ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਫ਼ਤਾਵਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਢਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਉਨਤੀ ਦਾ ਕਾਰਗਰ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ੁਧ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਬਾਖੂਬ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਧ ਨਿਰੋਲ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ਵਜੋਂ ਖ਼ੂਬ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਚਿਤਰਨ ਉਚੇਚੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਵੀ।

ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇਕ ਸੀਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਮ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਸਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਓਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਕੇਵਲ ਨਾਂਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ-ਪੂਰਵਕ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਣਾਉਟੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਖਿਆਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਆਦਮੀ ਸੱਚਮੁਚ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਮਿਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਸੀਰਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾ ਸਕਦਾ। ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸੱਚ ਤੋਂ ਉਰੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਤਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਨਿਪੁੰਨ ਪੁਰਸ਼ ਆਪ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਾਲ ਸੁਣਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾਂ ਵੀ ਉਦੋਂ ਹੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਉਸ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਣ ਜਿਸ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਇਹ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਣ।1 ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ’ ਦੁਆਰਾ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵਿਵੇਚਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਉਕਤ ਸੂਖ਼ਮ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।2 ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਮਾਧੀ ਸਥਿਤ ਚੁੱਪ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰੁਦਰ ਰਾਗ ਰੂਪੀ ਅਵਾਜ਼, ਜੋ ਖਿੰਡਾਉ ਰਹਿਤ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਉਮਰਾਂ ਭਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਖੁਸ਼ਾਮਦੀ ਦੇ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਸਿਰਜੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਹੀ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੀਆਂ ਤਵਾਰੀਖ਼ਾਂ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ।

ਸੱਚੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਾਲੇ ਉਚੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਭਨਾਂ ਲਈ ਮਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਸਭਨਾਂ ਵਿਚ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣ। ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਆਪਣਾ ਆਪਾ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੇ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦਾਨ ਲਈ ਵਾਰਦੇ ਹਨ। ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੇ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਸਪਸ਼ਟ ਝਲਕਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਰਤੇ ਸਿੱਖ ਆਤਮਕ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਤਮਿਕ ਤੇਜ਼ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਅਛੂਤ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਉਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਰਸ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਆਦਮੀ ਬਣ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਛੋਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਲਖ ਅਤੇ ਅਨਾਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕਾਇਰ, ਤੰਗਦਿਲ, ਦ੍ਰਿਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜਥਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਊਚ ਨੀਚ ਦਾ ਨਿਖੇੜਾ ਸਦਾ ਲਈ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾਪਣ ਇਤਨਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਿਹਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਤੀ ਭੇਦ ਸਦਾ ਲਈ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।3 ਅਖੌਤੀ ਅਛੂਤ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਆਪਣੇ ਆਪੇ ਦੇ ਬਲਵਾਨ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਏ। ਹਰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਤੇ ਉੱਚ ਸੰਕਲਪਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੀ ਇਹ ਟਿੱਪਣੀ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਅਛੂਤ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਹਿੱਤ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਦਮਗਜਿਆਂ ਜਾਂ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਲੈਕਚਰਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਤ ‘ਸਿੱਖ’ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਕਰ ਕੇ ਹਰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਵੱਡਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਜਾਂ ਗਿਰਾਉਣ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਲਟ ਵਿਟਮੈਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ :

ਹੋਇ ਨਿਡਰ ਵੈਰੀ ਸੰਗ ਲੜਨਾ, ਗਿਣਤੀ ਖਿਆਲ ਨਾ ਕਾਈ।
ਇਕਲੇ ਹੀ ਰਣ ਵਿਚ ਜਾਣਾ, ਤੱਕਣੀ ਸੂਰਮਤਾਈ।
ਜੁਧਾਂ, ਕੈਦਾਂ, ਕਰੜੇ ਦੁਖਾਂ, ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਝਲ ਜਾਣਾ।
ਘ੍ਰਿਣਤਾ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਜੋ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਨਾਂਹਿ ਡਰਾਨਾ।
ਲਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੋ ਫ਼ਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਮਾਰ ਬੰਦੂਕਾਂ ਖਾਣੀ।
ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੁ ਦੇ ਇਕ ਹੋਣ ਹੈ, ਕਾਸ਼ ! ਮਿਲੇ ! ਰੰਗ ਮਾਣੀ !! 4

ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸੱਚੇ ਆਸ਼ਕ ਸਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਵਰਗੀ ਮਿੱਠੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਮੌਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਸੀ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਝਾਕੀ ਜਪਾਨ ਦੀ ਬਯੂਡੋ ਕੌਮ ਦੀ ਬੀਰਤਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਬਯੂਡੋ ਬੀਰਤਾ ਵੀ ਸੰਸਾਰਕ ਬੂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਤਹਿ ਵਿਚ ਕਦੇ ਕੁਲ਼ ਅਭਿਮਾਨ, ਕਦੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਜਸ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਜਦ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਸੁਆਰਥਪਨ ਜਿਤਨੀ ਹੀ ਮਾੜੀ ਸੀ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀਆਂ5 ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਕਰੇ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮੌਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦਾ ਅਤੇ ਨਿਰੋਲ ਪ੍ਰਮਾਰਥਕ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਤਕ ਜਦ ਸਿੱਖ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਤੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਵਿਚ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਦਾ ਮੰਤਵ ਨਿਰੋਲ ਬੇਪ੍ਰਵਾਹੀ ਦੇ ਖਿਆਲ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿਚ ਹਰ ਇਕ ਆਦਮੀ ਦੀ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਅਜ਼ਾਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਭਾਵ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਜੰਗ ਕੀਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਰਾ ਕੁ ਝਾਕਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂ ਉਲੀਵਰ ਕਰਾਮਵੈਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਇਰਨ ਸਾਇਡਸ ਤੋਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰੁਤਾ ਅਲੌਕਿਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਵਸਦੀ ਅਮਰ ਕਣੀ (ਆਤਮਾ) ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਸਾਰ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਆਪ ਤਾਂ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਕਿੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੱਖਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਵਿਚ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਮਾਸੂਮਾਂ ਦੇ ਲਹੂ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਸਰਹੰਦ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ।6

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ‘ਮੁਖ ਤੇ ਹਰਿ ਚਿੱਤ ਮਹਿ ਜੁੱਧ ਬਿਚਾਰੈ’ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਖਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਣਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੋ ਅਨਾਥਾਂ ਲਈ ਲੜਦਿਆਂ ਵੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।7 ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਅਥਾਹ ਰੂਹ ਦੇ ਬਾਣੀ ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਦਾ ਲਈ ਰਸਦਾਇਕ ਵਿਿਸ਼ਆਂ ’ਤੇ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਖਿਆਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ‘ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ ਦੀ ਏਕਤਾ’ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜੋਤ ਹੀ ਸਨ।8 ਜਿੱਥੇ ਤਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗਵਾਹੀ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਵਿੱਚਲੇ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੇ ਵਾਕਿਆਤਾਂ ’ਚੋਂ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੇ, ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਸਾਧਨ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੀਆਂ, ਹੱਡ ਬੀਤੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਅੰਕਿਤ ਹੈ, ਜੋ 115 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਇਕ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਸ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਰੀਰ ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਪਤਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਲਕਾਰ ਬੇਅੰਤ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਅਝੱਲ ਸੀ ਅਤੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਐਸੀ ਤਾਕਤ ਸੀ ਕਿ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਸਿਰ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਹੰੁਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਝਰਨਾਹਟ ਛਿੜਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਛੋਹੇ ਹਾਂ ਉਹ ਬਿਜਲਈ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਸਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨਹੀਂ।9 ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜੁਗਾਂ-ਜੁਗਾਂ ਦੇ ‘ਆਦਮੀ ਸੁਖੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ ?’ ਅਤੇ ‘ਰਾਜ ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ’? ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਸਮਾਧਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਅਰਸ਼ੀ ਚਰਿੱਤਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੁਨੀਆ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਅਕਲੀ ਦਾਅ-ਪੇਚਾਂ, ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਲੱਭ ਰਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਸਵਾਲ ਵਾਂਗ ਵੈਸਾ ਹੀ ਸਾਦਾ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਬਸ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇੱਕੋ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਆਦਮੀ ਆਪੇ ਵਿਚ ਰਾਮ ਰਸਿਕ ਹੋ ਕੇ ਨਾ ਜੀਵੇ ਅਤੇ ਸੁਰਤਿ ਸਿਧੀ ਆਪੇ ਵਿਚ ਸੁਰਜੀਤ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਦ ਤਕ ਉਕਤ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਆਦਮੀ ਦਾ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਆਦਮੀ ਨਾ ਜੀਵਿਆ ਤਾਂ ਸੁਖ ਕਿੱਥੇ ? ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਾਏ ਵਿਚ ਇਸ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੂਰਨਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਈ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਰਾਜ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਉਗਮਿਆ ਸੀ। ਰਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਹੋਵੇ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ ਚਾਹੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ।10 ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਓਹ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਨਦਰ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ, ਰਾਗ, ਕੋਮਲ ਹੁਨਰ, ਜੀਨੀਅਸ, ਅੰਤਰਯਾਮਤਾ ਦੇ ਸਕੇ। ਰਾਜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਸਭ ਨੂੰ ਬਿਨ ਪੁੱਛੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਧੁਰ ਸੋਮੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਵੰਡਣਾ ਅਮੁਕ ਹੈ ਤੇ ਅਗੰਮ ਦਾ ਪਰਵਾਹ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਕਤ ਪਰਉਪਕਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੱਚੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਚੁਣੇ, ਸਜਾਏ। ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਨੂੰ ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਸੀ ਆਧਾਰਿਤ ਦਰਸਾਉਣਾ ਸਿਰੇ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਖਾਲਸਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਗੁਰੂ ਨੇ ਬਖਸ਼ ਕੇ, ਚੁਣ ਕੇ, ਸਾਜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕੀਤਾ। ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ:

“ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ? ਨੈਣ ਹੀਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ? ਇਹ ਗਯਾਨ ਭਰੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਖਾਲਸਾ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਡੈਮੋਕ੍ਰੈਸੀ ਪਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਖਾਲਸਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਖਾਲਸਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਨੇ ਬਖਸ਼ ਕੇ, ਚੁਣ ਕੇ, ਸਾਜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਆਪਣੇ ਨਦਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ੈਹਰੀਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਜ਼ਹਰ ਸਾੜਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਸਤਸੰਗ ਵਿਚ ਇਕ ਸਤਸੰਗ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ… ।”11

ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ, ਬਿਕਰਮਾਦਿਤ, ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਪੂਰਣ ਨਤੀਜਿਆਂ12 ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਜੁਗੋ ਜੁਗ ਅਟੱਲ ਸੱਚੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਹੀ ਚਿਰਸਥਾਈ ਚੱਲ ਸਕਣਾ ਅਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣਾ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਉਕਤ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਅਸਥਿਰ ਰਾਜਾਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਨਿਮਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਰੋਮ ਨਾ ਰਿਹਾ, ਕਾਰਣ ਭੋਗੀ ਸਨ। ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਰਿਹਾ, ਕਾਰਣ ਜੋਗੀ ਸਨ।13

ਭਾਰਤੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚਲੀ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਰੱਯਤ ਦਾ ਨਪੀੜਿਆ ਜਾਣਾ ਯਕੀਨੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਜ ਰੂਹਾਨੀ ਹੈ। ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਆਤਮ ਪਰਕ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸ਼ੁਧ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਹੋਣ ’ਤੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਖੈਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਸੱਚੀ ਸੁੱਚੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਕਰ ਦਿਖਾਈ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ੁਧਤਾ ਤੇ ਅਮੀਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਏਕਤਾ ਆਧਾਰਿਤ ਸੱਚ ਦਾ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕਲਗੀਧਰ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਿਲ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੀ ਇਹ ਪੇਸ਼ੀਨਗੋਈ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਆਦਰਸ਼ ਸਾਦੀ, ਅਕਹਿ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਸੱਚੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਨੇੜੇ ਹੈ।14

ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਪੁਰਬ ’ਤੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੱਸਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਦੇ ਲਿਖੇ ਜੀਵਨ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡੇ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਉਕਰਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਿਿਖਆ ਹੈ ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ, ਦੂਸਰਾ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਧੇਰੇ ਕਰੀਬ ਰਹਿ ਕੇ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਜਿਹਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ, ਇਕ ਮੁਰੀਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸਤਤ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਤਮਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਆਮ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ:

“ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹੋਣਾ, ਇਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਇਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਆਮ ਮੋਹ ਨਹੀਂ, ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਇਕ ਕਾਮਲ ਉਗਾਹੀ ਹੈ ਜੋ ਇਤਹਾਸਕ ਤ੍ਰੀਕੇ ਤੇ ਪੱਥਰ ਲੀਕ ਵਾਂਗ ਦਿਲਾਂ ਪਰ ਸਿੱਕਾ ਬਿਠਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕਮਾਲ ਦਰਜੇ ਦੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਸੇ।”15

ਸਰ ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਜਾਥੂ ਨਾਥ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨਪੂਰਨ ਲਿਖਤਾਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਉਲਟ ਲੜਾਕੂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਉਦਗਮ ਕੀਤਾ, ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਿਆਂ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਪਰ ਅਨਹੋਏ ਵਾਰ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਕ ਜੋਤਿ ਓਹਾ ਜੁਗਤਿ ਸਾਇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਮੂਜਬ ਸੰਤ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ, ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਪੰਥ, ਦੇਗ-ਤੇਗ ਆਦਿ ਦੋ ਧਾਰਾਵੀ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਵਾਲੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ ਹੈ।16 ਉਕਤ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੂੜੀ ਰੈਸ਼ਨਲਿਜ਼ਮ ਤੋਂ ਵੀ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਆਧਾਰਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਪੱਖੀ ਚਿਤਰਣ ਉਪਰੋਕਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੇ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਗੁਰਪੁਰਬ ਦੇ ਅਵਸਰ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਿਰਾਵਟ ਅਤੇ ਬਹਿਰੂਨੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਵੀ ਉਕਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸ਼ੁਧ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁਕਿਆ ਅਤੇ ਐਨ ਗੁਰਮਤਿ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਕੂਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਾਮੂਹਿਕ ਚਿਤਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਉਕਤ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਤਵਾਰੀਖੀ ਤੱਥਾਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਲ ਨਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਤਮਿਕ ਤੇ ਪਰਮਾਰਥਕ ਕੌਤਕਾਂ ਤੋਂ ਸਰਵਥਾ ਸੇਧ ਲੈਣ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, 13 ਜੂਨ, 1912, ਪੰਨਾ-4
2. -ਉਹੀ-, 6 ਜੂਨ, 1912, ਪੰਨਾ-4 ; 13 ਜੂਨ 1912, ਪੰਨਾ-4 ; 20 ਜੂਨ 1912, ਪੰਨਾ-4
3. -ਉਹੀ-, 13 ਜੂਨ, 1912, ਪੰਨਾ-4
4. -ਉਹੀ-, 13 ਜੂਨ, 1912, ਪੰਨਾ-4
5. -ਉਹੀ-, ਓਹ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਪਿਆਰ ਕਰਨ, ਨਿਥਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦੇਣ, ਘ੍ਰਿਣਾ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਤੇ ਅਨਾਥਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸੁਤੇ ਹੀ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ।
6. -ਉਹੀ-, 20 ਜੂਨ, 1912, ਪੰਨਾ-4
7. -ਉਹੀ-, 20 ਜੂਨ 1912, ਪੰਨਾ-4
8. -ਉਹੀ-, 20 ਜੂਨ, 1912, ਪੰਨਾ-4
9. -ਉਹੀ-, 5 ਜਨਵਰੀ, 1922, ਪੰਨਾ-2 ; ਇਹ ਵਾਰਤਾ ਭਾਈ ਪ੍ਰਭ ਦਿਆਲ ਵਕੀਲ ਪਿਸ਼ੌਰ ਦੁਆਰਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਿਲਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਪਠਾਣ ਨੇ ਸੁਣਾਈ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਬਾਬਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਨੌਕਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਹੀ ਇਹ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਠੇ ਤਾਂ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਸਿੰਘ ਲੱਭੋ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ (ਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ) ਲੱਭਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਤੇਜਵਾਨ ਸਰੂਪ ਬਾਬਤ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਵੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ; ਬਾ ਦੀਦਹ ਖ੍ਵਾਬ ਨਾਕ ਚੰੂ ਬੇਰੂੰ ਬਰਾਮ ਦੀ। ਸ਼ਰਮਿੰਦਹ ਗਸਤ ਅਜ਼ ਰੁਖੇ ਤੋ ਆਫਤਾਬੇ ਸੁਥਹ।(ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, 25 ਦਸੰਬਰ 1913, ਪੰਨਾ-3)
10. -ਉਹੀ-, 13 ਜਨਵਰੀ, 1921, ਪੰਨਾ-4 ; ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਜਾਰ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ, ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਰੀਪਬਲਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਰੋਮਨ ਰਾਜ, ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਬੋਲਸ਼੍ਵਿਜ਼ਮ ਆਦਿ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
11. -ਉਹੀ-, 13 ਜਨਵਰੀ, 1921 ਪੰਨਾ-4
12. -ਉਹੀ-, 12 ਜਨਵਰੀ, 1921, ਪੰਨਾ-4 ; ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਆਟੋਕ੍ਰੇਟ (ਖੁਦਸਰ) ਹੋਣਾ, ਬਿਕਰਮਾਦਿਤਾ ਦਾ ਨਿਰਾ ਰਸ ਪਾਰਖੀ ਹੋਣਾ ਤੇ ਕਰਤਾਰ ਪਾਰਖੀ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਅਕਬਰ ਦਾ ਚਮਕਦੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਲੁਕਵਾਂ ਖੁਦਪ੍ਰਸਤ ਹੋਣਾ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਇਸਲਾਮ ਜਾਤੀ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਲੈਣ ਦੇ ਨੁਕਸ ਸਨ।
13. -ਉਹੀ-, 12 ਜਨਵਰੀ, 1921, ਪੰਨਾ-4
14.-ਉਹੀ-, 12 ਜਨਵਰੀ, 1921, ਪੰਨਾ-5
15. -ਉਹੀ-, 25 ਦਸੰਬਰ, 1913, ਪੰਨਾ-2
16. ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, 23 ਨਵੰਬਰ, 1916, ਪੰਨਾ-4