ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਔਕੜਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਉਦੇਸ਼ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੇ ਧੁਰੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ, ਉੱਥੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਕੜਾਂ ਵਿਚ ਪੰਥ- ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੇ ਉਥਾਨ, ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਸੰਸਥਾ ਪੱਖੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ :-

“1. ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਾਰਫਤ. ਗੁਰੂ ਦੇ ਜਿਰੀਏ। 2. ਸੰਗਯਾ-ਗੁਰੂ ਦਾ ਘਰ 3. ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਮੰਦਿਰ. ਉਹ ਅਸਥਾਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਸ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਅਥਵਾ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਨਾਮ “ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ” ਰਿਹਾ ਹੈ. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਧਰਮ ਮੰਦਿਰ ਦੀ “ਹਰਿਮੰਦਰ” ਸੰਗਯਾ ਥਾਪੀ ਅਰ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੀ “ਗੁਰਦੁਆਰਾ” ਸੰਗਯਾ ਹੋਈ ਹੈ. ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਿਦਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸਕੂਲ, ਆਤਮ ਜਿਗਯਾਸਾ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਗਯਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਆਚਾਰਯ, ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ਫ਼ਾਖਾਨਾ, ਭੁੱਖਿਆਂ ਲਈ ਅੰਨਪੂਰਣਾ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਜਾਤਿ ਦੀ ਪਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋਹਮਈ ਦੁਰਗ, ਅਤੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ।…”1
ਉਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੇ ਮੂਲ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਅਧਿਐਨ ਬਾਰੇ ਅੱਗੇ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ : ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ‘ਗੁਰੁ ਜੋਤਿ ਤੇ ਜੁਗਤਿ’ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਕ ਜੋ ਵੀ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਬੀਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੇਲੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਦੂਸਰੇ ਜਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਜਾਂ ਵਾਧਾ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ’ ਸਿਧਾਂਤ ਪੱਖੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੇਹ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇਹ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਉੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦਾ ‘ਗੁਰੂ ਦੁਆਰੇ’ ਜੁੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਥਮ ਚਰਨ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਹਿਲੂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦੀ ਗਤੀ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਜਾਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਰਤਰਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੇ ‘ਸਚਿਆਰ’ ਜੀਵਨ ’ਚੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜਿਗਿਆਸੂ ਦੀ ਆਤਮਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਨਿਰਮਲਤਾ ਲਈ ਜਾਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਰ, ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ, ਗੁਰੂ ਸੰਗਤ, ਗੁਰੂ ਸੰਗ, ਗੁਰਮਤਿ, ਗੁਰੂ ਦਰਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ‘ਢਹਿ ਪੈਣ’ ਜਾਂ ‘ਕੁਰਬਾਣ ਹੋਣ’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ ਹੈ।2 ਇਸ ਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣਾ ਵਿਚ ‘ਹਉਮੈਂ’ ਦਾ ਅਭਾਵ ਮੁਢਲੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ’ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮਗਤੀ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਗੱਲ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ’ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਸਗੋਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ ਨਾਲ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ’ ਦਾ ਸੰਸਥਾਤਮਕ ਪੱਖ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਸਾਧਕ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ (ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਸੰਸਥਾ) ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ :

ਗੁਰੂ ਦੁਆਰੈ ਹੋਇ ਸੋਝੀ ਪਾਇਸੀ॥3

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਸਥਾ : ਪੁਰਾਤਨ ਸਰੂਪ ‘ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ’

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ‘ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਜੋਕੀ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ’ ਸੰਸਥਾ ਇਸ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾਂ ਗੁਰਧਾਮ ਵੱਡੇ ਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸਨ ਅਤੇ ਆਮ ਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਹੀ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਘਰ-ਘਰ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਰਨ ਪੈਂਦੇ ਸਨ ਉੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀ ਸਥਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਬਾਕੀ ਮਤ-ਮਤਾਂਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਨਿਆਰਾ ਸੀ।4 ਇਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨਫੀ ਮਹਿਜ਼ ਇਕ ਮੱਠ ਜਾਂ ਡੇਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਕਣੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਘਾੜਤ ਘੜੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਥਾਨ ‘ਧਰਤੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲ’5 ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਇਕ ਮਾਡਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਟਿਕਾਣੇ ਵਾਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ।6 ਭਾਵੇਂ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੇਲੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਵੇਲੇ ਵੀ ਛੋਟੇ ਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਕਾਇਮ ਸੀ। ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖਬਾਰ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ’ ਵਿਚ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ :

ੳ) ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਸਤਿਸੰਗ, ਬਾਣੀ, ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ-ਗਾਉਣ ਦੇ ਮੰਤਵ ਲਈ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਵੀ ਆ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਅ) ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਭਾਈ ਹੀ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ੲ) ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਸਿੱਖ-ਸੰਤ ਵੀ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਉਤਾਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਜੀ ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦੇ ਉਗਰਾਹ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।7
ਸ) ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਅਤੇ ਰਹਰਾਸਿ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਵਾਨ ਲਗਦਾ ਸੀ।
ਹ) ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਭਾਈ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਸਮੁੱਚੇ ਪਿੰਡ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਦੇ ਸਨ।
ਕ) ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸਤਿਸੰਗ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਨਾਲ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਇਕ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਤਾਂ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿੰਤੂ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।8 ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ’ ਦਾ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਸੰਬੰਧੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਵਜੋਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਜਿਤਨੀ ਵਿੱਦਿਆ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।9

ਗੁਰਦੁਆਰਾ : ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਸਥਾਤਮਕ ਸਰੂਪ

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ’ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ’ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪੱਖ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਰੂਪ ਤਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸਰੂਪ ਉਹੀ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੇ ਸੰਸਥਾਤਮਕ ਪੱਖੋਂ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ’ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ’ ਅਤੇ ‘ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸੇਵਾ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਪਰਸਪਰ ਏਕਤਾ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚਲੇ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ’ ਅਤੇ ‘…ਸਰਬੱਤ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਕੇ ਬੋਲੋ ਜੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਦੇ ਬੁਲੰਦ ਬੋਲੇ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ’ ਦੀ ਆਤਮਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਜਾਮਨ ਹਨ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸਥੂਲ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇੱਥੇ ‘ਪੂਜਾ ਅਕਾਲ ਕੀ, ਪਰਚਾ ਸ਼ਬਦ ਕਾ, ਦੀਦਾਰ ਖਾਲਸੇ ਕਾ’ ਵਾਲਾ ਅਮਲ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਜੁੜ ਕੇ ਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਉਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇਹੀ ਫਰਕ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਭੇਖ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਸਗੋਂ ਅਜਿਹੇ ਅਗਿਆਨਮਈ ਅਤੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦੀ ਅਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ/ਅਭਿਆਸ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਘੜ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ’ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਸੋ ਸਚੁ ਮੰਦਰੁ ਜਿਤੁ ਸਚੁ ਧਿਆਈਐ॥
ਸੋ ਰਿਦਾ ਸੁਹੇਲਾ ਜਿਤੁ ਹਰਿ ਗੁਣ ਗਾਈਐ॥
ਸਾ ਧਰਤਿ ਸੁਹਾਵੀ ਜਿਤੁ ਵਸਹਿ ਹਰਿ ਜਨ ਸਚੇ ਨਾਮ ਵਿਟਹੁ ਕੁਰਬਾਣੋ ਜੀਉ॥10

ਗੁਰਦੁਆਰਾ : ਸਿੱਖ ਆਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਹ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਘੜ ਕੇ ਇਕ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਜਿਤਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਕਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ, ਨਿੱਤਨੇਮ (ਨਿੱਤਨੇਮ ਦਾ ਪਾਠ, ਅਰਦਾਸ, ਹੁਕਮਨਾਮਾ), ਕੀਰਤਨ, ਕਥਾ, ਕੜਾਹ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਿ, ਸੰਗਤ-ਪੰਗਤ, ਸੇਵਾ (ਲੰਗਰ, ਝਾੜੂ, ਪੱਖਿਆਂ ਅਤੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ) ਆਦਿ ਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਨਿਤਾ-ਪ੍ਰਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦਾ ‘ਨਾਮ, ਦਾਨ, ਇਸ਼ਨਾਨ’ ਦਾ ਤ੍ਰੈ-ਨੁਕਾਤੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਅਮਲ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਪੂਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।11 ਜਿਗਿਆਸੂ ਜਦ ਸ਼ਰਧਾ ਸਹਿਤ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ‘ਨਾਮ’ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਾਣਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ‘ਦਾਨ’ ਨਾਲ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਇਸ਼ਨਾਨ’ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਸਵੱਛਤਾ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗੁਰ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਸਰੋਵਰ ਇਸੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਲਖਾਇਕ ਹਨ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਦੇਗ ਤੇਗ ਫ਼ਤਹ’ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਵੀ ਇੱਥੇ ਰੂਪਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਆਤਮਕ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਪੱਖ ਇਕਸਾਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਤਨਦੇਹੀ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸਾਰਾ ਕਾਰਜ ਸੰਗਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸੇਵਾਦਾਰ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਕਾਰਜ ਸੰਗਤ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਜ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਨ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਚਾਨਣ- ਮੁਨਾਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਬਾਹਰ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਜੁਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ‘ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ’, ‘ਖਾਲਸਾ ਏਡ’ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਸੇਵਾ ਦੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਖੱਟਣ ਲਈ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਗੋਂ ਵਿਿਚ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ ॥ ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ ॥ ਦੇ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਖਾਤਰ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਿਸ਼ਾਕਮ ਸੇਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਭਾਰੀ ਫਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਜਾਂ ਧਾਂਦਲੀਆਂ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਡਿਊਟੀ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਇਸ ਸੇਵਾ ਦਾ ਆਤਮਕ ਫ਼ਲ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਲਗਨ, ਸੇਵਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਭਾਵਨਾ, ਸਿੱਖਿਆ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਪਾਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਗਰ ਜ਼ਰੀਆ ਨਹੀਂ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਇੱਥੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉੱਤਮ ਸਿੱਖਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਾਉਣ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਚੇਟਕ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਿੱਖੀ ਅਮਲ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਚਾਅ ਇਸ ਰੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ’ ਸਿੱਖ ਆਚਾਰ-ਵਿਵਹਾਰ ਲਈ ਇਕ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਾਭ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਵੀ ਇਕ ਉੱਤਮ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ : ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖ

ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਵੀ ਹਰ ਸਿੱਖ ਕਾਇਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗੁਰਧਾਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਲਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਸੁਰ ਹੋਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਪਰਿਪਾਲਣਾ ਦੇ ਅਮਲ ਨੂੰ ਰਲਗੱਡ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖ ਪੇਤਲਾ ਪੈਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਰੂਪ (ਸਿਧਾਂਤਕ) ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।

ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਕਤ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਕਿਤਨੀਆਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਖ ਦਾ ਬਦਲ ਜਾਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਬਜ਼ੁਰਗੀ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣ ਦੇ ਤੁਲ ਹੈ। ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਕ ਪੱਥਰ ’ਤੇ ਉੱਕਰੇ ਪੰਜੇ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਾਕਿਆ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪੰਜੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਉੱਥੋਂ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਤਿਰਛਾ ਕਰ ਕੇ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ’ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਬਜ਼ੁਰਗੀ ਖੋ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਕ ਹੇਠ ਲਿਿਖਆ ਬੇਨਤੀਨੁਮਾ ਨੋਟ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ :

“ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੰਥ ਦੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਰੁ ਗੁਰਦਵਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਜਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ (ਅੱਗੇ) ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਯਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਬਦਲਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਅਰ ਕਦੇ ਤ੍ਰਾਸ਼ ਖ੍ਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।”12

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਸੰਤੋਖਸਰ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਰੋਵਰ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਲਈ ਬੜੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਮਕਾਲੀ ਅਖਬਾਰ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ’ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਦੇ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਮਕਾਨ ਬਣਨ ਨਾਲ ਉਹ ਨਾ ਰਹੀ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਦਾ ਇਕ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਇਸ ਦੇ ਆਸ- ਪਾਸ ਮਕਾਨ ਨਾ ਬਣਨ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਉਤਨੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ।13

ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਉਤਨੀ ਹੀ ਹੈ ਜਿਤਨਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ। ਜੇ ਇਹ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖ ਇਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ : ਇਮਾਰਤੀ ਪੱਖ

ਅਨਮਤਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦਾ ਇਮਾਰਤੀ ਅੰਤਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੋਣੇ ਇਸ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਓ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ’ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸ਼ਬਦ ਪੇਸ਼ ਹਨ :

“. . .ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਆਦਕਾਂ ਪਾਸੋਂ ਇਹ ਫਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੁਸਲਾਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਸੀਤਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕੇ ਪਾਸੇ ਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਗਿਰਜਿਆਂ ਵਾਂਙ ਪਹਾੜੀ ਕੰਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਉਤਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਠਾਕਰ ਦੁਆਰੇ, ਸ਼ਿਵਦੁਆਲੇ ਆਦਕ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰ (ਗੁਰਦੁਆਰੇ) ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। . . .ਗੁੰਬਜ ਅਤੇ ਕਲਸ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਦੇ ਗੁੰਬਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਗੁੰਬਜਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, . . .ਦੀਵਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਫੁੱਲ ਬੇਲ ਬੂਟਾ ਆਦਕ ਦੇ ਨਕਸੇ ਯਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਮੂਰਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਗੁੰਬਜਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਕਲਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਗਿਰਜਿਆਂ ਦੀ ਸਲੀਬ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਨਾ ਸ਼ਿਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਸੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਤ੍ਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾ ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਲਾਈਦਾਰ ਮਟੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।……।”14

ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਸੇਧਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਛਤਰ, ਵੇਦਾਂਤ (Pantheism) ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉਪਰਲਾ ਕਲਸ ਇਕੀਸ਼ਵਰਵਾਦ15 (Monotheism) ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰਬਰਾਹ ਕਰਨੈਲ ਜੁਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਬਰਾਹੀ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਲਸ ਉੱਪਰ ਛਤਰ ਲਗਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ’ ਨੇ ਅਯੋਗ ਦੱਸਦਿਆਂ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਅਗਿਆਤ ਹੋਣ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ, ਉੱਥੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਵੇਦਾਂਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛਤਰ, ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਉਪਾਸ਼ਕ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਕਲਸ ਉੱਪਰ ਲਗਾਉਣੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਾਢ ਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਜ- ਕਲ੍ਹ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ : ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ

‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ’ ਹਥਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦੇਹ ਸਰੂਪ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੌਂਪੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ‘ਸੰਗਤ ਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ’ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਕੱਤਰ ਤੇ ਸੰਗਠਤ ਹੋਣ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਪੜਾਅ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 22 ਮੰਜੀਆਂ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ) ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਹਰ ਮੰਜੀ ਦਾ ਇਕ ਮੁਖੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਮੰਜੀਦਾਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਜੀਦਾਰ ਦੇਸ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਕੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਮੰਜੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ 54 ਪੀੜਿਆਂ ਵਿਚ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਯੋਗ ਗੁਰਸਿੱਖ ਮੰਜੀਆਂ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾ ਜੁੜਦਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਮਸੰਦਾਂ ਦੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਦੁਸ਼- ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਚਲਣ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜ ਕੇ ‘ਗੁਰ ਸੰਗਤਿ ਕੀਨੀ ਖਾਲਸਾ’16 ਦੇ ਵਚਨ ਮੂਜਬ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਵੇਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰੀਆ ਉਹ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਆਚਾਰ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।17 ਅਠਾਰਵ੍ਹੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦ ਖਾਲਸਾ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਠੀਆਂ ’ਤੇ ਹੀ ਰੈਣ-ਬਸੇਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਕਟਮਈ ਦੌਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ- ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਸਥਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਵਜੋਂ ਮੁਢਲਾ ਫਰਜ਼ ਸਮਝਦਿਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤਕੜੀਆਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਲੁਆਈਆਂ। ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਮਹੰਤ ਐਸ਼ਪ੍ਰਸਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ। ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਗਾੜਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ’ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੰਥ ਹਵਾਲੇ ਲਿਆ ਫਿਰ 1920 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਪੰਥ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸੰਸਥਾ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀ। 1925 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਰੁਦਆਰਾ ਐਕਟ ਪਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਕ ਵਿਧਾਨਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲਗਿਆ। ਹੁਣ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਧੀਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਸੈਕਸ਼ਨ 85 ਅਤੇ ਸੈਕਸ਼ਨ 87 ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਕੱਤਰ, ਵਧੀਕ ਸਕੱਤਰ, ਮੀਤ ਸਕੱਤਰ, ਇੰਚਾਰਜ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਮੈਨੇਜਰ ਆਦਿ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਸੋ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਸਤਿ ਆਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਥੰਮ੍ਹ ਵੀ ਹੈ। ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ’ ਸੰਸਥਾ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਹੈ, ‘ਗੁਰੂ ਘਰ’ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ/ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਅਮਲ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਕੋਈ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਰੰਗ, ਨਸਲ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਬਿਨਾਂ ਆਤਮਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਮੁਢਲੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਲੋੜਾਂ ਹਾਸਿਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਦਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਪੱਖੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਾਖੂਬ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ’ ਦੇ ਸੰਸਥਾਤਮਕ ਸਰੂਪ ਦੀ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਲੋੜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।