ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਵਾਰਤਾ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਅਰੰਭ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਅੱਜ ਤਕ ਜਾਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ। ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੇ ਸਾਧੂ ਮਹਾਤਮਾ ਬਾਣੀ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹਾਰਥ ਕਰਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ (1822-1891 ਈ:) ਨਿਰਮਲ ਪੰਥੀ ਸਾਧੂ ਸਨ ਜੋ ਵਿੱਦਿਆ ਮਾਰਤੰਡ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪਰਮ ਗਿਆਤਾ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਪਰ ਆਪ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰ ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਣੀ ਦਾ ਕੋਸ਼- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਗਿਰਾਰਥ ਕੋਸ਼-ਲਿਖ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਹਿਜੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ, ਗੁਰਮਤਿ ਰਹਿਤ-ਮਰਯਾਦਾ, ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਇਤਿਹਾਸ, ਮਿਥਿਹਾਸ, ਧਰਮ ਸਾਧਨਾ, ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਕਲਾ, ਵਿਆਕਰਨ ਆਦਿ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਇਕ ਕਰਾਮਾਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅੱਜ ਵਰਗੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਚ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਗਿਆਨੀਆਂ, ਬਾਣੀ ਦੇ ਕਥਾਕਾਰਾਂ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ ਹੈ।

ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਨੇ ਇਹ ਕੋਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਗਿਰਾਰਥ ਕੋਸ਼- ਸੰਮਤ 1946 ਵਿਚ ਸੰਪੰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ 1898 ਈ: ਵਿਚ ਛਪ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਆਕਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ: 20ਣ24/4 ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕਰੀਬ 1408 ਸਫ਼ੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ-ਦੋ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿਚ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਮਕਬੂਲ ਹੋਇਆ।

ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ-ਅਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਘੱਟ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਸੰਖਿਪਤ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੜੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਤੁਕ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਅਰਥ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਸਕੇ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਕੋਸ਼ ਛੰਦਬਧ ਹਨ ਪਰ ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੇ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਨਵੀਂ ਪੈੜ ਪਾਈ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਹੀ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਫਲ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਇਸ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਵਿਅੰਜਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਪੰਡਤ ਜੀ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਮੁਲਤਾਨੀ, ਸਿੰਧੀ, ਦੁਆਬੀ, ਪਹਾੜੀ ਉਪ ਬੋਲੀਆਂ, ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ, ਬੰਗਲਾ ਆਦਿ ਦੇ ਵੀ ਪਰਮ ਗਿਆਤਾ ਸਨ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਪ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸ੍ਰੋਤ ਵੱਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਕੋਸ਼ ਬੜਾ ਮੁੱਲਵਾਨ ਹੈ।

ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਨੇ ਇਸ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਿਖੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਮਹੱਤਵ, ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸਹੀ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਕੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਸ਼ ਕੇਵਲ ਅਵਧਾ ਮੂਲਕ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉੱਲੂ ਦਾ ਅਰਥ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਉੱਲੂ ਪੰਛੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਨਾ ਕਿ ਬੇਵਕੂਫ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਆਪ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ ਕਰਮ, ਪਾਕ, ਬਦਨ ਆਦਿ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਪਾਕ, ਕਰਮ, ਬਦਨ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੱਤ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਹੋਰ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਦੇ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਅਹਿਮ, ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖਿਪਤ ਪਰਿਚਯ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੰਡਤ ਨਰੋਤਮ ਜੀ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਚਿੰਤਨਧਾਰਾ ਦੇ ਪਰਮ ਗਿਆਤਾ ਸਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਬੜੀ ਸੂਖਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵਿਵੇਚਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਖਟ ਦਰਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਭੂ, ਆਤਮਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪੰਜ ਤੱਤ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕੰਮ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ।

ਪੰਡਤ ਜੀ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦਰਸ਼ਨ, ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ, ਪੂਜਾ ਪੱਧਤੀਆਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਅਵਤਾਰਵਾਦੀ-ਭਾਵਨਾ, ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਬੜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਵਾਲਿਆਂ- ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ, ਪਾਪ, ਪੁੰਨ, ਖਟ-ਲਖਣ, ਖਟ-ਕਰਮ, ਤ੍ਰੇਪਾਲ, ਦਾਨ, ਪਾਤਿਕਾ, ਪੁਨਹਚਰਣ, ਨਰਕ, ਸਵਰਗ, ਦਸ ਅਵਤਾਰ, ਖੋੜਸ ਪੂਜਾ, ਸੂਤਕ ਪਾਤਕ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਮੁੱਲਵਾਨ ਸਮਗਰੀ ਹੈ।

ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਗਿਆਨ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪ ਨੇ ਵਰਣ ਆਸ਼ਰਮ, ਸਤੀ, ਲਾਲਾ ਸੰਧਾਉਰੇ ਦੀ ਰਸਮ, ਦਸ ਅੱਠ ਵਰਣ, ਦਲਾਲ, ਦਿੱਜ, ਭੀਲ ਵਹੀਕ ਜਾਤੀ, ਹਿੰਦੂ ਵਿਆਹ ਸੰਸਥਾ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਮੌਲਿਕ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਪਰਿਚਯ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਬਿਨਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਲੰਮੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਜਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬੜੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਹਰਿਚੰਦਾਉਰੀ, ਹਰਨਾਖਸ਼, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਦਸ ਅਵਤਾਰ, ਸੁਆਨਸਤ੍ਰ, ਕੁਬਜਾਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਈ ਹੈ।

ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾ ਲਏ ਸਨ ਤੇ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਆਮ ਜਨਤਾ ’ਤੇ ਅਸਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਅਛੂਤਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਣੀ ਦੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਆਮ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਨੇ ਕੁਰਾਨ, ਇਸਲਾਮ, ਸੁੰਨਤ, ਆਦਮ, ਨਿਵਾਜ, ਪੈਗੰਬਰ, ਬਕਰੀਦ, ਕਾਬਾ, ਕੁਤਬ, ਕਾਜ਼ੀ, ਪੁਰਸਲਾਤ, ਦਾਰੂਦ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਅੱਜ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਗਿਆਨ-ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ।

ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਨਾਥਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਬੜਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਮ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਬੜਾ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਯੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਰਿਧੀਆਂ ਸਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਅਵਰਾ ਸਾਦ’ ਆਖ ਕੇ ਨਕਾਰਿਆ। ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸੱਚ ਦੇ ਮਰਾਗ ਦੀ ਸੋਝੀ ਕਰਵਾਈ। ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਨੇ ਜੋਗੀ, ਸਿੱਧ, ਗੋਰਖ, ਨਿਉਲੀ ਕਰਮ, ਅਠਾਰਹ ਸਿਧੀਆਂ, ਨਉਨਿਧੀਆਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਜਨ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਜੋਤਿਸ਼ ਦਾ ਬੜਾ ਰੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਜੋਤਿਸ਼ੀ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿ ਚਾਲ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਕੇ ਵਧੀਆ ਰੋਟੀਆਂ ਖਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜੋਤਿਸ਼ੀ ਸੰਬੰਧੀ ਆਏ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤੇ ਜੋਤਿਸ਼, ਜੋਤਕੀ, ਲਗਨ, ਦਿਨ, ਚੰਦਰਾਇਣ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਈ ਸੰਖਿਆ ਮੂਲਕ ਸ਼ਬਦ ਆਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਅਸਟਧਾਤ, ਅਠਸਠ ਤੀਰਥ, ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ, ਦੁਆਦਸ, ਪੰਜ ਤੱਤ, ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪ ਨੇ ਵਿਸਤਾਰ ਸਹਿਤ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ਟਪਦੀ, ਸਲੋਕ, ਰਸ, ਕਲਾ, ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ, ਪਿੰਗਲ, ਬਾਵਨ ਅੱਖਰ, ਕਬਿੱਤ, ਪਉੜੀ ਆਦਿ।

ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਾਹਿਤ-ਖੋਜੀ ਵੀ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ’ਤੇ ਗਾਉਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਪ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੁਰਲੱਭ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਵਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰ ਕੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਕਥਾਵਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਖੋਜੀ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਬੜੀ ਅਮੀਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਬੇਅੰਤ, ਪਰਿਆਇਵਾਚੀ ਸ਼ਬਦ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਪੰਡਤ ਜੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪਰਮ ਗਿਆਤਾ ਸਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਥਾਈਂ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਰਥ ਆਪ ਨੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਮਾਣ ਲਈ ਦੇਖੋ ਸ਼ਬਦ ‘ਸਾਰੰਗ’। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਨੇ ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਆਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘਾਸਣ, ਮਹਲ, ਨਦੀ, ਰਸਾਇਣ, ਕਲਾ, ਹਰਿਸਰ, ਚਾਰਵਾਕ ਆਦਿ।

‘ਗੁਰੁ ਗਿਰਾਰਥ ਕੋਸ਼’ ਕੇਵਲ ਕੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਗਿਆਨ-ਕੋਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਅਦੁੱਤੀ ਕੋਸ਼ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ।