ਲੇਖ - Giani Gurdit Singh's contribution to the development of the Singh Sabha movement

ਖਰੜਾ, ਸੰਜੀਵ
medium
1 October, 2023
1
ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ
-
ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ।

ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਇਕ ਪਛੜੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡ ‘ਮਿੱਠੇਵਾਲ’ ਰਿਆਸਤ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ) ਵਿਚ 24 ਫਰਵਰੀ, 1923 ਈ. ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿਤਾ ਸ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਸ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਕਿਸਾਨੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਪੁਲਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲਵੇ ਪੱਟੜੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਵੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਠੇਕੇਦਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੋਈ ਬਾਰਾਂ ਕੁ ਸਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਚਪਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੱਸਦਿਆਂ ਖੇਡਦਿਆਂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੀ ਬੀਤਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਪੰਜਾਂ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਕੋਈ ' ਸਕੂਲ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਥਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਤੇ ਆਣ ਪਈ। ਹੁਣ ਆਪ ਜੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਨਾਲਨਾਲ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਮੰਡੀ ਅਹਿਮਦਗੜ੍ਹ ਜਾ ਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਸ਼ੌਂਕ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ। ਆਪ ਜੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਬਹਿਸਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਦੇ।

1945 ਈ. ਵਿਚ ਗਿ. ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਰਸਮੀ ਵਿਦਿਆ ਵਜੋਂ ਲਾਹੌਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ‘ਗਿਆਨੀ' ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀ।੫ 1945 ਈ. ਤਕ ਗਿ. ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਤੇ ਲੇਖਕ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਖੇ ਸ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਰਾੜੇਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ ਜੋ ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਪਟਿਆਲਾ ਸਟੇਟ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸਨ। ਪਟਿਆਲੇ ਜਾ ਕੇ 1947 ਈ. ਵਿਚ ਪੈਪਸੂ ਸਟੇਟ ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਮੋਤੀਬਾਗ ਮਹਿਲ ਨੇੜੇ ਇਕ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਥੇ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣੀ।

ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਪੈਪਸੂ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 1948 ਈ. ਵਿਚ ਆਪ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਰਥ ਬੋਰਡ ਪੈਪਸੂ ਦੇ ਸੈਕਟਰੀ ਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ‘ਪ੍ਰਕਾਸ਼` ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 1950 ਈ. ਵਿਚ ‘ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਦੇਸ’ ਅਤੇ 1955 ਈ. ਵਿਚ ‘ਅਛੋਹ ਸਿਖ਼ਰਾਂ’ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਨ ਸਮੇਂ ਗਿ. ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ 1956 ਈ. ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਕੌਂਸਲ ਵਿਚ ਪੈਪਸੂ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ 1962 ਈ. ਤਕ ਪੂਰੇ ਛੇ ਸਾਲ ਇਸ ਪਦਵੀ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। 1956 ਈ. ਵਿਚ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਦੇ ਆਪ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਆਪ ਨੇ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਵਿਚ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮੋਹਰੀ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੋ ਸਾਲ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਫਿਰ ਕੇ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਿਲਦਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਛਾਪੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ‘ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ’ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ 1961 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਛਪੀ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਾਹ ਵਾਹ ਕਰ ਉਠਿਆ। ਕੋਈ ਆਖੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ‘ਗ੍ਰਾਮ ਵੇਦ’ ਹੈ, ਕੋਈ ਕਹੇ, ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ‘ਮੇਰਾ ਦਾਗਿਸਤਾਨ' ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਅਲੋਪ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਕ ਸੰਜੀਵ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 1960 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਖਰੜਾ ਅਜੇ ਅਧੂਰਾ ਹੀ ਸੀ ਤੇ ‘ਤਿਥ ਤਿਉਹਾਰ’ ਨਾਮ ਹੇਠ ਛਪ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ।

ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਰਜ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਪਾਉਣ ਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ 1873 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਤੀ ਲਿਆ ਕੇ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਅਤੇ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਉਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਾਗਰਿਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਮਜਬੂਤ ਕੀਤਾ ਉੱਥੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਜੇ, ਚੌਥੇ, ਪੰਜਵੇਂ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ।

1947 ਈ. ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਗੁਰਧਾਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਆ ਰਹੇ ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਫੈਸ਼ਨਪ੍ਰਸਤੀ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਢਿਲਿਆਈ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਢਿਲਿਆਈ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ 1973 ਈ. ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੀਟਿੰਗ 23-3-1973 ਈ. ਦਿਨ ਸ਼ੁਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਭੌਰਾ, ਜਥੇਦਾਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਤੁੜ (ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ), ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ (ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ), ਸ. ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲੇ ਵਾਲੇ ਆਦਿਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ। ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ. ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਸਾਬਕਾ ਗਵਰਨਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਪੀਕਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ’ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਿਭਾਈ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ 4 ਸਤੰਬਰ, 1901 ਈ. ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਪਤ੍ਰਿਕਾ' ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਕ ਸਤੰਬਰ 1973 ਈ. ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਟਾਈਟਲ ਸਫ਼ੇ 'ਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਨੀ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਛਾਪੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸਤੰਬਰ 1973 ਦੇ ਇਸ ਅੰਕ ਵਿਚ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦਾ ਉਦਯ’‘ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮਨੋਰਥ’, ‘ਭਾਈ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਸਤੀ’, ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ’ ਆਦਿਕ ਪਰਚੇ ਛਪੇ ਸਨ। 1974 ਦਾ ਦੰਭ ਵਿਦਾਰਨ ਅੰਕ ਪਰਚਾ ਨੰ. ਚਾਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਤਿਆਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕੁਸੱਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਪਰਚੇ ਇਸ ਅੰਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਪਤ੍ਰਿਕਾ' ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਕੇਂਦਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ’ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਕਈ ਸੈਮੀਨਾਰ/ ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ। ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਸਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ‘ਜੀਵਨੀ ਝਲਕਾ' ਹੈ ਜੋ 1947 ਵਿਚ ਸੂਰਾ' ਮਾਸਕ ਪੱਤਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਛਪੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਵਾ ਹਰਿਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਅਰਦਮਨ ਸਿੰਘ ਬਾਗੜੀਆ ਆਦਿਕ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ।

ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚੰਗੇਰੀ ਸੂਝ ਸਦਕਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ 23 ਅਗਸਤ, 1979 ਤੋਂ 15 ਸਤੰਬਰ, 1979 ਤਕ ਪਾਠ-ਬੋਧ ਸਮਾਗਮ ਅਰੰਭ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਲੜੀ ਵਜੋਂ ਲੁਧਿਆਣੇ, ਬੰਬਈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵੀ ਪਾਠ ਬੋਧ ਸਮਾਗਮ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਠ ਬੋਧ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਸਦਕਾ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਪਾਠ ਸ਼ੁਧ ਕਰਨ ਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਰੀਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ‘ਪਾਠ ਬੋਧ ਗ੍ਰੰਥਾਵਲੀ” ਛਪਵਾਈ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ, ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ।

ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ 1970 ਈ. ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਆਨਰੇਰੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਦਿੱਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪਦ ’ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਪੰਥਕ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ 24 ਫਰਵਰੀ, 1991 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਅਚਾਰੀਯ' ਪਦਵੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਪੁਰਸਕਾਰ 2006” ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਚੁਰਾਸੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਰੜ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਜੁੜੇ ਰਹੇ। ਆਖਰ 17 ਜਨਵਰੀ, 2007 ਈ. ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

Articles Author Views

ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲਕਾਰ: ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 August, 2026
Level: deep Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਅਕਤੂਬਰ ਮਹੀਨੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 October, 2025
Level: medium Views: 3
ਪੜੋ - read...
ਸਤੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ: ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 September, 2025
Level: medium Views: 11
ਪੜੋ - read...
ਜੁਲਾਈ ਮਹੀਨੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 July, 2025
Level: medium Views: 3
ਪੜੋ - read...
ਮਈ ਮਹੀਨੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 May, 2025
Level: starting Views: 4
ਪੜੋ - read...
ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 March, 2025
Level: deep Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 September, 2024
Level: deep Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 February, 2024
Level: medium Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 October, 2023
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਗੁਰਮਤੇ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹੀਦ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 March, 2023
Level: medium Views: 2
ਪੜੋ - read...
ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਚਿਤਰਣ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 February, 2023
Level: deep Views: 9
ਪੜੋ - read...
ਗੁਰਮੁਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਦੇਣ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 September, 2022
Level: medium Views: 3
ਪੜੋ - read...
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 December, 2021
Level: medium Views: 4
ਪੜੋ - read...
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ : ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਰਗਰਮੀਆਂ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 November, 2021
Level: deep Views: 0
ਪੜੋ - read...
ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 November, 2020
Level: medium Views: 13
ਪੜੋ - read...
ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਦਨ ਸਿੰਘ-ਭਾਈ ਕਾਠਾ ਸਿੰਘ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 December, 2019
Level: medium Views: 4
ਪੜੋ - read...
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ-ਪਦ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਿਮਾ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 November, 2019
Level: medium Views: 1
ਪੜੋ - read...
ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਅਨਿਨ ਸਿੱਖ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 October, 2019
Level: deep Views: 11
ਪੜੋ - read...
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਕਿਰਤ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ - ਡਾ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ
1 September, 2019
Level: deep Views: 1
ਪੜੋ - read...