ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਪਾ ਕੇ ‘ਨਾਮ ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਇਸ ਨਿੱਜ ਮੂਲਕ ਜਾਂ ਸਭ ਥਾਈਂ ਸੁਤੰਤਰ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਿਵੇਕਲੇਪਨ ਦੇ ਜਾਮਨ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਰ ਪੱਖ (ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਆਰਥਿਕ ਆਦਿ) ਦੈਵੀ ਜਾਂ ਰੂਹਾਨੀ ਸੱਤਾ (ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ, ਇਹ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਸ਼ਰਤ ਆਧਾਰਿਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਲਾ ‘ਸਹਿਜ’ ਮਾਰਗ ਪਰਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਨਰਵਿਰਤੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਵਿਰਤੀ ਹਿੱਤ ਇਕ ਨਰੋਈ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਧਰਮ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ/ ਨਾਥਾਂ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀ ਨਾਂਹ-ਪੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਚ ਅੜਿੱਕਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕਿਰਤ-ਵਿਰਤ ਦੀ ਜੁਗਤ ਤੋਂ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਾਬਰ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਟ-ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਮੰਗ ਕੇ ਖਾਣ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਰਤੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਇਸ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਨੂੰ ਬੁੱਝਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਦਾਰੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ। ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੀ ਬਿਨਾਂਅ ’ਤੇ ਮੰਗ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਵਰਜਿਆ ਅਤੇ ਘਾਲ ਕਮਾਈ ਕਰ ਕੇ ਖਾਣ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਹ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਰਤ ਦੇ ਸਮਾਨਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਘਾਲ, ਮਸਕਤ ਆਦਿ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ‘ਨਾਮ’ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਿਰਤ ‘ਨਾਮ’ ਧਿਆਉਣ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਰਤ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਰਵ-ਸੰਪੰਨ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਾਲੇ ਗੁਰਮੁਖ, ਸੰਤ, ਹਰਿ ਜਨ, ਭਗਤ, ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਜੋ ਹਰੇਕ ਕਿਰਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਜਿਨੀ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇਆ ਗਏ ਮਸਕਤਿ ਘਾਲਿ॥
ਨਾਨਕ ਤੇ ਮੁਖ ਉਜਲੇ ਕੇਤੀ ਛੁਟੀ ਨਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 8)

ਅਜਿਹੀ ਘਾਲਣਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ‘ਨਾਮ’ ਦਾ ਧਨ ਹਰ ਇਕ ਲਈ ਲਾਹੇ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਧਨ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਸਮੂਹ ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕਿਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।1 ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ (ਭਾਈ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ) ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇਕ ਸਾਖੀ ਅੰਕਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਰਤ ਦੇ ਆਹਰ ਵਿਚ ਲੱਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਸੋਰਠਿ ਰਾਗ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ।2 ਕਈ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਿਭੰਨ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਅਜਿਹਾ ਤਰਕਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਪਿਤਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿੱਤਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਚ ਲੱਗਣ ਬਾਰੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਸਦੀਵੀ ਤੇ ਅਸਲ ਕਿਰਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸਾਥ ਨਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ/ਧਾਰਮਿਕ/ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਸਾਖੀਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ3 :

“ਹੇ ਸੁਤ ! ਕਰੋ ਨ ਬਉਰੀ ਬਾਤ”। ਸੁਨ ਮਨ ਮੇਰੇ ਮਨ ਤਨ ਸੁਕ ਜਾਤ॥
ਖੇਤੀ ਤੁਮਰੀ ਕਹੂੰ ਦੀਸਤ ਨਾਹੀ।..................................
ਤਬ ਬਾਬੇ ਮੁਖਾਰ ਬਿੰਦ ਸੋ ਸਬਦ ਉਚਾਰ ਕੀਆ
ਮਨੁ ਹਾਲੀ ਕਿਰਸਾਣੀ ਕਰਨੀ ਸਰਮ ਪਾਣੀ ਤਨੁ ਖੇਤੁ॥
ਨਾਮੁ ਬੀਜੁ ਸੰਤੋਖੁ ਸੁਹਾਗਾ ਰਖੁ ਗਰੀਬੀ ਵੇਸੁ॥
ਤਬ ਬਾਬੇ ਕਾਲੂ ਕਹਿਆ “ਹੇ ਪੁਤ੍ਰ ! ਖੇਤੀ ਨਾਹੀ ਕਰਤਾ ਤਾ ਹਟ ਬਹੁ।”
ਤਬ ਬਾਬੇ ਦੂਸਰੀ ਪਉੜੀ ਕਹੀ-
ਹਾਣੁ ਹਟੁ ਕਰਿ ਆਰਜਾ ਸਚੁ ਨਾਮੁ ਕਰਿ ਵਥੁ॥
ਸੁਰਤਿ ਸੋਚ ਕਰਿ ਭਾਂਡਸਾਲ ਤਿਸੁ ਵਿਚਿ ਤਿਸ ਨੋ ਰਖੁ॥
ਤਬ ਬਾਬੇ ਕਾਲੂ ਆਖਿਆ, “ਬਚਾ ਤੂੰ ਘੋੜੇ ਕੀ ਸੌਦਾਗਰੀ ਕਰ ਜੋ ਤੇਰਾ
ਆਤਮਾ ਠਹਰੇ॥
ਤਬ ਬਾਬਾ ਬੋਲਿਆ, ਪਉੜੀ ਤੀਸਰੀ ਕਹੀ-
ਸੁਣਿ ਸਾਸਤ ਸਉਦਾਗਰੀ ਸਤੁ ਘੋੜੇ ਲੈ ਚਲੁ॥
ਖਰਚੁ ਬੰਨੁ ਚੰਗਿਆਈਆ ਮਤੁ ਮਨ ਜਾਣਹਿ ਕਲੁ॥
ਤਬ ਬਾਬੇ ਕਾਲੂ ਅਖਿਆ, ਭਲਾ, ਪੁਤ੍ਰ ! ਚਾਕਰੀ ਕਰ।
ਤਬ ਬਾਬੇ ਚਉਥੀ ਪਉੜੀ ਕਹੀ-
ਲਾਇ ਚਿਤੁ ਕਰਿ ਚਾਕਰੀ ਮੰਨਿ ਨਾਮੁ ਕਰਿ ਕੰਮੁ॥
ਬੰਨੁ ਬਦੀਆ ਕਰਿ ਧਾਵਣੀ ਤਾ ਕੋ ਆਖੈ ਧੰਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 595)

ਉਕਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਸਦੀਵੀ ਕਿਰਤ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਰਤ ਕਰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ ਮੋਹ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ। ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਹਿੱਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਇਤਨਾ ਨਿਵਾਜਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਆਦਰਸ਼ ਕਿਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਾ ਸਕੇ। ਦਰਅਸਲ ‘ਕਿਰਤ’ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਮ, ਰਾਜ, ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਬਰਾਬਰਤਾ, ਆਰਥਿਕਤਾ, ਦਸਵੰਧ ਆਦਿ ਦੇ ਮਸਲੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਜੇ ‘ਕਿਰਤ’ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਕਤ ਮਸਲਿਆਂ ਵਿਚ ਅਸੰਤੁਲਨ ਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ ਵਿਗਾਸ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਰੁਕੇਗਾ। ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਹੱਕ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥਚਾਰੇ ਤਕ ਇਕ ਸਫ਼ਲ ਮਹਾਂ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਆਧਾਰ ਮਾਡਲ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਡਾ. ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਮਾਡਲਾਂ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ‘ਵਿਸਮਾਦੀ ਪੂੰਜੀ’4 ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਕਿਰਤ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਮਹੱਤਵ-ਕਿਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਫਾਲਤੂ ਸਮਾਂ ਅਜਾਈਂ ਗੁਆਉਣ ਦਾ ਵਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵਿਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਵਿਹਲੜਪੁਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਮਨੁੱਖੀ ਤਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁੱਚਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਸੁਤੇ ਸਿਧ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਰਤ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਕਿਰਤ ਤੋਂ ‘ਰਸਿਕ ਕਿਰਤ’ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਸਿਕ ਕਿਰਤੀ ਪਰਉਪਕਾਰ ਵੱਲ ਵੀ ਉਤੇਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸੋਮੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੋਣ ਦੇ ਆਹਰ ਵਿਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਰੂਹਾਨੀ ਪਿਆਰ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਸਿਕ ਕਿਰਤ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੱਛਣ ਆਤਮਿਕ ਵਿਗਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਤੀ ਆਪਣੀ ਰਸਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ‘ਮੈਂ ਮੈਂ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੂੰ ਤੂੰ’ ਦੇ ਅਮਲ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਪਿਆਰ’ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਹੁਨਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਮਾਂਝਦਾ, ਸੰਵਾਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ‘ਆਰਟ ਅਤੇ ਸਿਖੀ’ ਲੇਖ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੇ ਆਰਟ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਣ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਖਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ :

“ਓ ਪਯਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਆਰਟ ਸਭ ਆਰਟਾਂ ਦਾ ਸਿਰੋਮਣੀ ਹੈ, ਸਭ ਆਰਟਾਂ ਥੀਂ ਵਧ ਪਿਆਰ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਮਾਂਝਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ “ਪਰ” ਤੇ “ਬਾਹਰਮੁਖੀ” ਮਨ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਥੀਂ ਉਪਰਾਮ ਕਰਕੇ ਪਿਆਰ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਚੇਤ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਸੋ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਹੋਰ ਆਰਟਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਪਿਆਰ-ਆਰਟ ਨੂੰ ਮੁਖ ਰਖਯਾ ਹੈ, ਇਹ ‘ਪਿਆਰ-ਆਰਟ’ ਵੀ ਗਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪਰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਨਕੰਮੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚ ਨ ਜੰਮ ਸਕਦਾ ਹੈ ਨ ਵਡਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਵਤੇ ਸਿੱਧ ਇਕ ਪਿਆਰ ਦੀ ਅੰਸ਼ ਜੰਮਦੀ ਉਗਦੀ ਤੇ ਬਲਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਹੋਰ ਕਿਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਿਸਮ ਸ੍ਵਤੇ ਸਿਧ ਆਪੇ ਨੂੰ ਭੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” 5

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਕਿਰਤ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀ ਹੈ। ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਚਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀ ਅਜਿਹੀ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿੱਜਪ੍ਰਸਤੀ ਬੇਦਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਵੈ-ਸਥਿਤ ਇਸ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮਨੋ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਗਾਸ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਰਤ ਆਤਮਾ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸੁੱਚਾ ਹੋਣ ਦਾ ਜਾਮਨ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਉੱਤਮ ਮਾਨਸਿਕ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਤੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦਾ ਸੁਹਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ, ਭਾਈ ਬਾਢੀ ਜੀ ਜਿਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਰਸਿਕ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਤਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਧਨ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ‘ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ’ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਆਤਮਿਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸੁੱਚਤਾ ਧਰਮ ਮੰਡਲ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣਾ ਇਸ ਰਾਹ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਮਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ :

ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥ ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 1245)

ਰਸਿਕ ਕਿਰਤ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਫੋਕੀ ਅਕਲਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਚਰਚਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਦੈਵੀ ਹੈ, ਧੁਰੋਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ, ਮਨੱੁਖੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨਹੀਂ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਿਹਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਇਸ ਆਦਰਸ਼ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਨੂੰ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਨਿਵਾਜਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖੀ ਆਦਰਸ਼ ਦਾ ਭਵਿੱਖਮੁਖੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨੀਚ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਅਮੀਰੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ- ਅਮੀਰੀ ਤੋਂ ਪਰੇ੍ਹ ਇਕ ਜੀਵਨ ਅੰਦਾਜ਼ ਬਖਸ਼ਿਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਰੀਸ ਛੱਡ ਨੀਚਾਂ ਦਾ ਸੰਗ ਸਾਥ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕ ਕਿੱਥੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਰਸਿਕ ਕਿਰਤ ਤੋਂ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸੇ ਲੱਭਤ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਮਿੱਤਰ ਨਿਕਲੇ :

“ਬਾਬਾ ਜੀ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਗੁਝੇ ਮਿਤ੍ਰ ਨਿਕਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਮਹਮਾਨ ਹੋਏ, ਕਿਰਤ ਦਵਾਰਾ ਸੁਰਝੀ ਸੁਰਤ ਵਾਲੇ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਂਈ ਲੋਕ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪੂਰਨ ਸਿਖੀ ਤੇ ਪੂਰਨ ਬੁਧ ਹੋਣ ਦੀ ਕਿਰਤ ਆਤਮਿਕ ਕਿਰਤ ਗਲੋਖੜ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜੜ ਨਹੀਂ ਪਕੜ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਫਿਲਾਸਫੀ ਵਿਚ ਬਹ ਚੁਕੀਆਂ ਫੋਕੀਆਂ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਚੁਪ ਤੇ ਮੇਹਨਤੀ ਬੰਦੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।”6

ਕਿਰਤ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰਕ ਹੈ : ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਪ੍ਰਧਾਨ ਧਰਮ ਹੈ।7 ਕਿਰਤ, ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਕ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਉਕਤ ਅਮਲ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਸੰਨਿਆਸ, ਤਿਆਗ ਜਾਂ ਭਾਂਜਵਾਦੀ ਭਗਤੀ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮਤਾ ਅਤੇ ਮੰਗ ਕੇ ਖਾਣ ਦੀ ਵਾਦੀ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਕਿਰਤ ਦਾ ਨਿਖੇਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਤਿਆਗੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਨਿਵਾਜਣਾ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਦਾ ਸੁਤੇ ਸਿਧ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ :

ਇਕਿ ਗਿਰਹੀ ਸੇਵਕ ਸਾਧਿਕਾ ਗੁਰਮਤੀ ਲਾਗੇ॥
ਨਾਮੁ ਦਾਨੁ ਇਸਨਾਨੁ ਦ੍ਰਿੜੁ ਹਰਿ ਭਗਤਿ ਸੁ ਜਾਗੇ॥ (ਪੰਨਾ 419)

ਇਕ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਾਰਨ ਆਪ-ਮੁਹਾਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਬੰਦੇ ਪਿਆਰੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕਿਰਤ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰੇਮ-ਪਿਆਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਤਕੜਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਮਲ ਨਾਲ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਤਰੇੜ ਜਾਂ ਫਿੱਕਾਪਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਣ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਧਾਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਵੰਨਗੀ ‘ਆਰਟ ਤੇ ਸਿਖੀ’ ਲੇਖ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।8 ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਕਿਸੇ ਵਕਤੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸਰੀਰਕ ਵਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਧੁਰੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਧਨ ਤੇ ਪਿਰ ਦੇ ‘ਏਕ ਜੋਤਿ ਦੁਇ ਮੂਰਤੀ’ ਵਾਲੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ :

ਧਨ ਪਿਰੁ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਨਿ ਬਹਨਿ ਇਕਠੇ ਹੋਇ॥
ਏਕ ਜੋਤਿ ਦੁਇ ਮੂਰਤੀ ਧਨ ਪਿਰੁ ਕਹੀਐ ਸੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 788)

ਦੰਪਤੀ ਦੇ ਉਕਤ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਦਾ ਇਕ ਸੁਚੱਜਾ ਸੁਮੇਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਖੁਦਗਰਜ਼ੀ ਤੇ ਕਪਟ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਪਾਲਣਾ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਜੁਗਤ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ ਅੰਗ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਕਰਮ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਨਿਰਮਲ ਜੁਗਤ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਕਿਹਾ ਹੈ।9 ਸੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਲਈ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਤੇ ਕਿਰਤ ਦਾ ਅਟੁਟ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਉੱਪਰ ‘ਨਾਮ’ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ‘ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਜਿਨਾ ਲਿਵ ਲਾਗੀ ਤਿਨੀ ਵਿਚੇ ਮਾਇਆ ਪਾਇਆ’10 ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਜੁਗਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਈ।

ਆਰਥਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਤੇ ਬਰਾਬਰਤਾ ਲਈ ਕਿਰਤ : ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ ਕਿ ਲੋੜ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਨ, ਸੰਪਤੀ ਆਦਿ ਇਕੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਕਠੀ ਪੂੰਜੀ ਕਿਰਤ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਾਪ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ :

ਇਸੁ ਜਰ ਕਾਰਣਿ ਘਣੀ ਵਿਗੁਤੀ ਇਨਿ ਜਰ ਘਣੀ ਖੁਆਈ॥
ਪਾਪਾ ਬਾਝਹੁ ਹੋਵੈ ਨਾਹੀ ਮੁਇਆ ਸਾਥਿ ਨ ਜਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 417)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ‘ਮੁਕਤ’ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪੈਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਇਆ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਥੁੜ ਭਟਕਣਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਧੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਲੋੜ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮਾਇਆ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਅਨੰਦ ਜਾਂ ਸੁਖ ਹੀ ਲੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।11 ਇਹ ਮੁਕਤ ਅਵਸਥਾ ਸਿੱਖੀ ਸਹਿਜ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚਲਾ ‘ਔਰਤ ਈਮਾਨ, ਮਾਇਆ ਗੁਜਰਾਨ’ ਦਾ ਸਦਾਚਾਰਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਉੱਤਮ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਪੱਖੋਂ ਮੁਕਤ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਜੁਗਤ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ Law of Property (ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ ਅਸੂਲ) ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਨਹੀਂ ਸਨ। ‘ਆਏ ਨੀ ਨਿਹੰਗ, ਬੂਹਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦੇ ਨਿਸੰਗ’12 ਦਾ ਬੋਲਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲੋਂ ਨਿਰਮੋਹਤਾ ਦਾ ਜਾਮਨ ਹੈ। ਕਨਿੰਗ੍ਹਮ ਨੇ ਇਕ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪ ਤਾਂ ਪੱਤੇ ਖਾ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜਗਰਾਓਂ ਨੂੰ ਸੜਕ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਆਹਾਰ ਵਿਚ ਜੁਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।13 ਜੇ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਪਰਾਏ ਹੱਕ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਜੁਗਤ ਵਿੱਚੋਂ ਆਰਥਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਅਮਲ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਿਖਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇਗਾ। ਕਿਰਤੀ ਕਿਰਤ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ ਉਹ ਕਿਰਤ ਦੇ ਸਾਧਨ ਆਪ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਮਾਜ ਆਰਥਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉੱਚਾ ਕਰ ਕੇ ਇਖਲਾਕੀ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਕੋਮਲ ਬਣਾ ਕੇ ਕਿ ਹਵਸ, ਜੋਰ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉੱਠਦੀ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਵੰਡ ਛਕਣਾ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਗੁਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੰਮ-ਸਤਹ ਉੱਤੇ ਜਿਊਂਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਲਈ ਭਾਈ ਮੂਲੇ ਵਾਂਗ ਜਿਉਣਾ ਕੂੜ ਤੇ ਮਰਨਾ ਸੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।14

ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਕਿਰਤ ਦੀ ਉੁਪਯੋਗਤਾ :

ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਰਤ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਸਹਿਜੇ ਅਮਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕਿਰਤ ਸਮਾਜਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ ਪਾਸਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਕਿਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਸਮਾਜ ਨਿਰੋਗ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਹਤ ਤੇ ਕਿਰਤ ਦਾ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧ ਅਨਿੱਖੜ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਰਤ ਦਰੁੱਸਤ ਸਿਹਤ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਰੀਰਕ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਕਿਰਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਗਈ ਨਰੋਈ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਵਿਚ ਨਿਰੋਗ ਸਿਹਤ ਲਈ ਸੇਧਾਂ ਇਸ ਕਦਰ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਿਹਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਅਰੋਗਤਾ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਹਰੀ ਦਾ ਵਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਰੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ।15

ਕਿਰਤ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਦਾ ਉੱਤਮ ਜ਼ਰੀਆ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਹਿਜ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵਕਤੀ ਜਾਂ ਉਲਾਰੂ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖੀ ਸਾਧਨਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ‘ਨਾਮ, ਦਾਨ, ਇਸਨਾਨ’ ਵਿਚ ਨਾਮ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਿਕ/ਮਾਨਸਿਕ ਮੈਲ ਕੱਟਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਦਾਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੀ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਦਸਵੰਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਰਤ ਸਫ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਤੇ ਚੁਸਤੀ ਲਈ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਕਮਾਉਂਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬੁਰਿਆਈ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਟਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਮਨ ਦੇ ਮਗਰ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਆਪੇ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਆਸਣ ਤੇ ਧਿਆਨ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਇਕੱਲ ਨੂੰ ਬੰਦਗੀ ਵਿਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਏਕਾਂਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ-ਰਸ ਦੁਆਰਾ ਚਿਤ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਵੀ ਇਕਾਂਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਿਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਚਰਨ ‘ਸਮਾਧੀ’ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਕਿਿਰਆਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਿਰਿਆਹੀਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਆਤਮਿਕ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਅਰੋਗਤਾ ਲਈ ਨਾਮ, ਦਾਨ, ਇਸਨਾਨ ਦਾ ਤਿੰਨ-ਨੁਕਾਤੀ ਅਮਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਪਾਤੰਜਲੀ ਦੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸਾਂ ਅਤੇ ਅਨਹਦ ਧੁਨ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਲੀ ਰਹਿਤ ‘ਨਾਮ, ਦਾਨ, ਇਸਨਾਨ’ ਸੁਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਈ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ (ਰਾਤ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਹਿਰ) ਜਾਗਣ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਮਹਾਤਮ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਹਿਜ ਮਾਰਗ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੁਟਿਆਉਣ, ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਤੀ ਉਪਰਾਮਤਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮੈਲਾ-ਕੁਚੈਲਾ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਵਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਰੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨਾਸ਼ਮਾਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਤਮ ਵਸਤੂ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਗ਼ਲਤਾਨ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਜਾਂ ਭੋਗਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਲਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵੀ ਵਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਰਤ ਤੋਂ ਉਲੰਘ ਕੇ ਨਿਹੱਕੀ ਕਮਾਈ ਵੱਲ ਵੀ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸਲੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਉਸ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿੱਚੋਂ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਹਿੱਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜੇ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਉਸਾਰੂ ਖੇਡ ਰੁਚੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

ਸੋ ਉਕਤ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਿਚ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਸਹਿਜ ਮਾਰਗ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਅਰੋਗਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਹੱਲ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਵਿਰਤ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦਾ ਬਤੀਤ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਖੁਦਗਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਰਾਤ ਭਰ ਤਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਕਮਾਈ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਿਰੋਆ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਕਿਰਤੀ ਨੂੰ, ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਯੋਗਿਕ ਆਸਣਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

ਸਿੱਖ ਕਿਰਤ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਟਿੱਪਣੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਸਨ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਮਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਯੋਗ ਆਦਿਕ ਦੀ ਚਿਤ ਵਿਚ ਲਗੇ, ਪਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਆਣ ਲਗੇ। ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।16 ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਇਹ ਅਟੱਲ ਫੈਸਲਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮਨ ਮੈਲਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਮਨ ਰੋਗੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੋਗੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਮੂਹਿਕ ਦਵਾ ‘ਸਰਬ ਰੋਗ ਕਾ ਅਉਖਦੁ ਨਾਮੁ’ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਜੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੁਚੱਜੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲ ਉਚੇਚਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਨਿਰਮਲ ਆਚਾਰ ‘ਨਾਮ’ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਹੈ।17 ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਤੇ ਕਰਮ ਇਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਚੱਜੀ ਕਿਰਤ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਮਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਜੁਗਤ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਅਮਲ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸਰੋਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਰਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਮਾਜ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਰਤ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਰਸਿਕ ਕਿਰਤ ਵਜੋਂ ਨਿਵਾਜਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮੀਰ- ਗ਼ਰੀਬ ਦੇ ਪਾੜਿਆਂ ਤੋਂ ਅਛੋਹ ਰੱਖਣਾ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਵਾਜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਵਡਿਆਈ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣਾਇਆ। ਸੋ ਦੀਨ ਤੇ ਦੁਨੀ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਅਮੀਰੀ ਬਖਸ਼ਦਾ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਅਮਲ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਗਾਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦ ਗੁਰਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਕਿਰਤ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸਦੀਵੀ ਅਮੀਰੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣੇ।