ਅਕਾਲੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਭਾਣੇ 'ਚ ਅਭੇਦ, ਹੁਕਮੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਮਰਨ ਤੋਂ ਸਦਾ ਨਿਸੰਗ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿੰਦਾ, ਉਸਤਤ, ਖੁਸ਼ੀ, ਗਮੀ, ਮਿੱਟੀ, ਸੋਨਾ, ਫਕੀਰੀ ਤੇ ਅਮੀਰੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ— “ਅਕਾਲੀ ਉਹ ਜੋ ਇਕ ਅਕਾਲ ’ਤੇ ਟੇਕ ਰੱਖੇ। ਅਕਾਲੀ ਉਹ ਜੋ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਸੇਵਕ ਜਥੇ ਦਾ ਸੁਭਾਸਦ (ਦਰਬਾਰੀ) ਹੋਵੇ। ਅਕਾਲ ਬੁੰਗਾ ਛੇਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਰਚਿਆ ਤੇ ਉਸ ਵੇ ‘ਅਕਾਲੀ’ ਦੀ ਨੀਂਹ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰੀ ਗਈ ਤੇ ਇਹੋ ਬ੍ਰਿਤੀ ਮਾਨੋ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਧਾਰਨ ਕਰਾਈ ਗਈ। ਨਾਮ ਦੇ ਅਭਯਾਸੀ, ਮਾਲ ਮਿਲਖ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀ ਬ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜੋ ਜਿੱਤ ਚੁਕੇ ਸੋ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ। ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ ਦਾ ਸੇਵਕ ਅਕਾਲੀ। ਅਕਾਲੀ ਨੀਲੇ ਬਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ। ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਜਿਹੜੀ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ 2200 ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਸਨ, ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਸੈਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਤੋਂ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਕ ਇਹ ਅਕਾਲੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਵਿਚ ਪੰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। 1708 ਈ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹੀ ਅਕਾਲੀ ਸੈਨਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਜੰਗਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਆਈ। 1733 ਈ. ਵਿਚ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਦੋ ਜਥਿਆਂ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਹੀ ਦਲ ਫਿਰ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਜਥੇਦਾਰ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਹੋਇਆ। ਨਿਸ਼ਾਨਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਸ਼ੀਹਾਂ (ਬਾਂਗਰ ਇਲਾਕਾ) ਵਿਚ 1761 ਈ. ਨੂੰ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। 1762 ਈ. ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੌਰਾਨ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਫੱਟ ਲੱਗੇ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਤੇ ਥੋੜੇ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਾਂਹ ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ (ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ) ਨੂੰ ਫੜਾ ਗਏ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਅੰਦਰ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।

ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਧਰਮੀ ਮਾਂ ਤੇ ਬਾਬਾ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੌਂਪਣੀ ਵਿਚ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ, ਤੇਤੀ ਸਵੱਯੇ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਮੁੱਖਵਾਕ ਬਾਣੀਆਂ ਕੰਠ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ।“ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਅਜਿਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਸੰਥਯਾ ਲੈਣੀ ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਤਕ ਸੰਥਯਾ ਕੰਠ ਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਖਾਣ ਪੀਣ ਲਈ ਸੰਕਲਪ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਪਜਦਾ। ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਅਜਿਹੇ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਏ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਜਨੀ ਤੇ ਧਨੁੱਖ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।੫ ਇਕ ਦਿਨ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਕਿ ਆਪ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਪੌੜੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਹੁਣ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜਥੇਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ (ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣੇ। 1800 ਈ. ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅੰਦਰ ਪੰਥਕ ਮਰਯਾਦਾ ਬਹਾਲ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਦ ਮਿਸਲ ਭੰਗੀਆਂ ਕੋਲ ਸੀ ਤਾਂ 1801 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾਉਣ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। 1807 ਈ. ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਸੂਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਫਰਵਰੀ 1807 ਈ. ਨੂੰ ਕਸੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਕਸੂਰ ਜਿੱਤਿਆ। 1808 ਈ. ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮੈਟਕਾਫ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੇੜੇ ਖੂਨੀ ਟਕਰਾਅ ਹੋ ਗਿਆ। ਘਟਨਾ ਇਹ ਹੋਈ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਮੁਹੱਰਮ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ। ਮਿਸਟਰ ਮੈਟਕਾਫ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸ਼ੀਆ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤਾਜੀਆ ਕੱਢਦੇ ਹੋਏ ‘ਯਾ ਅਲੀ’ ‘ਯਾ ਹੁਸੈਨ’ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਲੌਢੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕੀਰਤਨ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਪੈਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਭੇਜੇ। ਪਰ ਉਹ ਸ਼ੀਆ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥੋਪਾਈ ਹੋ ਪਏ ਤੇ ਇੱਥੇ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਸ਼ੀਆਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਖੂਨੀ ਝੜਪ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬੈਠੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪ ਆ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨੀ ਪਈ ਸੀ ਤੇ ਫਿਰ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਲੜਾਈ ਬੰਦ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੇ ਇਹ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨਗਰੀ ਦੇ ਰਾਖੇ ਹਨ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੁਨਿਆਵੀ ਜਗੀਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਸੀ।

25 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1809 ਈ. ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਹਿਦਨਾਮਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ 30 ਮਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮਿਸਟਰ ਮੈਕਟਾਫ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਛਾਉਣੀ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਾਂਦੀ ਵਾਰੀ ਮੈਟਕਾਫ ਕੁਝ ਮੋਹਰਾਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਜਥੇ ਦੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਕੁਝ ਰਸਦ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ।

1809 ਈ. ਦੀਆਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਕਪਤਾਨ ਵਾਈਟ ਹੱਦਬੰਦੀ ਠਹਿਰਾਣ ਲਈ ਕਛਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਡਰ ਫੈਲ ਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਥੋੜੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਣਗੇ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਜਥੇ ਜਦ ਇਹ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਅਸਲੀਅਤ ਕੱਢਣ ਲਈ ਪਿੰਡ ਚਾਊਂਕੇ ਵੱਲ ਜਥੇ ਸਮੇਤ ਕੂਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਜਦ ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਰਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਸਤੇ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਕੌਰ ਰਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਪਤਾਨ ਵਾਈਟ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਚਾਰ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘ ਪਿੱਛੇ ਹਟੇ ਕੇ ਹਟੇ ਸਨ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਉਪਰ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਸੀ ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਸੀ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ 1814 ਈ. ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਮਤੀ ਭੇਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਤਭੇਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਅੰਦਰ ਡੋਗਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਤੇ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ ਮਿਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਕਾਰਨ ਇਹੀ ਡੋਗਰੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਫੁੱਟ ਪਵਾਉਣ ਦੇ ਜਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਲਾਹੌਰ ਗਏ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ! ਆਪ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਅਨਮਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਕੇ ਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਸੋ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਰਾਜ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੰਥ ਦਾ ਮਾਲੀ ਥਾਪਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਆਪ ਆਪਣੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਦਲੋਗੇ ਤਾਂ ਲਉ ਸਾਡੀ ਇਹ ਛੇਕੜਲੀ ਫ਼ਤਿਹ ਹੈ, ਆਪ ਜਾਣੋ ਤੇ ਆਪ ਦਾ ਕੰਮ। ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਲਾਹ ’ਤੇ ਗੌਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਆਪ ਜੀ 11 ਭਾਦਰੋਂ ਸੰਮਤ 1871 (1814 ਈ.) ਨੂੰ ਸਣੇ ਅਕਾਲੀ ਜਥੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾ ਠਹਿਰੇ। ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਅੰਦਰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਗੌਂਦ ਗੁੰਦ ਕੇ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈ ਲਈ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਫੌਜਦਾਰ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਗਏ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਫੌਜ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨੋਂ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।” ਇਸ ਤੋਂ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਆਖਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਭੇਜ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਅਤੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ 1818 ਈ. ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਜਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਹੀ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵੀ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜੀ। 1819 ਈ. ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਜਿੱਤਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਖਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਸੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਬਾਰਕਜਈ ਦੀ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਗਾਜੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਚੋਣਵੇਂ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਟਕ ਵੱਲ ਵਧ ਪਏ। ਅਟਕ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਫੌਜਾਂ ਸਮੇਤ ਅਲੌੜ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਹੋਏ ਸਨ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਗਾਜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਵਧ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੇ ਪਾਰ ਤਰਕੀ ਪਹਾੜੀ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੋਰਚੇ ਲਾ ਲਏ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸੀ ਵਕਤ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਜੰਗ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਘੜੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਸਲਾਹਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਜ਼ਰੀ। 14 ਮਾਰਚ, 1822 ਈ. ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਜਥਿਆਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਰੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਹੋਰ ਹੌਂਸਲਾ ਵਧ ਜਾਏਗਾ। ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਜੇ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਜੋ ਅਜੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਜੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਚੜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਜੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਉੱਪਰ ਤੋਪਾਂ ਬੀੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਾਂ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਗੁਰਮਤਾ ਸੋਧਿਆ। ਇਸ ਗੁਰਮਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾ ਜਥਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੱਠ ਸੌ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਤੇ ਸੱਤ ਸੌ ਪੈਦਲ ਸਨ, ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਦੂਜਾ ਦਸਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਤੇ ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ ਸੌ ਪੈਦਲ ਸਨ, ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਹੇਠ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਧਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਤੀਜਾ ਜਥਾ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਵਾਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਦਲ ਸਣੇ ਛੇ ਛੋਟੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਜਰਨਲ ਇਲਾਰਡ ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਘਰਜਾਖੀਏ ਦੀ ਸੌਂਪਣੀ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਹਮਲਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਨੀਯਤ ਹੋਇਆ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਕੁੱਲ ਸਵਾਰ ਤੇ ਪੈਦਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਥੇ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਖੜੇ ਸਨ। ਜਦ ਮੈਦਾਨਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵਜਿਆ ਤਾਂ ਹਰ ਇਕ ਜਥਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜੈਕਾਰਾ ਗਜਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗਿਉਂ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਕ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੂਤੀ ਹੋਈ ਕਿਰਪਾਨ ਲੈ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸੀ ਤੇ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾ ਕੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦਿੰਦੇ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਥਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਹਮਣਿਉਂ ਜੈਕਾਰਾ ਗਜਾ ਕੇ ਗੁਜ਼ਰ ਚੁਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਏ ਦਾ ਜਥਾ ਗੁਜਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਕ ਸੂਹੀਏ ਨੇ ਆ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਨ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਅਫਗਾਨ ਤੇ ਚਾਲੀ ਵੱਡੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗਾਜੀਆਂ ਕੋਲ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਸੁਨੇਹੇ ਦੇ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਜਥੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਤੋਪਖਾਨਾ ਘੱਟ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਜਰਨੈਲ ਵੈਨਤੂਰਾ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਤੋਪਖਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਮਲਾ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਜਦ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਹੋਏ ਗੁਰਮਤੇ ਨੂੰ ਬਦਲੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਆਪ ਤੁਰੰਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਮੰਨਿਆ ਵੈਰੀ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਾ ਸੋਧ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਵੇਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਸੀਸ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਪਰ ਗੁਰਮਤੇ ਦੀ ਪਾਵਨ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤੋੜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਗੁਰਮਤੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਤੁਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਚਾਹੇ ਹੁਣ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਣੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੌਜ ਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਸਾਡੇ ਗੁਰਮਤੇ ਦਾ ਵਾਲੀ ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸਾਡੇ ਅੰਗ ਸੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਣ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦਾ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਰਣ ਤੱਤੇ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜਾ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧਿਆ ਉਸ ਦੇ ਬੋਲ ਸਨ ਕਿ, “ਹੇ ਸ੍ਰੀ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਵੈਰੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੈ ਪਰ ਆਪ ਦਾ ਖਾਲਸਾ ਆਪ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਮਤੇ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਰਣ ਵਿਚ ਚੜਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬਾਜਾਂ ਵਾਲੇ ਸਤਿਗੁਰੂ !! ਜੇ ਸੀਸ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਪਾਵਨ ਮਰਯਾਦਾ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀਸ ਆਪਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ।” ਜੈਕਾਰਾ ਬੁਲਾ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਦਾ ਰਾਹ ਲਿਆ ਤੇ ਦਰਿਆ ਲੁੰਡਾ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਲ ਵੱਧਦਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਵਰ੍ਹਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਅੱਗੇ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਜੀ ਸੀ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਗਾਜੀਆਂ ਵਿਚ ਘਿਰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਹੁਣ ਢਾਡਾ ਜੰਗ ਮੱਚਿਆ। ਪਠਾਣ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਇਕ ਗਾਜੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਗੋਲੀ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖੱਬੇ ਗੋਡੇ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਹੋਈ ਘੋੜੇ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਜਾ ਲੱਗੀ। ਘੋੜਾ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹਾਥੀ ਮੰਗਵਾਇਆ ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਜੰਗ ਲੜਨ ਲੱਗੇ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਜਦ ਵੰਗਾਰਿਆ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘ ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਹੱਥੋ-ਹੱਥ ਤੇਗ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਇਤਨੇ ਚਿਰ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਸਤਾ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਜਨਰਲ ਵੈਨਤੂਰਾ ਵੀ ਤੋਪਖਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਜੀਮ ਖਾਨ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਦੀ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਗਾਜੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਗਾਜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਹਾਥੀ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਕ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਉਹਲੇ ਲੁਕੇ ਇਕ ਗਾਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਕਰਾਬੀਨ ਚਲਾਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚਾਰ ਗੋਲੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਗੋਲੀਆਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਮਹਾਵਤ ਨੂੰ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ ਚੌਥੀ ਗੋਲੀ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਹੇਠ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਵੱਜੀ।” ਇਕ ਅਕਾਲੀ ਨੇ ਮਹਾਵਤ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਲਈ ਤੇ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ ’ਤੇ ਹੀ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਾਥੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ। ਜਦ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਚਲਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇਕ ਪਠਾਣ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਕਰਾਬੀਨ ਚਲਾਈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਗੀਆਂ। ਹੁਣ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੋਲੀਆਂ ਕਾਰਨ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੋ ਗਈ। ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਠਾਣ ਨੂੰ ਕਰਨਲ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਾਰ ਬੁਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਹਾਥੀ ਬਿਠਾ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੌਦੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਤਦ ਤਕ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੈਰਾਗ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਹ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦਰਿਆ ਲੁੰਡੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਉੱਪਰ ਸਖ਼ਤ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਮਤਾ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਇਕ ਰਾਹ ਦਸੇਰਾ ਅਤੇ ਵੰਗਾਰ ਹੈ।