ਭਾਸ਼ਾ ਇਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤਕ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਲਿਪੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਭਾਵ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਦੀ ਲਿਖਤੀ ਵਰਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਲਿਪੀ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਲਿਖਵਾਈਆਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲਿਪੀ ਵੀ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋ ਗਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਦੀਵੀਂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ:

ਲਿਖੇ ਬਾਝਹੁ ਸੁਰਤਿ ਨਾਹੀ ਬੋਲਿ ਬੋਲਿ ਗਵਾਈਐ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 566)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲਿਪੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮੱਕੇ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪੋਥੀ ਹੋਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:

ਆਸਾ ਹਥਿ ਕਿਤਾਬ ਕਛਿ ਕੂਜਾ ਬਾਂਗ ਮੁਸੱਲਾ ਧਾਰੀ। (ਵਾਰ 1:32)

ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸੈਦੋ ਘੇਹੋ, ਸ਼ੀਹਾਂ ਛੀਂਬਾ, ਹਸੂ ਲੁਹਾਰ, ਝਾੜੂ ਕਲਾਲ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨਸੁਖ ਆਦਿਕ ਦੁਆਰਾ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਲਿਖਣ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਸੈਦੋ ਘੇਹੋ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਮਾਝ ਦੀ ਵਾਰ ਤੇ ਹੋਰ ਬਾਣੀ ਲਿਖੀ ਸੀ। “ਏਹ ਵਾਰੁ ਹੋਈ ਸਾਪੂਰਨ ਮਾਝ ਕੀ ਤਦਹੁੰ ਸੈਦੋ ਘੇਹੋ ਲਿਖੀ. . . .

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤੀਜੀ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਪੰਡਿਤ ਬ੍ਰਹਮਦਾਸ ਨਾਲ ਗੋਸਟ ਸਮੇਂ ਮਲਾਰ ਦੀ ਵਾਰ ਸੀਹੇ ਛੀਂਬੇ ਅਤੇ ਹਸੂ ਲੁਹਾਰ ਨੇ ਲਿਖੀ ਸੀ। “ਤਿਤੁ ਮਹਲਿ ਵਾਰ ਹੋਈ ਤਤੁ ਬਾਣੀ ਹਸੂ ਲੁਹਾਰ ਅਤੈ ਸੀਹੈ ਛੀਬੇ ਨੇ ਲਿਖੀ”। ਬਾਬਰ ਦੇ ਬੰਦੀਖਾਨੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਝਾੜੂ ਕਲਾਲ ਨੇ ਲਿਖੀ ਸੀ:

“ਤਬ ਝਾੜੂ ਕਲਾਲ ਬੰਦਿ ਵਿਚ ਥਾਓਨਿ ਲਿਖਿ ਲਇਆ॥

ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਬਾਣੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਲਈ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਭਾਈ ਮਨਸੁਖ ਜੀ ਵੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਨਸੁਖ ਜੀ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ :

“ਤੀਨ ਬਰਸ ਜਾ ਰਹਿਆ ਤਾ ਬਾਬੇ ਕੀ ਬਾਣੀ ਬਹੁਤੁ ਲਿਖਿ ਕਰਿ ਪੋਥੀਆ ਲੀਤੀਆ॥

ਕਰਤਾਰਪੁਰੀ ਟਕਸਾਲ ਅੰਦਰ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਆਦਿਕ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਪੰਥ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਖਾਸ-ਖਾਸ ਅਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਭੇਜਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਵਿਦਿਆਲਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਦੂਸਰਾ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਤੀਸਰਾ ਵਿਦਿਆਲਾ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿਖੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ (ਕਸ਼ਮੀਰ), ਕਾਬਲ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ੇਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ, ਨਾਨਕ ਮਤਾ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਕਾਸ਼ੀਪੁਰ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂਵਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਵਿਦਿਆਲੇ ਖੋਹਲੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਅੰਦਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਉਲੀਕਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅੰਦਰ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਮਨ ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਿਆਉਂਦੇ ਸਨ:

ਜਿਤਾ ਰੰਧਾਵਾ ਭਲਾ ਹੈ ਬੂੜਾ ਬੁਢਾ ਇਕ ਮਨਿ ਧਿਆਵੈ। (ਵਾਰ 11:14)

ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾ ਮੇਲ ਰਮਦਾਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਲ ਉਮਰ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ (ਬੂੜਾ ਜੀ) ਪਸ਼ੂ ਚਾਰ ਰਹੇ ਸਨ:

ਇਕ ਦਿਨ ਬਹਿਰ ਬਿਰਛ ਕੀ ਛਾਯਾ।
ਬੈਠਿ ਰਹੇ ਗੁਰ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਯਾ ॥2॥
ਬਾਰਿਕ ਅਜਾ ਚਰਾਵਤਿ ਆਵਾ।
ਜਗਨ ਲਯੋ ਜਿਹ ਭਾਗ ਸੁਹਾਵਾ।

ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਮਿਲਾਪ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਲ ਬੂੜਾ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਲਕ ਬੂੜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਤੇਰੀ ਮੱਤ ਬੁੱਢਿਆਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਭਰੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੂੜਾ ਨਾਮ ਦੇ ਇਸ ਬਾਲਕ ਦਾ ਨਾਮ ਬੁੱਢਾ ਪੈਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਲਣੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1519 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜਦ ਕਲਜੁਗੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਚੌਥੀ ਵਾਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਾਸਤੇ ਤੁਰੇ ਤਾਂ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਮਸਾਲਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਸੌਂਪ ਗਏ ਸਨ। ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅੰਤਮ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਰੇਖ, ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ ‘ਭਾਈ’ ਪਦਵੀ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਸੀ:

ਸ਼੍ਰੀ ਬੁੱਢੇ ਅਸ਼ਟਕ ਕਯੋ ਸੁਨਿ ਸਤਿਗੁਰ ਸੁਖਦਾਇ।
ਭਾਈ ਪਦ ਬਖਸ਼ਨ ਕਯੋ ਸੁਨਤਿ ਸਿੱਖ ਸਮੁਦਾਇ ॥

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆ ਬਿਰਾਜੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਇਕ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਜਿੰਨੇ ਸਿੱਖ ਖਡੂਰ ' ਸਾਹਿਬ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਦਿਆ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤਾਂ ਕੰਠ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਵੱਧ-ਘੱਟ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੰਡਿਆਂ ਟਾਕਰਿਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਲੰਡਿਆਂ, ਟਾਕਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਾਣੀ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ । ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਸਿਖਾਇਆ ਕਰੋ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਾਈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਭਾਣਾ ਤਲਵੰਡੀ (ਰਮਦਾਸ) ਵਿਚ ਇਕ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਦਿਆਲਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਪੰਡਤ ਅਤੇ ਇਕ ਮੌਲਵੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਦਿਆਲੇ ਵਿਚ ਆਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੱਟੀਆਂ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੰਡਤ ਤੇ ਮੌਲਵੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਨਾਮ ਹੈ? ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਉਹ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਨੇ ਤੇ ਲਿਖਣੇ ਸਿੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਬਾਬਾ ਜੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਚੰਗਾ ਸਿਆਣਾ ਤਾਂ ਛੇ ਕੁ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਲਿਖਣਾ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਪੰਡਤ ਤੇ ਮੌਲਵੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨਾਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਪੰਡਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ੜਾੜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਡੱਡਾ ਅੱਖਰ ਵਰਤਦੇ ਹੋ ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ੜਾੜਾ ਤੇ ਡੱਡਾ ਅੱਖਰ ਜੁਦਾ ਜੁਦਾ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਲਵੀ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਣਾਣਾ, ਵੰਞਾ ਆਦਿਕ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਚਿੰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਡਤ ਤੇ ਮੌਲਵੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਤੀ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਵਿਦਾ ਹੋਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਜਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਾਸਤੇ ਬਾਈ ਮੰਜੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਦਿਆਲਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ।

ਇਕ ਵਾਰ ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕ ਜੋਗੀ ਅਤੇ ਇਕ ਪੰਡਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਲਈ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਕੋਲ ਆਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਜੋਗੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੋਗ ਮਤ ਬਾਰੇ ਤੁਲਨਾ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੋਗੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾ ਹੋਈ ਫਿਰ ਪੰਡਤ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਰਸਾਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਨਿਭਾਈਆਂ ਸਨ। ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾ:6ਵੀਂ ਅਨੁਸਾਰ:

ਪੜ੍ਹਿ ਵਿਦਿਆ ਗੁਰ ਭਏ ਪ੍ਰਸੰਨੁ। ਬੁੱਢੇ ਕੋ ਭਾਖਯੋ ਧਨੁ ਧੰਨੁ।
ਸਸਤ੍ਰ ਸਾਸਤ੍ਰ ਸਭ ਵਿਦਿਯਾ ਪਾਈ। ਹਰਿਗੁਬਿੰਦ ਮਨਿ ਹਰਖ ਧਰਾਈ॥

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਦ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਖਾਰੀ ਲਗਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਹੀ ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿਰ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਲਿਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਵਾਕ ਲੈਣ ਲਈ ਆਖਿਆ ਸੀ:

ਵਾਰ ਭੋਗ ਸੁਨਿ ਮਨ ਲਾਈ। ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਜਨ ਪੁਨ ਗਿਰਾ ਅਲਾਈ।
‘ਬੁੱਢਾ ਸਾਹਿਬ ਖੋਲਹੁ ਗ੍ਰੰਥ। ਲੇਹੁ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਨਹਿ ਸਭਿ ਪੰਥ॥7॥

ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ, ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਹੈ। 125 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ 16 ਨਵੰਬਰ, 1631 ਈ. ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਪੜਪੋਤਰੇ ਭਾਈ ਰਾਮ ਕੁਇਰ (ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ) ਵੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਖੀਆਂ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਗ੍ਰੰਥ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਅੰਦਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਹਨ।