ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਫ਼ਤਾਵਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਅਰੰਭ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਤਕ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਆਤਮਕ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਢਾਲ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਉਨਤੀ ਦਾ ਕਾਰਗਰ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ੁਧ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਬਾਖੂਬ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਮਵਰ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਹੀ ਛਪਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ/ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀ ਇਕ ਵਿਿਗਆਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੋਮੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਸ਼ਾਇਦ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਲੜੀਵਾਰ ਛਪੇ ਨਾਵਲ ‘ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ’ ਨੂੰ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ1 ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਆਉਣ, ਉਪਰੰਤ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭੈਅ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰੋਚਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਛਪੇ ‘ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ’ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਸਾਬਤ ਕਰ ਕੇ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, “ਮੈਂ ‘ਸੁੰਦਰੀ’, ‘ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ’ ਅਤੇ ‘ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ’ ਨਾਵਲ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ, ਸਗੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਢੰਗ ਹੈ।”2

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਬਾਬਤ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ : “ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗਦ ਅਤੇ ਪਦ ਵਿਚ ਉੱਚੇ ਸਿੱਖ ਖਾਲਸਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਜੀਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ, ਹਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਬੁਤ ਸਦਾ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ; ਜੋ ਲੇਖਣੀ ਨਹੀਂ, ਬੁਤ ਤਰਾਸ਼ਣੀ ਹੈ।”3 ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਵਹਾਅ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਣ ਅਤੇ ਧਰਮ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨ ਸਾਧਾਰਨ ਦੇ ਚੇਤਨਾ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਿਧਾਂਤ ਹਨ, ਸਚਾਈ ਹੈ, ਉਛਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਜੀਵਨ ਰੌਂਅ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦਾ ਚਿਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸਹਿਤ ਪਾਠ ਹੀ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਕੌਮੀ ਇਤਿਹਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਵਸੀਲਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।4 ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ-ਅਧਿਐਨ ਪ੍ਰਤੀ ਪਹੁੰਚ (ਅਪਪਰੋੳਚਹ) ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਕੇਵਲ ਬੀਤੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਲਿਖਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਕੌਮੀ ਉਨਤੀ ਦੇ ਮੰਤਵ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ‘ਇਤਿਹਾਸ’ ਅਤੇ ‘ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ’ ਬਾਬਤ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਮਝ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ :

“. . . ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਚੰਗਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਫੈਲਣ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸੱਚਾ ਹਾਲ ਦਰਜ ਹੋਵੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲੜਾਈ ਭੜਾਈ ਦੇ ਮਾਰਕਿਆਂ ਦਾ ਹਾਲ ਅਥਵਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋ ਜੋ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਾਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਲਿਖਣਾ ਪੂਰਨ ਤਸੱਲੀ ਬਖਸ਼ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।. . . ”5

ਉਪਰੋਕਤ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿਚ ਤੱਥਾਂ ਅਤੇ ਤਵਾਰੀਖ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤਾਂ ਚਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਵ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ। ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ (legend) ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਦੀ ਰੰਗਣ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਅਗੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮਗਰੀ ਬਾਬਤ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਗਰੀ-ਦਾਤਾ ਮਿੱਤਰ ਸਨ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ। ਜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਨ ਤਾਂ ਮੁਨਸਿਫ਼ ਸਨ ਜਾਂ ਤੁਅੱਸਬੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਡੇ ਬਾਰੇ ਪਹੁੰਚ6 ਕੀ ਹੈ ? ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਬਾਬਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦਾ ਉਹ ਨੁਕਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਭਵਿਖ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਸੁਚੇਤ ਧਿਰ ਸੋਚਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਯੁਕਤੀ-ਸੰਗਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰੰਭ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਕੁਝ ਅਲਗ-ਅਲਗ ਨੁਕਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਸ਼ ਪਾਠਕਾਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਚੇਸ਼ਟਾ ਦਿਖਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਅੱਗੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਅਨਮਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਉਕਸਾਊ ਅਤੇ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਭਰਪੂਰ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਵਜੋਂ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੀਆਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹਨ।

ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਬੰਦੇ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਅਧਿਆਤਮਕ ਛੋਹ ਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕ-ਚੇਟਕ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਅਸਫਲ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਡਿੱਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਦਾ ਅਭਿਆਸੀ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਤਮ ਰਸ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਜ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਜੋਗ ਮਾਰਗ ਦੀ ਤੰਤ੍ਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਸ਼ੈਵ ਮਤ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਤੰਤ੍ਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਅਖੀਰ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬੰਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਰੂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਛੋਹ ਨੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਆਤਮਕ ਠੰਢ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਸਮਾਦੀ ਝਰਨਾਹਟ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਵਾਇਆ, ਬਿਜਲਈ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਂਙ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਲਹਿਰ ਰੁਮਕਾਈ। ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਥ ਦਾ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਟਿਕਣ ਬਾਅਦ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ‘ਬੰਦਾ’ ਹੋਣ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਦਿੱਤੀ :

“ਹੁਣ ਮਹਾਂਬਲੀ ਜੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੱਥ ਸੁਆਹ ਮਲੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਫਿਰਿਯਾ, ਹਾਂ ਜੀ ! ਸੁਆਹ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਉਰੀਆਂ ਤੇ ਫਿਰਿਆ, ਸੁਆਹ ਵਾਲੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਫਿਰਿਆ, ਵਾਹ ਚੋਜੀਆ ! ਇਹ ਤੇਰਾ ਹੀ ਪਿਆਰ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰਾ ਅਰਸ਼ੀ ਤਾਣ ਵਾਲਾ ਸੋਹਣਾ ਹੱਥ ਸੁਆਹ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਉਰੀਆਂ ’ਤੇ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹਾਂ ! ਉਸ ਸਿਰ ਉਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੁਆਹ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੁੱਸਾ ਵਸ ਚੁਕਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਹੀ ਹੈ ਪਯਾਰ ਦਾ ਸੋਮਾ ! ਜੋ ਹੜ੍ਹ ਆਏ ਦਰਯਾ ਵਾਂਗ ਹੱਦ ਬੰਨੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ . . . ਬੈਰਾਗੀ ਵੇਖੋ ਰਸਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਆਤਮ ਰਸਕ ਹੋ ਗਿਆ।”7

ਇਹ ‘ਬੰਦੇ’ ਦੀ ਗੁਰੂ ਲਿਵ ਦਾ ਪ੍ਰਥਮ ਪੜਾਅ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਮੁਕੰਮਲ ਸਮਰਪਿਤਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਉਸ ਦੇ ਪੰਥਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਦਰਸ਼ ਲਈ ਧਰਾਤਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਪਹਿਲੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਦਾ ਵਾਕਿਫ਼ ਅਤੇ ਕਾਇਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪਲਟਾ ਖਾ ਕੇ ਆਤਮਕ ਰੰਗ ਵਿਚ ਪਸੀਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਸਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਤਾਰਦੇ ਹੋਏ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਸਣ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਆ ਗਏ ਸਨ।
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਗੁਰੂ- ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਜੁੜੀ ਲਿਵ ਸਦਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਗਿਆ ਸੀ।

ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਤੀ ਆਤਮਕ ਖਿੱਚ ਦੇ ਵਲਵਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਚਿਤਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੰਦੇ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੜਨ ਵੇਲੇ ਕਰਵਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਉਕਤ ਚਿਤਰਨ ਦਾ ਮੰਤਵ ਉਸ ਦੇ ਮੁਕੰਮਲ ਆਤਮਕ-ਦੈਵੀ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾਉਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਕੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਥਾਹ ਨਹੀਂ ਪਾਈ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸੰਗਤ ਅਖੀਰ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿਚ ਆਤਮਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਬਾਰੇ ਰਹਸਮਈ ਭੇਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਗਏ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਖੀਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਇਕ ਉੱਤਮ ਆਦਰਸ਼ ਤੋਂ ਸੇਧਤ ਹੁੰਦਾ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਕੇ ਜੁਲਮ ਦੀ ਸਫ਼ਾ ਵਲੇ੍ਟਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਚੱਲਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅੰਤਹਕਰਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਧ ਆਤਮਕ ਰੰਗਣ ਚਾੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਆਦਰਸ਼’ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੇਵਲ ਅਮਲੀ ਵਰਤਾਰਾ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਗੁਆਉਣਾ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ:

“ਬੰਦਿਆ ! ਤੈਨੂੰ ਅਸਾਂ ਇਕ ਅਮਲੀ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਜੋ ਅਸਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਖਿਆਲ ਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਰਤਾਰੇ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਅਮਲੀ ਲੋਕ

‘ਖਿਆਲ-ਮੰਡਲ’ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਖੌਲ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ‘ਆਦਰਸ਼’ ਬਿਨਾ ‘ਅਮਲ’ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਵਿਅਰਥ ਗੁਆਚਣਾ ਹੈ।”8

ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ਦੇ ਜਾਗਣੇ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਧੁਰਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਆਤਮਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਬੰਦੇ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅੰਦਰਲੇ (ਆਤਮਕ ਕੇਂਦਰ) ਦੀ ਜਾਗ ਨਾਲ ਹੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਫਤਿਹ ਅਤੇ ਕਾਮਯਾਬੀਆਂ ਦੇ ਅਮਲ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਦਰਸ਼ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਮਲ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਗੁਆਚਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰਤ ਦਾ ਖਿੰਡਾਓ ਬਲ ਨੂੰ ਹਾਰਨਾ ਹੈ। ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਪਰਮਾਰਥ ਦਾ ਗ੍ਰਹਣ ਤੇ ਤਿਆਗ9 ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਾਲਾ ਆਦਰਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਤਮਕ ਟਿਕਾਅ ਨਾਲ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨੂੰ ਅਪਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਭਾਵਪੂਰਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ‘ਗ੍ਰਹਣ’ ਹੈ ਰਜੋ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਵਸਣਾ। ਹਉਂ, ਬਲਕਾਰ ਮਾਣ ਦਾਵੇ ਬੰਨ੍ਹਣੇ, ਆਪ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਹੋਣਾ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਾਣਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਟੋਰਨਾ। ਗ੍ਰਹਿਣ ਮਾਰਗ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਮੁਗ਼ਲ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਛੱਡ ਸੂਰਬੀਰਤਾ, ਬਹਾਦਰੀ, ਦਾਨ, ਮਾਲਕੀ, ਹਕੂਮਤ, ਮਾਇਆ ਆਦਿ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀਕਲਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗੀ। ਪਰ ਇਹ ਜ਼ੋਰ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਏ। ਹੱਕ-ਅਣਹੱਕ ਦੀ ਪਛਾਣ ਛੱਡ, ਸੱਚ ਝੂਠ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਹੋ ਗਏ। ‘ਤਿਆਗ’ ਹੈ ਮਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਰਬ ਅਨਾਤਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੀ ਮੈਂ ਜਾਂ ਹਉਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਤੇ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਰਵਿਰਤੀ ਵਸਾਉਣੀ, ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਵਾਧਾ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਆਪ ਝੱਲਣਾ, ਹਾਰਨਾ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ। ‘ਤਿਆਗ’ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਤਪ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਮ ਪਰਜਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਢਿੱਲਾਪਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰਕ ਬਲ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਨਿਰਬਲ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਆਪ ਮਾਲਕ ਨਾ ਰਹੇ, ਹਰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਕਬੂਲਦੇ ਰਹੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਉਕਤ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਤਮਕ ਟਿਕਾਉ ਸਹਿਤ ਤਿਆਗ ਦੀ ਨੀਂਹ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਸੁਖਦਾਈ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਵਲ਼ ਦਰਸਾਇਆ।

ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼ ਦੱਸਦਿਆਂ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪੰਜ ਤੀਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਮਤਿ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਬੈਰਾਗ ਆਦਿ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਜਤੀ ਰਹਿਣ, ਗੁਰੂ ਨਾ ਬਣਨ, ਆਪਣਾ ਪੰਥ ਨਾ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਦੀ ਸਾਖੀ ਵੀ ਸੁਣਾਈ। ਬੰਦੇ (ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ) ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜ ਤੀਰ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤਲਵਾਰਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ।10 ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਸਿੰਘ (ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ*) ਮਸਲਤੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ (ਜਥੇਬੰਦਕ) ਥਾਪਿਆ। ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਥਾਪੜਾ ਦੇ ਕੇ ਅਧਰਮ ਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦੀ ਸਫਾ ਵਲ੍ਹੇਟਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਭੇਜਦੇ ਹੋਏ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਨਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ ਥਾਪਿਆ ਅਤੇ ਪੰਥ ਵਿਚ ਬੰਦਾ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਨਹੀਂ, ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜਥੇਦਾਰ, ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਤਿਹ ਹਾਸਲ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰ ਵੀ ਦਿਤਾ :

“ਜੇ ਏਹ ਹੁਕਮ ਮੰਨੇਗਾ, ਤੇਰਾ ਤੇਜ ਵਧੇਗਾ, ਫਤਹ ਤੇਰੇ ਮਗਰ ਫਿਰੇਗੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਭੀੜ ਆ ਬਣੇ ਤੇ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਓਸ ਦਿਨ ਬਖਸ਼ੇ ਤੀਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਚਲਾਵੀਂ, ਤੇਰੀ ਫਤਹ ਹੋਵੇਗੀ।”11

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਵਾਂ ਬਾਬਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਆਏ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਨਾਮ ਲਛਮਨ ਦੇਵ, ਮਾਧੋ ਦਾਸ, ਨਰਾਇਨ ਗਿਰ ਜਾਂ ਦਾਸ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਅਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਰੱਖੇ ਗਏ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਕੇਵਲ ‘ਬੰਦਾ’ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਮ ਰਿਹਾ ਹੈ।12
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਚ੍ਰਲਿਤ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵੇਰਵਾ ਹੋਰਨਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ13 ਨਾਲ ਮਤਭੇਦ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਚਿਤਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਦੂਸਰਾ ਪੱਖ ਉਸ ਬਾਰੇ ਅਨਮਤੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਾਕਰਣ ਹੈ। ਪਰਮਾਨੰਦ ਐਮ.ਏ. ਨਾਮ ਦੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ‘ਬੰਦਾ ਬੈਰਾਗੀ’ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਬੈਰਾਗੀ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ, ਨਿਹਕਲੰਕੀ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਫੌਜ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਹੋਣਾ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਲਾਲਚੀ ਅਤੇ ਬੇਅਕਲ ਹੋਣਾ ਆਦਿ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬੰਦੇ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ‘ਜੈ ਧਰਮ’ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਏ, ਨਰ ਸਿੰਘੇ ਫੂਕੇ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਸੰਖ ਪੂਰੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਬਾ-ਦਲੀਲ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਿਆਂ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

“. . . ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਤਾਰੀਖ ਤੋਂ ਨਾਵਾਕਫ ਤੇ ਤੁਅੱਸਬ ਦੀ ਪੱਟੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਰੱਖੀ ਹੈ ਉਹ ਚਾਹੇ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੱਚ ਸਮਝ ਲੈਣ, ਕਿੰਤੂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਡੂਢ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਪੜ੍ਹਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ‘ਅਫਸੋਸ’ ਦੇ ਹੋਰ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ।”14

ਅੱਗੇ ਇਸ ਦਾ ਯੁਕਤੀ-ਪੂਰਵਕ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਟਾਖ੍ਹਸ਼ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹਿੰਦੂ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਜਿਹਾ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿਕ ਦਾ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ। ਕੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਇਕ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜੋ ਆਲ੍ਹਾ ਅਫ਼ਸਰ ਹੋਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ? ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਨੇ ਬੰਦਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬੈਰਾਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। 1715 ਈ. ਵਿਚ ਕੁੱਲੂ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦੇ (ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ) ਨੂੰ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਣ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਨੇ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੀ ਬਣਾਈ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਝੁਠਲਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਔਖ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਘੜੀਆਂ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਹੀ ਬੰਦੇ (ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ) ਨੂੰ ਛੁਡਵਾਇਆ ਸੀ।

ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਚਿਤਰਣ ਤਥਾ ਆਤਮਕ/ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਬਾਬਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਕ ਦੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਹੋਏ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਇਸ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਧਾਰਮਿਕ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਅੰਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਨਮਤੀ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਾਕਰਣ ਵੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸੰਬੰਧੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਦੀ ਨਵਿਰਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਾਖੂਬ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੁਮੇਲ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਜਿੱਥੇ ਨਿਵੇਕਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਵੰਨਗੀ ਦੀ ਉੱਤਮ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਚਨਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ-1974, ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਕਾ ਪੰਨਾ-35 ;
2. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, -ਉਹੀ-, ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਕਾ, ਪੰਨਾ-38
3. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ., ਭੂਮਿਕਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼, (ਮੁਖ ਸੰਪਾ. ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ), ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਕੇਂਦਰ, ਦੇਹਰਾਦੂਨ, 2008, ਪੰਨਾ-15
4. ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, 4 ਮਈ 1922, ਪੰਨਾ-3 ; ਇਤਿਹਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਦਗੁਣਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀਕਲਾ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਘੇਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਔਗੁਣਾ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆ ਜਾਣ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਾਨੀ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਵੀ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਇਕ ਵਸੀਲਾ ਹੈ।
5. -ਉਹੀ-, 9 ਮਈ 1906, ਪੰਨਾ-3
6. ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, 9 ਮਈ 1906, ਪੰਨਾ-3 ; ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਬਤ ਇਹ ਲਿਖਣਗੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਲੁਟਮਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ, ਮੁਖਬਰਾਂ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਖਬਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਇਨਾਮ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੇ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਖੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਸੋਧਣਾ ਹੰੁਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਬਿਨਾ ਵਿਚਾਰੇ ਲੁੱਟਮਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹਨਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ।
7. ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, 5 ਜਨਵਰੀ 1922, ਪੰਨਾ-2
8. ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, 5 ਜਨਵਰੀ 1922, ਪੰਨਾ-4
9. ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, 5 ਜਨਵਰੀ 1922, ਪੰਨਾ-4
10. ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, -ਉਹੀ-, 5 ਜਨਵਰੀ 1922, ਪੰਨੇ-3,4
11. ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, 5 ਜਨਵਰੀ 1922, ਪੰਨਾ-4
12.-ਉਹੀ-, 5 ਜਨਵਰੀ 1922, ਪੰਨੇ-3,4 ;
13. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਤੇ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ‘ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ’ (ਪੰਨਾ-80), ਡਾ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ‘ਸਾਡਾ ਵਿਰਸਾ’(ਪੰਨਾ-95) ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਅਤੇ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਖਾਲਸਾ’ ਨੇ ਬੰਦੇ ਦਾ ਨਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਪਿਛੋਂ ‘ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ’ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਣਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।
14. ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, 4 ਅਕਤੂਬਰ 1923, ਪੰਨਾ-3
15. ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, 30 ਅਗਸਤ 1923, ਪੰਨਾ-3 ; ਬੰਦਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਖ਼ਿਆਲ ਅਤੇ ਅਸੂਲ ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹਾ ਫਰਕ ਹੈ। ਬੰਦਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਕਿ ਬੰਦਾ ਬੈਰਾਗੀ ਸੀ।
16. -ਉਹੀ-, 30 ਅਗਸਤ 1923, ਪੰਨਾ-3