ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸੱਭਿਆਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਅਜਿਹਾ ਮੁਢਲਾ (basic) ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਨੈਤਿਕ ਆਦਿਕ) ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਦਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਸ ਸਮਾਜ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੰਤਨ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਕਿਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਉਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਪੈਦਾ ਹੁੱਦਾ ਹੈ। ‘ਕਿਰਤ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਮੂਲ, ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਕਰ’ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਰਨ, ਕਾਰਨ, ਕਰਤਾ, ਕਾਰ ਆਦਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਸਮੇਤ ਕਿਰਤ’ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਜੋ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ (ਟੋ ਦੋ) ਆਦਿ ਬਣਦਾ ਹੈ।1 ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਕਿਰਤ ਦੇ ਸਰੂਪ/ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ— ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਕਿਰਤ। ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਜਾਂ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ2 ਅਤੇ ਹਰਾਮ ਬੇਈਮਾਨੀ ਦੇ ਧੰਧੇ ਨੂੰ ਦੁਕ੍ਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।3 ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਰਤ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਸਮ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਸਾਚਉ ਵਖਰ’, ‘ਸਚੁ ਵਾਪਾਰ’, ‘ਨੇਕੀਕਾਰ’, ‘ਸਾਚੀ ਪੂੰਜੀ’, ‘ਸਚ ਰਾਸਿ’ ਆਦਿਕ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਝੂਠੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਦੁਕ੍ਰਿਤ’, ‘ਖੋਟੀ ਰਾਸਿ’, ‘ਵਿਕਰਮ’, ‘ਕੂੜਾ ਵਾਪਾਰ’, ‘ਖੋਟਾ ਵਾਪਾਰ’, ‘ਧੰਧਾ’ ਆਦਿਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਸ਼ਬਦ ਲੱਗਭਗ 90 ਵਾਰ (ਕਿਰਤ, ਕਿਰਤੁ, ਕਿਰਤਿ) ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।4 ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਗੁਣ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦਿਖਦੀ ਸ੍ਰਿਸਟੀ, ਰਚਨਾ ਸਚੇ ਕੀ ਸਚੀ ਕਾਰ (ਕਿਰਤ) ਹੈ:

ਨਾਨਕ ਸਚੇ ਕੀ ਸਾਚੀ ਕਾਰ ॥ (ਪੰਨਾ 7)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਹਾਲੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਲੁੱਟ ਖਸੁਟ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਧਰਮ- ਮੀਮਾਂਸਕ ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਮ ਕਿਰਸਾਨਾਂ, ਸਾਧਾਰਨ ਵਪਾਰੀਆਂ, ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜਪੁ ਜੀ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਬੀਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਮਲਿਤ ਹਨ। ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੇਧਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਗਏ— ਸਰਮ, ਸਰਮ ਖੰਡ, ਘਾਲਿ, ਮਸਕਤ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਕਿਰਤ ਦੇ ਗੌਰਵ ਦੇ ਲਖਾਇਕ ਹਨ।5 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜਮਾਤ ਜੋਗ ਮਤ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀਖ ’ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੋਗੀ ਤੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦੀਆਂ ਮੁੰਦਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਭਾਵ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਝੋਲੀ ਬਣਾ:

ਮੁੰਦਾ ਸੰਤੋਖੁ ਸਰਮੁ ਪਤੁ ਝੋਲੀ ਧਿਆਨ ਕੀ ਕਰਹਿ ਬਿਭੂਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 6)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਰਤ-ਵਿਹੂਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੰਗੇ-ਭੁੱਖੇ, ਮਾਨਸਿਕ- ਰੋਗੀ, ਕੰਮ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਗਤਿ-ਅਵਗਤਿ ਦੀ ਸਾਰ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਹੈ :

ਇਕਿ ਨਾਗੇ ਭੂਖੇ ਭਵਹਿ ਭਵਾਏ ॥
ਇਕਿ ਹਠੁ ਕਰਿ ਮਰਹਿ ਨ ਕੀਮਤਿ ਪਾਏ ॥
ਗਤਿ ਅਵਿਗਤ ਕੀ ਸਾਰ ਨ ਜਾਣੈ ਬੂਝੈ ਸਬਦੁ ਕਮਾਈ ਹੇ ॥ (ਪੰਨਾ 1025)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਮਝਾਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕੱਤਕ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਮੁੰਜੀ, ਮਕੱਈ ਆਦਿਕ ਸਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਕਮਾਈ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਏ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫ਼ਲ ਵੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:

ਕਤਕਿ ਕਿਰਤੁ ਪਇਆ ਜੋ ਪ੍ਰਭ ਭਾਇਆ ॥ (ਪੰਨਾ 1109)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੱਤ ਪੰਛੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ (ਕਿਰਤ) ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁਭਾਉ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਨ।

ਇਸ ਸੁਭਾਉ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੱਤ ਕਦੇ ਚੰਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨੀਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਮਤਿ ਪੰਖੇਰੂ ਕਿਰਤੁ ਸਾਥਿ ਕਬ ਉਤਮ ਕਬ ਨੀਚ॥ (ਪੰਨਾ 147)

ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿਰਤ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਮ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜੀਵ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਹੈ:

ਆਵੈ ਜਾਇ ਭਵਾਈਐ ਪਇਐ ਕਿਰਤਿ ਕਮਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 59)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਜੈਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜੈਨੀ ਬਣ ਕੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਾਲੀ ਕਿਰਤ ਛੱਡ ਬੈਠਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਟੱਬਰ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡੀ ਕਿਰਤ ਕਾਰਨ ਧਾਹਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਰੋਂਦੇ ਹਨ:

ਮਾਊ ਪੀਊ ਕਿਰਤੁ ਗਵਾਇਨਿ ਟਬਰ ਰੋਵਨਿ ਧਾਹੀ ॥ (ਪੰਨਾ 149)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਮੰਗ ਕੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਮੱਲਾਂ, ਫੱਕਰ, ਜੋਗੀ, ਪੀਰ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਖੱਟੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ :

ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣਾ ਗਾਵੈ ਗੀਤ ॥ ਭੁਖੇ ਮੁਲਾਂ ਘਰੇ ਮਸੀਤਿ ॥
ਮਖਟੂ ਹੋਇ ਕੈ ਕੰਨ ਪੜਾਏ ॥ ਫਕਰੁ ਕਰੇ ਹੋਰੁ ਜਾਤਿ ਗਵਾਏ ॥
ਗੁਰੁ ਪੀਰੁ ਸਦਾਏ ਮੰਗਣ ਜਾਇ ॥ ਤਾ ਕੈ ਮੂਲਿ ਨ ਲਗੀਐ ਪਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 1245)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਕਿਰਤ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਲਈ ਦਸਵੰਧ ਕੱਢਦੇ ਹਨ ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਵਿਹਲੜ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਦਿੱਤਾ:

ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ ॥ ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ ॥ (ਪੰਨਾ 1245)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਰਤ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਸਨ— ਕਿਰਸਾਨੀ, ਹੱਟੀ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਚਾਕਰੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੇਧ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:

ਮਨੁ ਹਾਲੀ ਕਿਰਸਾਣੀ ਕਰਣੀ ਸਰਮੁ ਪਾਣੀ ਤਨੁ ਖੇਤੁ ॥
ਨਾਮੁ ਬੀਜੁ ਸੰਤੋਖੁ ਸੁਹਾਗਾ ਰਖੁ ਗਰੀਬੀ ਵੇਸੁ ॥
ਨਾਨਕ ਵੇਖੈ ਨਦਰਿ ਕਰਿ ਚੜੈ ਚਵਗਣ ਵੰਨੁ ॥ (ਪੰਨਾ 595)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਚੰਗੀ ਕਿਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਾੜੀ ਕਿਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ ਕਾਮ-ਕਰੋਧ ਰੂਪੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਹਨੇਰਾ ਰੂਪੀ ਫ਼ਸਲ ਬੀਜਦਾ ਹੈ। ਲੋਭ ਦੇ ਵਤਰ ਵਿਚ ਝੂਠ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਅਜਾਂਈਂ ਗਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ:

ਸਾਵਣੁ ਰਾਤਿ ਅਹਾੜੁ ਦਿਹੁ ਕਾਮੁ ਕ਼੍ਰੋਧੁ ਦੁਇ ਖੇਤ ॥
ਲਬੁ ਵਤ੍ਰ ਦਰੋਗੁ ਬੀਉ ਹਾਲੀ ਰਾਹਕੁ ਹੇਤ ॥
ਹਲੁ ਬੀਚਾਰੁ ਵਿਕਾਰ ਮਣ ਹੁਕਮੀ ਖਟੇ ਖਾਇ ॥
ਨਾਨਕ ਲੇਖੈ ਮੰਗਿਐ ਅਉਤੁ ਜਣੇਦਾ ਜਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 955)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਿਸ ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਉਸ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰੱਜ ਕੇ ਕਮਾਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਮੋਦੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਮੋਦੀ ਦੀ ਕਿਰਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਸੀ। ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ’ ਵਿਚ ਹਵਾਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ.. “ਤਬਿ ਬਾਬੇ ਆਖਿਆ-ਪਰਮੇਸਰੁ ਕੀਐ, ਹੁਣ ਮੈ ਜਾਦਾ ਹਾ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਰੁਜਗਾਰ ਦੀ ਕਾਈ ਬਣਗੀ ਤਾ ਮੈ ਸਦਾਇ ਲੈਸਾ, ਤੂ ਆਗਿਆ ਮੰਨਿ ਲੈ”।6 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮੋਦੀ ਦੀ ਕਿਰਤ ਅਜਿਹੇ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਤਾਰੀਫ ਕਰਦਾ ਸੀ:

“ਲਗੇ ਕੰਮ ਕਰਣ। ਐਸਾ ਕੰਮ ਕਰਨਿ ਜੋ ਸਭੁ ਕੋਈ ਖੁਸੀ ਹੋਵੈ॥”7

ਜਨਮਸਾਖੀ ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੋ ਸਾਲ ਮੋਦੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ:

“ਦੁਇ ਵਰੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਚਾਕਰੀ ਕੀਤੀ॥”8

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜਦ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਮਹਲ ਗਏ ਤੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਆਪਣਿਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਈ:

“ਏਕ ਮੇਰੀ ਟੇਕ ਰਖਣੀ ਅਵਰ ਟੇਕ ਦੂਰ ਕਰਣੀ ਤੁਝ ਊਪਰ ਮੇਰਾ ਕਰਮੁ ਹੈ॥
ਤੂੰ ਸੋ ਹਉ ਹਉ ਸੋ ਤੂੰ ਜਾਹਿ ਅਪਣਿਆ ਸੇਵਕਾ ਨੂੰ ਕਿਰਤ ਦਿੜਾਵਣੀ॥”9

ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਹੀ ਰੁਕਦੇ ਰਹੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ, ਭਾਈ ਮੂਲਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਹੱਸੂ ਲੁਹਾਰ, ਭਾਈ ਸੀਹਾ ਛੀਂਬਾ ਆਦਿਕ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਮਾਣ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਿਰਫ ਕਿਰਤੀਆਂ ਕੋਲ ਰੁਕੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ ਵੀ ਸਿਖਾਈ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜਦ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਤਾਂ ਅਸਾਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਬਤ ਦੇ ਕੋਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰੁਕੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਆਦਿ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਅ-ਬੁਝਾਅ ਕੇ ਨੰਗ ਢੱਕਣ ਲਈ ਕੱਪੜਾ ਤੇ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਫੂਸ ਦੇ ਝੂਫੜੇ ਬਣਾਉਣੇ ਸਿਖਾਏ ਸਨ।10 ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਿਹੜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦ ਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਸਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਰਖੇਜ ਜਮੀਨ ਸੀ। ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ, “ਓਨਿ ਚਕੁ ਬਧਾ ਸਿਲਾਬ ਜਿਮੀ ਭਲੀ ਵਾਹਣ ਵਾਲੀ ਅਤੈ ਜੰਮਣੀ ਚਕੁ ਬਧਾ।”11 ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਦੀਨ ਕੱਢ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਚਿੱਕੜ ਨਾਲ ਭਰੀ ਨਦੀਨ ਦੀ ਪੰਡ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਰਖ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੋਥੀ ਹਰਿ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ “ਆਪਿ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਥੈ ਆਇਆ, ਤਬ ਅਗੇ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਧਾਨਾ ਦਾ ਨਿਦੀਣ ਕਰਾਇਦਾ ਸੀ।”12 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦ ਵੀ ਹੱਥੀਂ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਵਾਹੀ ਕੀਤੀ। “ਓਨ੍ਹੀ ਸਭੇ ਸੂਤ੍ਰ ਬਣਾਇ ਛਡੇ ॥”13 ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਕੁਝ ਸੰਦਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹਰਿ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। “ਤਬ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਜੀ ਸਿਖਾਂ ਹਥੀ ਵਹੋਲੇ ਦਿਤੇ। ਆਖਿਓਸੁ ਜੁ ਪੁਰਖਹੁ ਭੋਇ ਮਾਰਿਹੁ ਗੋਡ ਕਢਹੁ॥”14 ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਗੁਡਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਦ ਬਗੋਲੇ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਚ ਸੁਹਾਗੇ, ਹੱਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। “ਓਇ ਸਿਖ ਭੁਇ ਵਾਹਿ, ਸੁਹਾਗਿ ਕਰਿ ਬੀਜਿ ਕਰਿ, ਵਾੜਿ ਕਢਿ ਗੁਰੂ ਬਾਬੇ ਪਾਸਿ ਆਇ ਪੈਰੀ ਪਏ”।15 ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਚ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ, ਅਤੇ ਬੈਰਾਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਸੌ-ਸੌ, ਦੋ-ਦੋ ਸੌ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀਆਂ, ਊਠਾਂ ਦੇ ਲਸ਼ਕਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਆਇ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਉਗਾਈ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਭੰਡਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭੋਜਨ ਛਕਦੇ। ਭਾਵੇਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਿੱਖ ਸੇਵਕ ਬਾਬੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸੇ, ਪਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਖੇਤੀ ਬਹੁਤ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। (ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਰੁਜਗਾਰ ਦਿਤਾ), ਨਾਰੋਵਾਲ, ਦੋਦੇ ਆਦਿਕ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਜਿੰਮੀਦਾਰ ਵਾਹੀ ਕਰਦੇ ਸੇ।”16

ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ‘ਕਿਰਤ ਕਰੋ’, ‘ਨਾਮ ਜਪੋ’, ‘ਵੰਡ ਛਕੋ’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਸੀਹਾਂ ਤੇ ਗੱਜਣ ਦੋਵੇਂ ਚਾਚੇ-ਤਾਏ ਦੇ ਪੁੱਤ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰੋ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, “ਪਿਛਲੀ ਰਾਤ੍ਰ ਓਹ ਇਸਨਾਨੁ ਕਰਿ ਕੇ ਬਾਣੀ ਪੜਨਿ। ਤੇ ਦਿਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਭੀ ਕਰਨ।”17 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਤਿੰਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ— ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਕਿਰਤ ਸੁੱਚੀ ਹੋਵੇ, ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਦਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਦੀ। ਕਿਰਤ ਕੇਵਲ ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਦਿਤੇ ਹੱਥ ਮਿਹਨਤ

ਨਾਲ ਸੁੱਚੇ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ।18 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪਰਵਾਰਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਕਿਰਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਉਚਾ ਸੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮਾਡਲ ਬਣੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਕਾਮੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮਸੀਹਾ ਬਣ ਕੇ ਆਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕਿਰਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕਦੀ ਵੀ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦੀ ਵਿਕਰਾਲ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਅੱਜ ਦਾ ਸਮਾਜ ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਲਵੇ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।