1. ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ

ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਿਦਕੀ ਸਿੱਖ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਡੇਰੇ ਭਾਈ ਕਲਿਆਣਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਨ। ਭਾਈ ਕਲਿਆਣਾ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਗੋਮਾਹਲ ਤੇ ਫਿਰ ਰਮਦਾਸ ਪਿੰਡ ਆਣ ਵੱਸੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਕਲਿਆਣਾ ਜੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੱਸ ਹੋਇਆ। ਜੱਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁੱਖ ਭਾਨ ਸੀ। ਸੁੱਖ ਭਾਨ ਦੇ ਅੱਗਿਉਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਆਗਿਆ ਰਾਮ ਤੇ ਸਦਾ ਨੰਦ ਜੀ ਹੋਏ। ਬਾਬਾ ਸਦਾ ਨੰਦ ਜੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਕਲਾ ਵੇਖ ਕੇ ‘ਕੋਯਲ ਦੇਸ’ (ਅਲੀਗੜ੍ਹ) ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਵੱਸੇ ਪੰਡਿਤ ਸ਼ਿਵ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ ਬੀਬੀ ਲਾਜਵੰਤੀ (ਪ੍ਰੇਮੋਂ) ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਾਬਾ ਸਦਾ ਨੰਦ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ) ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਈ ਸਦਾ ਨੰਦ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਬੀਬੀ ਲਾਜਵੰਤੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 2 ਸਤੰਬਰ, 1661 ਈ. ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਬਚਪਨ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਰਿਆ। ਜਦ ਜਵਾਨ ਹੋਏ ਤਾਂ ਦਿੱਲੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਆਏ ਪਰ ਮਾਤਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਸਤਰ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। 11 ਨਵੰਬਰ, 1675 ਈ. ਨੂੰ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ ਦਾ ਬੇਟਾ’ ਆਖ ਕੇ ਨਿਵਾਜਿਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਨੀ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ। ਭਾਈ ਖ਼ਜਾਨ ਸਿੰਘ ਰਿਆੜ ਪੱਟੀ ਵਾਸੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਤੋਂ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਏ ਸਨ।

5-6 ਦਸੰਬਰ, 1705 ਈ. ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ 40 ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ‘ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ' ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਨੇੜੇ ਝੱਖੀਆਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ ਵਿਚ ਮੋਰਚੇ ਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ 100 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ, ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਬਰਦਸਤ ਜੰਗ ਹੋਈ। ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਗੋਲੀ ਵੱਜੀ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਾਮ ਪੀ ਗਏ। ‘ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ' ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਜੀ 10 ਘੜੀਆਂ, ਯਾਨਿ 240 ਮਿੰਟ (4 ਘੰਟੇ) ਜੂਝਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।

ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਸਥਾਨ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਕਵੀ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਇਕ ਸਵੱਈਆ ਇੰਞ ਹੈ :

ਗੋਬਿੰਦ ਗੁਰੂ ਸਮੇਂ ਅਵਤਾਰ ਨਹ,
ਚਹੁੰ ਜੁਗਨ ਮਹਿ ਹਰਿ ਜੂ ਪ੍ਰਗਟਾਈ।
ਜਿਨ ਤ੍ਰਿਣ ਆਗਾਸ ਕੀਏ ਖਿਨ ਮਾਹਿ,
ਆਗਾਸ ਦੀਏ ਜਿਨ ਧਰਨ ਲਗਾਈ।
ਜਿਨ ਨੀਚਹੁੰ ਊਚ ਕੀਏ ਛਿੰਨ ਮਾਹਿ,
ਫਨ ਊਚ ਔ ਨੀਚ ਨ ਰਹਯੋ ਕਿਥਾਈ।
ਜਿਨ ਦੀਨਨ ਕਾ ਅਤਿ ਹੇਤ ਕੀਆ,
ਔ ਦੁਸ਼ਟਨ ਕਉ ਜਿਨ ਖੇਤ ਰਹਾਈ।

2. ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ

ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਸਤੰਬਰ, 1838 ਈ. ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਉਪਰੰਤ 18 ਸਤੰਬਰ, 1843 ਈ. ਨੂੰ ਨਾਬਾਲਗ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜੰਗ ਕਰਵਾਈ। ਅੰਤ ਹਾਰ ਕੇ 9 ਮਾਰਚ, 1846 ਈ. ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ 22 ਨਵੰਬਰ, 1848 ਅਤੇ 21 ਫਰਵਰੀ, 1849 ਈ. ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਤਹਿਤ ਹਾਰ ਗਈਆਂ। ਆਖ਼ਰ 29 ਮਾਰਚ, 1849 ਈ. ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਡਾ. ਜਾਨ ਲੋਗਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

8 ਮਾਰਚ, 1853 ਈ. ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 19 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1854 ਈ. ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਜਨਵਰੀ 1861 ਈ. ਵਿਚ 13 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਮਿਲੇ। ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। 1864 ਈ. ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਪਾਉਣ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੜ੍ਹਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ. ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਮਹਾਰਾਜੇ ਕੋਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਗਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। 25 ਮਈ, 1886 ਈ. ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਮੁੜ ਕਾਇਮੀ ਲਈ ਕਦੀ ਪੈਰਿਸ ਤੇ ਕਦੀ ਰੂਸ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ 7 ਜੂਨ, 1864 ਈ. ਨੂੰ ਮਿਸ ਬੰਬਾ ਮੁਲਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਸਨ। ਬੰਬਾ ਮੁਲਰ ਦੀ 1890 ਈ. ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਆਖ਼ਰ ਬਹੁਤ ਆਰਥਿਕ ਔਕੜਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ 22 ਅਕਤੂਬਰ, 1893 ਈ. ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਗ੍ਰੈਂਡ ਹੋਟਲ ਦੇ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਦਾ ਲਈ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਿਆ।