ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਨਰ ਉਥਾਨ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਆਰੀ ਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ' ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਫ਼ਲ ਹੈ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤੇ ਰੁਜਗਾਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਪਰਪੱਕ ਰੱਖਣਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਨ, ਅਨੁਸਾਰ ਇਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਬਾਕੀ ਕਾਲਜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਮੰਤਵ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਆਮ ਕਾਲਜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਹ ਕਾਲਜ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ' ਅਖਵਾਉਣ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸਿੱਖ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰਮੀ ਤੇ ਪੰਥ ਸੇਵਕ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ।

ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀਵਾਨਾਂ (ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਜ਼ੋਰ ਫੜਦਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਲਈ ਸਥਾਨ ਦੀ ਚੋਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਦੋਵੇਂ ਦੀਵਾਨ ਇਕ ਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ; ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਲਾਹੌਰ ਵਾਲੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਇਹ ਕਾਲਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲੇ ਇਹ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਖੀਰ 5 ਮਾਰਚ,1892 ਈ. ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਇਸ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਬਹੁਪੱਖੀ ਨਿੱਗਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਨ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।

ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 5 ਮਾਰਚ, 1892 ਈ. ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਸਰ ਜੇ. ਬੀ. ਲਾਇਲ ਦੁਆਰਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਉਨਤੀ ਵਾਸਤੇ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਨਾ ਮਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰਾਂ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੌਂਸਲਾ ਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਕਾਲਜ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1903 ਈ. ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਮਿ. ਚਾਰਲਸ ਰਿਵਾਜ਼ ਨੇ ਕਾਲਜ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਪੱਤਰ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਕਾਲਜ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਇਹ ਪੱਤਰ ਅਸਲ ਕਾਪੀ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਉਲਥਾ ਕੇ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ' ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਵੰਨਗੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ :

“ਮੈਂ ਕਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦਾ ਮੁਲਾਹਿਜਾ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਬੋਰਡਿੰਗ ਹਾਊਸਾਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਰ ਚੰਗੀਆਂ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ......। ”

ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਉਨਤੀ ਹਿੱਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਅਪੀਲਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

12 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1904 ਈ. ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਡਾ. ਡਬਲਿਊ. ਐਚ. ਰੈਟਿੰਗਨ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲਸਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਦੌਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਇਕੱਠ ਸੀ। ਇਸ ਜਲਸੇ ਨੇ ਪੰਥ ਦੀ ਨਿਘਰ ਰਹੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਇਸ ਕਦਰ ਮੋੜਾ ਪਾਇਆ ਕਿ ਅਨਮਤੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ‘ਅਬਜ਼ਰਵਰ’ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਜਲਸੇ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਬੁਰਾ ਮਨਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬੇਬਾਕ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਜਾਇਜ਼ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਮਿ. ਕੋਲ (ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ) ਨੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਪੜ੍ਹੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਖ਼ੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਬੀ. ਏ. ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੋਧ ਸਿੰਘ (ਭਾਈ) {ਪਹਿਲੇ ਵੀ. ਸੀ. ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ} ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਵਲ ਰਹੇ। 18 ਨਵੰਬਰ, 1904 ਈ. ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਵੱਡੀ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਗਵਰਨਰ ਪੰਜਾਬ ਚਾਰਲਸ ਰਿਵਾਜ਼ ਨੇ ਰੱਖਿਆ। 11 ਦਸੰਬਰ, 1904 ਈ. ਨੂੰ ਗਵਰਨਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ ਵੇਲਜ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਆਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਜੀਫ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ।

ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅਵਸਰ ’ਤੇ ਚੀਫ਼ ਖੁਲਾਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਉਦਮਾਂ ਨਾਲ 2800 ਰੁਪਏ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਾਸਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੀ। ਕਾਲਜ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਹਿੱਤ ਕੁਝ ਪੰਥ-ਦਰਦੀਆਂ ਨੇ ਜੁਲਾਈ 1903 ਈ. ਵਿਚ ਮਾਸਿਕ ਚੰਦੇ ਦੇਣੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜ ਚੀਫ ਕੋਰਟ ਪਟਿਆਲਾ, ਸ. ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਇੰਜੀਨੀਅਰ, ਭਾਈ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਭਾਈ ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਸ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ. ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਸਬ ਓਵਰਸੀਅਰ ਕਾਲਾ ਬਾਗ, ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸਬ ਓਵਰਸੀਅਰ ਮਰਦਾਨ, ਡਾ. ਮਇਆ ਸਿੰਘ, ਸ. ਗੋਕਲ ਸਿੰਘ ਸਬ ਓਵਰਸੀਅਰ ਉਨਾਓਂ, ਭਾਈ ਗੈਹਲ ਸਿੰਘ ਮਸੂਰੀ, ਸ. ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਆਟੇ ਵਾਲੇ ਲਾਹੌਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮਾਸਿਕ ਚੰਦੇ ਦੇਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਨਾਮਵਰ ਅਧਿਆਪਕ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਕੱਤਰ ਸ਼ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ। ਕੁਝ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਹੈ।

ਅਪ੍ਰੈਲ 1905 ਈ. ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ, ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੱਜ ਚੀਫ਼ ਕੋਰਟ ਪਟਿਆਲਾ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ, ਭਾਈ ਕਾਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀਂਦ, ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰਥਲਾ, ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਫਰੀਦਕੋਟ, ਕੈਪਟਨ ਹਿਲ ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਡਨਲਪ ਸਮਿਥ ਬਤੌਰ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਗਏ। 10 ਮਈ, 1908 ਈ. ਦੀ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਕਾਲਜ ਕੌਂਸਲ ਦੇ 25 ਮੈਂਬਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਤੇ 26 ਮੈਂਬਰ ਸਰਕਾਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ (ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ, ਰਾਵੀ ਪਾਰ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਉਰਾਰ) 'ਚੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਲਿਖਤੀ ਨੋਟ ਰਾਹੀਂ ਇਲਾਕਾਈ ਵੰਡ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਧੜੇਬੰਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਖਦਸ਼ਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।

ਮਈ 1905 ਈ. ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਨ ਸਟਾਫ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਬਤੌਰ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਐਮ.ਏ., ਐਲ.ਬੀ.ਬੀ. ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ, ਸ. ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਸੀਨੀਅਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ, ਸ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਬੀ.ਏ., ਐਲ.ਐਲ.ਬੀ. ਅਤੇ 2 ਦਸੰਬਰ, 1923 ਈ. ਨੂੰ ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਤੌਰ ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਅਧਿਆਪਕ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਕਾਲਜ ਦੀ ਉਨਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਚਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕਿਤਨੇ ਕੁ ਅਸਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਹੋਏ, ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ` ਵਿਚ ਛਪੀ ਚਿੱਠੀ ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਸਿੱਖ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਇਸ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਲਈ ਮਾਇਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਦੇ ਵੰਨਗੀ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ :-

“ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਬੜਾ ਧਨਯਾਬਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਪੜ੍ਹਨ ਆਇਆ, ਜਿਥੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਲੋਕ ਦੋਵੇਂ ਸੌਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਭਾਈਆਂ ਅਗੇ ਅਰਜ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਆਪਣਿਆਂ ਲੜਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਛੇਤੀ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਭੇਜੋ, ਅਜ ਕਲ੍ਹ ਤਾਂ ਐਸੀ ਅਛੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੈ ਕਿ ਜਿਤਨੀ ਤਾਰੀਫ ਕਰੀਏ ਥੋੜੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਇਥੇ ਲੜਕੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਪਕੇ ਵਾਕਫ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ “ਇਕ ਪੰਥ ਦੋ ਕਾਜ’ ਵਾਲੀ ਗਲ ਹੈ।”

ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਵਿਚ ਛਾਪੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਕਵੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਕ ਬੰਦ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਦੇਖੋ :

“ਸੁਨ ਅਰਜ ਮੇਰੀ ਐ ਕੌਮ ਪਯਾਰੀ।
ਦਿਨ ਦਿਨ ਤੂੰ ਕਰੇਂ ਕੀ ਜਗ ਤੇ ਭਾਰੀ।
ਰਹੈ ਫਲਦੀ ਫੁਲਦੀ ਸਦਾ ਤੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਉਤੇ।
ਰਬ ਕਰੇ ਨਾ ਲਗੇ ਤੈਨੂੰ ਜਰਾ ਸੁਤੇ।
ਉਠ ਜਾਗ ਵਧਾਈ ਲੈ ਲੈ ਜਗ ਵਿਚ ਧੱਕਾ।
ਬਨ ਕਾਲਜ ਖਾਲਸਾ ਬਜੇ ਪੰਥ ਕਾ ਡੰਕਾ "

ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਲਜ ਵਾਸਤੇ ਚੰਦਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ’ ਦੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਯਥਾਯੋਗ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਾਲਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਅਧੀਨ ਨਵੰਬਰ 1920 ਈ. ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵਸੀਕਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦਫ਼ਾ ਕੱਢ ਕੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋਇਆ। ਇਕ ਆਰਜ਼ੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ, ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਅਤੇ ਸ਼ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਬਣੇ, ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ, ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਐਮ.ਏ. ਅਤੇ ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮੈਂਬਰ ਲਏ ਗਏ। ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਕੌਂਸਲ ਵਿਚ 56 ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 80 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ :ੳ) 40 ਮੈਂਬਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਣੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ- ਪਟਿਆਲਾ 17, ਜੀਂਦ 7, ਨਾਭਾ 7, ਕਪੂਰਥਲਾ 4 ਫਰੀਦਕੋਟ 4, ਕਲਸੀਆ 1. ਅ) ੪੦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ੨੦ ਮੈਂਬਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਕੌਂਸਲਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣੇ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਗਏ:- 10 ਬਾਰੀ ਦੁਆਬ ਵਿੱਚੋਂ, 5 ਰਾਵੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੋਂ, 5 ਬਿਆਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ। ਬਾਕੀ 20 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀਆਂ ਤੈਅ ਹੋਈਆਂ ਸਨ:-

ਕਾਲਜ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 7, ਸਿੱਖ ਕਾਲਜਾਂ (ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਛੱਡ ਕੇ) ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਹਾਈ ਸਕੂਲਾਂ ਵੱਲੋਂ 4, ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ 3, ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਮੇਟੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਵੱਲੋਂ 3, ਸਿੱਖ ਲੀਗ ਵੱਲੋਂ 3, ਕੌਂਸਲ ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਆਨਰੇਰੀ ਸਕੱਤਰ ਚੁਣੇਗੀ। ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਕੋਈ ਤਨਖਾਹਦਾਰ ਮੈਂਬਰ ਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ 26 ਮੈਂਬਰ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਅਤੇ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣਗੇ। ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 13 ਮੈਂਬਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲੈਣੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਏ :- ਪਟਿਆਲਾ 5, ਜੀਂਦ, ਨਾਭਾ, ਫਰੀਦਕੋਟ, ਕਪੂਰਥਲਾ 2-2, ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ।

ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਹਵਾਲੇ ਹੋਣ ’ਤੇ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ' ਨੇ ਮੁੱਖ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਨੋਟ ਛਾਪਿਆ ਕਿ ਇਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਸੁਹਿਰਦ ਇਰਾਦੇ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਹਤਰੀਨ ਦਰਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ' ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਕੌਮੀ ਆਨ-ਸ਼ਾਨ ਇਸ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਾਲਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸਿੱਖ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀਆਂ ‘ਸਿੱਖਿਆ’ ਵਾਲੇ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ। ਲੇਕਿਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੁਝ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਗੱਲ ਕਰ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਾਂ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਤਹਿਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ।