈ ਬਹੁਤ ਔਕੜਾਂ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਕੂਨ ਨਾਲ ਬਿਤਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਐਸਾ ਦੌਰ ਸੀ ਜਦ ਸਮਕਾਲੀ ਹਕੂਮਤ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ਬਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਪਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ, ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਖੋਪਰੀਆਂ ਲਾਹੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਚਰਖੀਆਂ ਅਤੇ ਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਤਿ-ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਜੰਗਲਾਂ-ਪਹਾੜਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਠੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਕੜਾਂ ਭਰੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਲਿਖ ਪਾਉਣਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕਲਮਬੰਦ ਕਰਨ ਦੇ ਜੋ ਵੀ ਜਤਨ ਹੋਏ, ਉਹ ਕਾਬਿਲ-ਏ-ਤਾਰੀਫ਼ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਪਰੋਕਤ ਪੁਰਾਤਨ ਲਿਖਤਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਸ੍ਰੋਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਭੰਨ-ਤੋੜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਬਾਬਤ ਉੱਠੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਨਸ਼ਾ ਹੈ।