ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਜੋਧੇ ਅਤੇ ਖਾਲਸਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (1718-1783) ਦੀ ਤਿੰਨ ਸੌ-ਸਾਲਾ ਜਨਮ-ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਨਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਉਸ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਝਾਤੀ ਮਾਰਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਲਿਆ, ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਉਸ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਖਾਲਸਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ, ਬਲਕਿ ਖਾਲਸਈ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ 'ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਜੂਝਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਿਸ ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ ਦੀ ਇੱਥੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿਸ ਇਨਕਲਾਬੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨਿਵੇਕਲੇ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਉਹ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਧਰਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੇ ਡੂੰਘੇਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰੋਕਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇੱਕ ਨਵੇਂ-ਨਰੋਏ, ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ, ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ-ਜ਼ਬਰ, ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੁਰਸ਼, ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਜਾਂ ਜਾਤ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਵੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੈਅ ਦੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਵਾਲਾ ਸੁਤੰਤਰ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ 1499 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ‘ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼’ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਈਂ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ- “ਨਾ ਕੋ ਹਿੰਦੂ, ਨਾ ਕੋ ਮੁਸਲਮਾਨ।

ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਹੋਇਆ ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਵਰਗਵੰਡ ਵਰਗੀਆਂ ਲਹੂ-ਵੀਟਣੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਹੰਢਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੀ 17ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਜੁਗਿ ਗਰਦੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਰਤੋਂਵਿਹਾਰ ਹੀ ਉਲਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਪਾਪ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਕਾਰਨ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿਸ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਅਰੰਭ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਕੀਮਤਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਨਿਰਾਲਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਏਕਾਂਤ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਐਸੀ ਜੁਗਤਿ ਜੋਗ ਕਉ ਪਾਲੇ॥ ਆਪਿ ਤਰੈ ਸਗਲੇ ਕੁਲ ਤਾਰੇ॥ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸ ੴ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਜ਼ਰੇਜ਼ਰੇ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਉਸੇ ਜੋਤਿ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ॥ ਤਿਸ ਦੈ ਚਾਨਣਿ ਸਭਿ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਇ॥ ਉਸ ਪਰਮਸਤਿ ਨੂੰ ਧਿਆਉਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਸਾ ਕੇ ਉਸ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਮਲਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ॥ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਿਰਤੀ ਹੋਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਸੇ ‘ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ' ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਭੋਜ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਭਾਈ ਲਾਲੋ' ਦੀ ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਦੀ ਰੁੱਖੀ-ਸੁੱਖੀ ਰੋਟੀ ਸਤਿਨਾਮੁ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਛਕੀ ਜੋ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਦਮ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਉਸਾਰੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ ਤੇ ਲੋਧੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮਨ ਬਾਬਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਘਾਣ ਤੇ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ‘ਜਮੁ’ ਅਰਥਾਤ ਮੌਤ ਦਾ ਦੂਤ ਕਿਹਾ, ਉੱਥੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਪਠਾਣ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹਣਤ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਕਤਾ ਸੀਹੁ ਮਾਰੇ ਪੈ ਵਗੈ ਖਸਮੈ ਸਾ ਪੁਰਸਾਈ ਅਰਥਾਤ ਪਰਜਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਨਿਆਉਂ ਦੇਣਾ ਰਾਜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਜੇ ਗਊਆਂ ਦੇ ਵੱਗ ’ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵੱਗ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ? ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿਚ ਹੀ ਰਚੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵੈ-ਮਾਨ, ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਖ਼ੁਦ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਖੁਦ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਪੀਰ, ਫਕੀਰ, ਦੇਵਤਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ:

ਕੋਟੀ ਹੂ ਪੀਰ ਵਰਜਿ ਰਹਾਏ ਜਾ ਮੀਰੁ ਸੁਣਿਆ ਧਾਇਆ॥
ਥਾਨ ਮੁਕਾਮ ਜਲੇ ਬਿਜ ਮੰਦਰ ਮੁਛਿ ਮੁਛਿ ਕੁਇਰ ਰੁਲਾਇਆ॥
ਕੋਈ ਮੁਗਲੁ ਨ ਹੋਆ ਅੰਧਾ ਕਿਨੈ ਨ ਪਰਚਾ ਲਾਇਆ॥

ਦਸਵੇਂ ਜਾਮੇ ਤਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਤਲਵਾਰ ਨੇ ਕਿਰਪਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਅਤੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਕਿਨਾਰੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਕਾਇਦਾ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਗੱਦੀ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ’ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦੇ ਲੜ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਭ ਫੈਸਲੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਆਪ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਕੀਤੇ ਫੈਸਲੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇਕੱਲੇ ਕਾਰੇ ਮੁਖੀਏ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਵੈਰਾਗੀ ਤੋਂ ਖਾਲਸਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤਕ ਦਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਪਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜੌਨ ਪੁਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ' ਕਿਹਾ? ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੱਲ-ਵਾਹਕਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਲਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਸਿੱਕਾ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਬੇਗਮ ਪੁਰਾ ਸਹਰ ਕੋ ਨਾਉ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਸਿੱਖ ਰਿਹਾ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਭਰੋਸਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਨਾ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਗੱਲ ਉਸ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਉਸ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦੀ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਮਈ, 1718 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1722 ਈ. ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਛੱਤਰ-ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਦੋਵੇਂ ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ ਕੁਝ ਅਰਸਾ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿਚ ਰਹੇ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬਾਣੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਦਾ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਨੇਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਾਮਾ ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਬੇ-ਔਲਾਦ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਮਾਂ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਆਇਆ। ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਉਹ ਜਲੰਧਰ ਠਹਿਰੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮੰਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਅਗਲਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਮੇ ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਉਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਸਿਰਫ 13 ਸਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ਪਾਸੋਂ ਛਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਨਿਰਭੈ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਜਵਾਨ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗੁਣਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਬੁਲੰਦ ਅਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਾਕਤਵਰ ਸੰਘੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਹੱਥੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਆਪਣਾ ਮਾਣ ਸਮਝਦੇ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਾਬਲ ਨੇਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਕਰਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਜਥੇਬੰਦਕ ਤਾਕਤ ਕਮਾਲ ਦੀ ਸੀ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋਣ ਵਿਚ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਖਲਾਈ ਉਸ ਨੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ 1748 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਖਾਲੀ ਕਰ ਕੇ ਜਦੋਂ ਵਾਪਸ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਤਾ ਰੱਖਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੰਨਦਿਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਏਕਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1748 ਈ. ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਖੇ ਇਕੱਠ ਕਰ ਕੇ ‘ਦਲ ਖਾਲਸਾ’ ਦਾ ਜਥੇਬੰਦਕ ਢਾਂਚਾ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਿਸ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ 12 ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਜਥੇਬੰਦਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ 1761 ਈ. ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ‘ਦਲ ਖਾਲਸਾ’ ਲਾਹੌਰ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੈਰੀਅਤ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਵਾਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਉਹ ਭਲੀਭਾਂਤ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵੇਲੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਅਫਗਾਨਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਹੋਏ ਜਿਸ ਨੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਕੇ ‘ਰਾਜਾ’ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਬੁਰਾ ਸਲੂਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ।“ ਇਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1766 ਈ. ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। 1780 ਈ. ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਇ ਇਬਰਾਹਿਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚਲੰਤ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧੀ ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵੀ ਜਗੀਰ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਗੌਰਵ ਲੈਣ ਤੋਂ ਦੋ ਵਾਰ 1761 ਈ. ਅਤੇ 1783 ਈ. ਵਿਚ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ, ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਤਿੰਨ ਦਰਜ਼ਨ ਦਾਗ ਸਨ ਜੋ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਫੱਟਾਂ, ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਪਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਸਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਿੱਠ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਇਹੀ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹੁਕਮ ਦਾ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿਖਾਈ। ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ 1765 ਈ. ਵਿਚ ਜੁੱਧ ਵਿਚ ਲੜਦਿਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੰਗਨਾਮੇ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਜੱਸਾ ਕਲਾਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਸੀ, ਜੋ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜਾ ਸੀ।” ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਫਲ ਕਮਾਂਡਰ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਇਕ ਸੰਤ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਪਰਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਖ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣਾ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਗ ਸਮਝਦੇ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਉਸ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਿਚ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੋਂਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੋਡੇ ਛੂੰਹਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹਲੀਮ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਸਕੀਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਸਿੱਖ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਦੂਸਰੇ ਧਰਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਫੀ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਪਾਲਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਆਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਮੁਗ਼ਲ ਜਾਂ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੱਟੜਤਾ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਜ਼ੁਲਮ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਇਸਲਾਮ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁੱਲ-ਦਿਲਾ ਅਤੇ ਸਖੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕੀਂ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਦੇ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਮ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭੋਜਨ ਛਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਦਰਬਾਰ ਲਾਉਂਦਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੇਵਾਸੰਭਾਲ ਕਰਾਈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਇਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਿਆ ਕਿ ਮੁਲਕ ਨੂੰ ਅਫਗਾਨਾਂ, ਮੁਗਲਾਂ ਜਾਂ ਤੁਰਕਾਂ ਹੱਥੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਤੋਂ ਨਿਜ਼ਾਤ ਮਿਲੀ।