ਗੁਰੂ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵੀ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ ਉਹ ਥਾਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਣ ਗਈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ, ਜੰਤੂਆਂ ਦਾ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋਇਆ ਉਹ ਹਰੇ ਭਰੇ ਹੋ ਗਏ:

ਸਾ ਧਰਤੀ ਭਈ ਹਰੀਆਵਲੀ ਜਿਥੈ ਮੇਰਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਬੈਠਾ ਆਇ ॥

ਸੇ ਜੰਤ ਭਏ ਹਰੀਆਵਲੇ ਜਿਨੀ ਮੇਰਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਦੇਖਿਆ ਜਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 310)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਸੰਗਤ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ:

ਧਨੁ ਧੰਨੁ ਗੁਰੂ ਜਿਨਿ ਨਾਮੁ ਅਰਾਧਿਆ
ਆਪਿ ਤਰਿਆ ਜਿਨੀ ਡਿਠਾ ਤਿਨਾ ਲਏ ਛਡਾਇ ॥ (ਪੰਨਾ 310)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਬੇਅੰਤ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਜਿਤਾ ਰੰਧਾਵਾ ਭਲਾ ਹੈ ਬੂੜਾ ਬੁਢਾ ਇਕ ਮਨਿ ਧਿਆਵੈ। (ਵਾਰ 11:14)

ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਈ ਸੁੱਘਾ ਰੰਧਾਵਾ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਗੌਰਾਂ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਕੱਤਕ ਵਦੀ 10, 7 ਕੱਤਕ ਸੰਮਤ 1563 ਦਿਨ ਸ਼ੁਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਕੱਥੂ ਨੰਗਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ।1 ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਜਨਨੀ ਮਾਤਾ ਗੌਰਾਂ ਜੀ ਬੁੰਡਾਲੇ (ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ) ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗਾਜੀ ਸੰਧੂ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਹਸਮੁਖ ਬਾਲਕ ਸਨ ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮਿਠਾਸ ਭਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਨਿੱਕੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਵੱਡਿਆਂ ਵਰਗੇ ਸਿਆਣੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਕੱਥੂ ਨੰਗਲ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਛਪਰੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੱਥੇ (ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਰਮਦਾਸ) ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਰਾਵੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਰਿਆ ਭਰਿਆ ਘਾਹ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਰਨ ਲਈ ਸੁੰਦਰ ਚਾਰਗਾਹ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ।2 ਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਡੰਗਰ ਚਾਰ ਰਹੇ ਸਨ:

ਇਕ ਸਿਨ ਬਹਿਰ ਬਿਰਛ ਕੀ ਛਾਯਾ। ਬੈਠਿ ਰਹ ਗੁਰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਯਾ॥2॥
ਬਾਰਿਕ ਅਜਾ ਚਰਾਵਤਿ ਆਵਾ। ਜਗਨ ਲਗਯੋ ਜਿਹ ਭਾਗ ਸੁਹਾਵਾ॥3

ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਰਮਦਾਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜਕ੍ਹਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲ 1574 ਬਿ. (1517 ਈ.) ਨੂੰ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਸੋਮਵਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ:

ਪੰਦਰਾ ਸੌ ਪਛੱਤਰਾ ਸੋਮਵਾਰ ਦਿਨ ਜਾਨ।
ਚਾਰ ਵਦ ਕਤਕ ਲਖੋ ਪਰਵਿਸਟਾ ਅੱਠਗਾਨ॥4

ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਮਿਲਾਪ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਲਕ ਬੂੜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ‘ਤੇਰੀ ਮੱਤ ਬੁੱਢਿਆਂ ਵਾਲੀ ਹੈ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੂੜਾ ਨਾਮ ਦੇ ਇਸ ਬਾਲਕ ਦਾ ਨਾਮ ਬੁੱਢਾ ਪੈਣਾ ਉਸ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਦ ਅਗਲੀ ਉਦਾਸੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਸਦਕਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਸੇਵਾ- ਸੰਭਾਲ ਸੌਂਪ ਗਏ ਸਨ।5 ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਅੱਚਲ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਇਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੀ ਧੀ ਮਿਰੋਆ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਬਾਹਰ ਉਦਾਸੀ ’ਤੇ ਸਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਰਾਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।6 ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਇਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮਾਤਾ ਗੌਰਾਂ ਜੀ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਬਾਬਾ ਸੁੱਘਾ ਜੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਸਨ।7 ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਚਾਰ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਰਖਵਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸੁਧਾਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 1528 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ 1543 ਈ. ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਡਗਤੂਤ, ਤਹਿਸੀਲ ਕਸੂਰ, ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਦੂਜੇ ਸਪੁੱਤਰ ਭਿਖਾਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 1531 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ 1545 ਈ. ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਸਮਰਾ ਨੇੜੇ ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਨਰੈਣੇ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਤੀਜੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਜਨਮ 1533 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਤਲਵੰਡੀ ਭਿੰਡਰਾਂ ਵਿਖੇ 1550 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਚੌਥੇ ਪੱੁਤਰ ਭਾਨੇ ਦਾ ਜਨਮ 1536 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪਿੰਡ ਢਿੱਲਵਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਜਿਮੀਂਦਾਰ ਦਾ ਸਪੁੱਤਰੀ ਗੌਗਵੇ ਨਾਲ 1554 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ।8 ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਰ ਸੇਵਾ, ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਭਾਈ ਦੀ ਪਦਵੀ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਸੀ:

ਸ੍ਰੀ ਬੁੱਢੇ ਅਸ਼ਟਕ ਕਰਯੋ ਸੁਨਿ ਸਤਿਗੁਰ ਸੁਖਦਾਇ।
ਭਾਈ ਪਦ ਬਖਸਨ ਕਰਯੋ ਸੁਨਤਿ ਸਿੱਖ ਸਮੁਦਾਇ॥9

ਅੰਤਮ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਵਨਾ ਨੇ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ:

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੀਨ ਮੁਝੈ ਬਰ-ਮੈਂ ਜਹਿ ਹੋਵੌ ਪਛਾਨੈਂ ਤਹਾ ਹੀ।10

ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ) ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਰਸਮ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਕਰਵਾਈ ਸੀ।11 ਗੁਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਜਦ ਮਾਤਾ ਭਿਰਾਈ ਦੇ ਘਰ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਬੰਦਗੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੰਗਤ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਕੋਲ ਤਲਵੰਡੀ ਭਾਣਾ (ਰਮਦਾਸ) ਆਈ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉ। ਮਾਤਾ ਭਿਰਾਈ ਦੇ ਘਰੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ।12 ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਅਣਥੱਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੇ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਭਾਣਾ (ਹੁਣ ਰਮਦਾਸ) ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਖੋਲ੍ਹੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਚਿਰ ਕਾਲ ਤਕ ਬੀੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।13 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸੁਧਾਰੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ (ਰਮਦਾਸ) ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਵਿਆਹ ’ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀਚਾਰਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।14 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਗੁਰਿਆਈ ਦੇਣ ਦੀ ਰਸਮ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਨਿਭਾਈ ਸੀ:

ਪੈਸੇ ਪੰਚ ਨਾਰੀਅਲ ਏਕ। ਲੇ ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਜਲਧਿ ਬਿਬੇਕ।
ਠਾਂਢੇ ਭਏ ਪ੍ਰਦੱਛਨ ਦੀਨੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਘਰ ਕੀ ਰੀਤਿ ਸੁ ਕੀਨੀ॥15

ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤਕ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਅਰੰਭ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਚ ਜਦ ਜਲ ਲਈ ਬਉਲੀ ਅਰੰਭੀ ਤਾਂ ਇਸ ਬਉਲੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਟੱਕ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਹੀ ਲਗਵਾਇਆ ਸੀ:

ਸੁਥਲ ਜਾਨਿ ਗੁਰ ਇਸਥਿਤ ਭਏ।
ਟਕ ਲਾਵਨਿ ਕੀ ਆਇਸ ਦਏ॥
ਬੁੱਢੇ ਪ੍ਰਥਮ ਕਹੀ ਕਰ ਗਹੀ।
ਜਹਿਂ ਗੁਰ ਕਹੀ ਤਿਰਥ ਕਰਿ ਸਹੀ॥16

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਾਸਤੇ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਈ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।17 ਠੱਟਾ ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਜਦ ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰੂ- ਘਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਤਾਂ ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਜਦ ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਪਿੰਡ ਰਮਦਾਸ ਵਿਚ ਸੰਮਤ 1637 ਮੁਤਾਬਕ 1573 ਈ. ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਮਿਰੋਆ ਜੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।18 ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਹਜੂਰੀ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਬਾਖੂਬੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਰਸਮ ਵੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੋਈ:

ਬੁੱਢੇ ਸੰਮਤ ਗੁਰੂ ਹੋਇ ਪੈਸੇ ਪੰਚ ਨਲੈਰ।
ਰਾਮਦਾਸ ਕੀ ਭੇਟਿ ਧਰਿ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿ ਕੋ ਹੇਰਿ॥19

ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਬਾਨ ਨੂੰ ਮੋਢਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਵੀ ਸਨ।20

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੇ ਹੱਥੀਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ:

ਉਤਰ ਦਿਸ ਤਲਾਵ ਕੋ ਤੀਰ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਬੁੱਢਾ ਧੀਰ॥
ਕਰਹਿ ਕਰਾਵਹਿ ਕਾਰ ਬਿਸਾਲਾ। ਖਨਤਿ ਨਿਕਾਸਹਿ ਫਿਰਹਿ ਉਤਾਲਾ॥7॥
ਭਾਈ ਬੁਢਾ ਜੁਤਿ ਪਰਵਾਰੁ। ਸੁਤ ਪੋਤ੍ਰਾਇ ਸਹਤ ਕਰਿ ਕਾਰ॥21

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਰਸਮ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ:

ਪੁਨ ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਆਇਸੁ ਪਾਇ। ਬੁੱਢਾ ਉਠਯੋ ਰਿਦੇ ਹਰਖਾਇ॥
ਭਰਯੋ ਭਾਗ ਸੋ ਭਾਲ ਜੁ ਨੀਕਾ। ਨਿਜ ਕਰ ਤੇ ਸੁਠ ਕੀਨਸਿ ਟੀਕਾ॥22

ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ, ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਪਿਪਲੀ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਜਿਹੜੀ ਸੰਗਤ ਉਸ ਪਾਸਿਉਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਜਦ ਬਾਲ ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਛੇਹਰਟਾ ਖੂਹ ਲਗਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਛੇਹਰਟਾ ਖੂਹ ਦਾ ਟੱਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਹੀ ਲਗਵਾਇਆ ਸੀ।23 ਬਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵਿੱਦਿਆ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ‘ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ’ ਅਨੁਸਾਰ:

ਪੜ੍ਹਿ ਵਿਦਿਆ ਗੁਰ ਭਏ ਪ੍ਰਸੰਨੁ। ਬੁੱਢੇ ਕੋ ਭਾਖਯੋ ਧਨੁ ਧੰਨੁ॥
ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਸਾਸਤ੍ਰ ਸਭ ਵਿਦਿਯਾ ਪਾਈ। ਹਰਿ ਗੁਵਿੰਦ ਮਨਿ ਹਰਖ ਧਰਾਈ॥
ਸਾਹਿਬ ਬੁੱਢੇ ਕੇ ਪਗ ਲਾਗਾ। ਗੁਰ ਦੀਖਿਆ ਦੀਨੀ ਰਤਿ ਪਾਗਾ॥24

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਦ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਸਾਇਆ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਸੀ:

ਲਗਯੋ ਬੁੱਢੇ ਕਹੁ ਕਿਯ ਖਰਯੋ। ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੂਪ ਬਿਖੈ ਚਿਤੁ ਜੁਰਯੋ॥25

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੀੜ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਮਤ 1661 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹੁਕਮ ਲੈਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਅਨੁਸਾਰ:

ਵਾਰ ਭੋਗ ਸੁਨਿ ਮਨ ਲਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਅਰਜਨ ਪੁਨ ਗਿਰਾ ਅਲਾਈ॥
ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਖੋਲਹੁ ਗ੍ਰਿੰਥ। ਲੇਹੁ ਅਵਾਜ ਸੁਨਹਿ ਸਭਿ ਪੰਥ॥26

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਰਸਮ ਨਿਭਾਉਣ ਅਤੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਵੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।27 ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸਮੇਂ ਸਾਰੀ ਸੇਵਾ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਨਿਭਾਈ ਸੀ:

ਕਿਸੀ ਰਾਜ ਨਹਿ ਹਾਥ ਲਗਾਯੋ। ਬੁੱਢੇ ਔ ਗੁਰਦਾਸ ਬਨਾਯਉ॥28

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਮੇਂ ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਲਈ ਰਮਦਾਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

ਪ੍ਰੇਮ ਬਿਬਸ ਜਬਿ ਸਤਿਗੁਰ ਹੇਰੇ। ਤੁਰਨ ਗਹੇ ਪਾਇ ਤਿਸ ਬੇਰੇ॥
ਨੰਮ੍ਰਿ ਭਏ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਵਿੰਦ। ਗਹੇ ਬ੍ਰਿੱਧ ਕੇ ਪਦ ਅਰਬਿੰਦ॥29

ਆਖਰ 125 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ 16 ਨਵੰਬਰ, 1631 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਮ ਸਵਾਸ ਲਏ।30 ਆਪ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਸਨ।