ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਫਰਵਰੀ, 1872 ਈ. ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਜਾਂਬਾਜ਼, ਨਿਧੜਕ ਜਰਨੈਲ, ਯੋਧੇ, ਰਾਜਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।1 ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਾਦਾ ਸ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 2800 ਰੁਪਏ ਦੀ ਜਗੀਰ ਸੱਯਦ-ਕਸਰਾਂ ਅਤੇ ਗੰਜਾ ਮਹਿਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੇਹਲਮ ਵਿਖੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਹਲਮ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਹਾਕਮ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। 1843 ਈ. ਵਿਚ ਹਜਾਰਾ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੰਗ ਕਰਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਸ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਾਰਸ ਸ. ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਬਣਿਆ।

ਸ. ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੌਂਪੀ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਨੌਸ਼ਿਹਰੇ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1848-49 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਏ ਦੂਜੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਮਨਗਰ ਅਤੇ ਚੇਲੀਆਂ ਵਾਲੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1849 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ. ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 22500 ਰੁਪਏ ਦੀ ਜਗੀਰ ਜਬਤ ਕਰ ਕੇ ਕੇਵਲ 720 ਰੁ. ਸਲਾਨਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਨਾਰਸ ਵਿਖੇ ਸ. ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ 1857 ਈ. ਦੇ ਗ਼ਦਰ ਤਕ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰਹੇ। ਸ. ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੜ੍ਹਿਨਵੇਂ ਮੁਖੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਨ ਜੋ ਐਲਾਨੀਆ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਅੰਦਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਗਿਣੇ ਗਏ ਸਨ।2 ਰਾਜਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੂੰ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜਬਤ ਕੀਤੀ ਜਗੀਰ ਬਦਲੇ 4800 ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗੋਰਖਪੁਰ (ਯੂ.ਪੀ.) ਵਿਚ ਜਗੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਆਪ ਮਜੀਠੇ ਆ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਹੀ 1881 ਈ. ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।3 ਰਾਜਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਾਰਸ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਣਿਆ। ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ 1875 ਈ. ਵਿਚ ਚੜਾਈ ਕਰ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਛੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪਿਤਾ ਰਾਜਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ 1881 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ। ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਉਮਰਾਉ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਅਜੇ ਨਾਬਾਲਗ ਸਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੱਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਉਪਰ ‘ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਵਾਰਡ’ ਨਿਯਤ ਕਰ ਕੇ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਦਾ ਜਿੰਮਾ ਸ. ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ. ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਨਾਲ ਸ. ਉਮਰਾਉ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। 1887 ਈ. ਵਿਚ ਸ. ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਦਾ ਜਿੰਮਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇਕ ਵਕੀਲ ਲਾਲਾ ਗੁਰਮੁਖ ਰਾਏ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।4 1882 ਈ. ਵਿਚ ਸ. ਉਮਰਾਉ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਐਚੀਸਨ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਫਿਰ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।5 ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦਾ ਵਿਆਹ 1887 ਈ. ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਿਆਸਤ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਮਾਮਾ ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਕੰਦੋਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਹ ਪਤਨੀ ਛੇਤੀ ਹੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ 1890 ਈ. ਵਿਚ ਸਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਕੇ. ਸੀ. ਆਈ. ਈ ਮਹਾਂ-ਮਹੋਪਾਧਿਆ ਚੀਫ ਆਫ਼ ਭਦੌੜ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਬੀਬੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੌਰ 94 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ 3 ਜਨਵਰੀ, 1966 ਈ. ਨੂੰ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋਏ।6 ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ 1889 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।7 1894 ਈ. ਵਿਚ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। 1895 ਈ. ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ।

ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਨੀਂਹ 5 ਮਾਰਚ, 1892 ਈ. ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਸਰ ਲਾਇਲ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ।8 1901 ਈ. ਵਿਚ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਪੰਥ ਲਈ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਾਂਝ ਬਣਾਉਣ ਹਿੱਤ ਇਕ ਜਥੇਬੰਦੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਅਰੰਭੇ। 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1901 ਈ. ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਇਕੱਠ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1902 ਈ. ਨੂੰ ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਕੱਤਰ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਬਣੇ। ਇਸ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਆਪ ਜੀ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1902 ਈ. ਤੋਂ 1920 ਈ. ਤਕ ਅਤੇ ਫਿਰ 1934 ਈ. ਤੋਂ 1937 ਈ. ਤਕ ਲਗਾਤਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।9 ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ 1904 ਈ. ਵਿਚ ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਛਤਰ- ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਯਤੀਮਖਾਨਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਖੋਲਿਆ। ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਅਨਾਥਾਂ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲੇ, ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ, ਪੜ੍ਹਾਈ, ਬੋਰਡਿੰਗ, ਲੰਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਇਮਾਰਤ ਸ. ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਰਾਜਾ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਫਰੀਦਕੋਟ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। 1935 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਕੈਂਪਸ ਵਿਚ ਸੂਰਮਾ ਸਿੰਘ ਆਸ਼ਰਮ ਖੋਲਿਆ ਗਿਆ।10 ਸ. ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਜਥਾ ਦਸੰਬਰ 1906 ਈ. ਵਿਚ ਸਿੰਧ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੰਧ ਵਿਚ ਮੁਸਲਿਮ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਕਾਨਫਰੰਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇਖ ਕੇ ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਸ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਬਾਰੇ ਆ ਕੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ।

ਜਨਵਰੀ 1908 ਈ. ਵਿਚ ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਸਬ-ਕਮੇਟੀ ਬਣਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਕਾਨਫਰੰਸ 17-18-19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1908 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਚ ਸ. ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਰਈਸ ਕੁੱਲਾ (ਲਾਹੌਰ) ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਹੋਈ। ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਇਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਰੂਹ-ਏ-ਰਵਾਂ ਸਨ। ਸ. ਮਜੀਠੀਆ ਜੀ 1911-12 ਈ. ਵਿਚ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਸਵਾਸਾਂ ਤਕ ਇਸ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਰਹੇ। ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਸੱਤ ਵਿੱਦਿਅਕ ਆਸ਼ਰਮ ਸਨ। ਪਰ ਇਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ 1941 ਈ. ਤਕ ਵਿੱਦਿਅਕ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜ ਸੌ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋ ਗਈ।11

ਸ. ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨੀ ਜਥੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ 1908 ਈ. ਵਿਚ ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਿਦਿਆਲਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ 1915 ਈ. ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਵਾਸਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਖਾਲਸਾ ਹਸਪਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।12 ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਰਹੁਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਅਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1908 ਈ. ਨੂੰ ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਟਿੱਕਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਰਾਹੀਂ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਕੌਂਸਲ’ ਵਿਚ ਅਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜੋ 20 ਅਗਸਤ, 1909 ਈ. ਨੂੰ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜੱਦੋ- ਜਹਿਦ ਉਪਰੰਤ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਬਿੱਲ 22 ਅਕਤੂਬਰ, 1909 ਈ. ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ। ਬਿੱਲ ਪਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਇਸ ਬਿੱਲ

ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾਇਆ। ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਵਾਰ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਰਦਾਸ ਕਰਵਾਉਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ।13 1900 ਈ. ਵਿਚ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ‘ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਕੌਂਸਲ’ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਏ ਗਏ। 1911- 12 ਈ. ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਮਰ ਭਰ ਇਸ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਰਹੇ ਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।14

ਸ. ਸੁੰਦਰ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਬਣੀਆਂ ਯੰਗ ਮੈਨ ਕਰਿਸਚੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ’ਤੇ ਪੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੈਂਤੀ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਦਮ ਕਰ ਕੇ ਯੰਗ ਮੈਨ ਕਰਿਸੀਚੀਅਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੁਰ ‘ਯੰਗ ਮੈਨ ਸਿੱਖ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਾਂ’ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਈਸਾਈਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਮਾਤ ਪਾਈ।15

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦੀ ਅਹਿਮ ਦੇਣ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਬਰਾਦਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ 12 ਅਕਤੂਬਰ, 1920 ਈ. ਨੂੰ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਵਿਖੇ ਸਾਲਾਨਾ ਇਕੱਤ੍ਰਤਾ ਬੁਲਾਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਖਾਲਸਾ ਬਰਾਦਰੀ ਨੇ ਜੁੜੀ ਸੰਗਤ ਵਾਸਤੇ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ’ਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਛਕਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਖਾਲਸਾ ਬਰਾਦਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਚੂਹੜਕਾਣਾ ਅਤੇ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਵੀ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਸਨ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਨੋਕ-ਝੋਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਜਾਰੀ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਖਾਲਸਾ ਬਰਾਦਰੀ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਭੇਂਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੇ ਕੀਤੀ।16 ਜਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਅਰਦਾਸ ਬੇਨਤੀ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਹਰਨ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਸੁੰਞਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਤੇ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ 17 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਨਿਯਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ 9-ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਹਾਮੀ ਅਤੇ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕਰਵਾ ਕੇ 15 ਨਵੰਬਰ, 1920 ਈ. ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਇਕੱਠ ਬੁਲਾਇਆ। ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਇਕੱਠ ਵਿਚ 175 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।17 ਇਸ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਇਕੱਤਰ ਹੋਈ ਸੰਗਤ ਨੇ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਜੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕਾਰਜ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਹਿਮ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ 23 ਜਨਵਰੀ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰੈਵੀਨਿਊ ਐਗਜੈਕਟਿਵ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ ਅਤੇ 14 ਅਗਸਤ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 1926 ਈ. ਤਕ ਆਪ ਮੈਂਬਰ ਰੈਵੀਨਿਊ ਪੰਜਾਬ ਕੌਂਸਲ ਰਹੇ ਸਨ। 1925 ਈ. ਵਿਚ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੂੰ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਿਜਰਵ ਬੈਂਕ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।18 ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਫਰਵਰੀ 1930 ਈ. ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਮੈਨੇਜਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲੈ ਕੇ ‘ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜ ਵਿਭਾਗ’ ਖੋਲਿਆ। ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਚੇਅਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ। ਪਰ ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਕੰਮ 1931 ਈ. ਵਿਚ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।19 ਇਹ ਵਿਭਾਗ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1936 ਈ. ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਹੋਈ ਖਾਲਸਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਮਦਾਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਜੀ ਸਨ। 1937 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਵਿਨਸ਼ਲ ਅਟਾਨੌਮੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਰੈਵੀਨਿਊ ਮਨਿਸਟਰ ਬਣੇ।20 ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਏ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਖ਼ਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ 1911 ਈ. ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ। 1920 ਈ. ਵਿਚ ਸੀ. ਆਈ. ਈ. ਅਤੇ 1 ਜਨਵਰੀ, 1926 ਈ. ਨੂੰ ਨਾਈਟ ਬਣਾਏ ਗਏ। 1926 ਈ. ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਯੋਗਦਾਨ, ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਬਦਲੇ ਡਾਕਟਰ ਆਫ ਲਿਟਰੇਚਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦਿੱਤੀ।21 ਆਖਰ ਆਪਣੀਆਂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1941 ਈ. ਨੂੰ ਇਸ ਫ਼ਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।22