ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਕ ਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ 1872 ਈ. ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1867 ਈ. ਵਿਚ ਮੁਨਸ਼ੀ ਹਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਤੇ ਫਿਰਾਇਆ ਲਾਲ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਪੱਤਰ ‘ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ’ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸਿਧ ਸਿੱਖ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸੀ ਪਰ ਪਹੁੰਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਸੀ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਇਸ ਪੱਤਰ ਦੇ ਛਪਣ ਸਮੇਂ ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੋ ਹੋਰ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਹੋਏ ਇਕ ‘ਸੁਕਾਵਿਯ ਸੰਬੋਧਨੀ (1875 ਈ.) ਜੋ ਪੰਡਿਤ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸਕਾਵਿਯ ਸੰਬੋਧਨੀ ਉਹ ਨੀਂਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦਾ ਮਹਲ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਸੀਸ ਇਸ ਪਰਚੇ ਨੂੰ ਨਸੀਬ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਕਵੀ ਚੰਦਰੋਦਿਯਾ’(1876 ਈ.) ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਕਲਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਤਨਾ ਪਿੰਗਲ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਨਿਰੋਲ ਕਾਵਿ ਸੰਬੰਧੀ ਵਾਕਫੀਅਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।

ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ 1880 ਈ. ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸਪਤਾਹਿਕ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਖ਼ਬਾਰ’ ਜਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਬਾਕਾਇਦਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ੁਧ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਪਰਚਾ ਸੀ।

ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਹੋਰ ਸਪਤਾਹਿਕ, ਅੱਠ ਜਾਂ ਦਸ ਰੋਜ਼ਾ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

1. ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਖਬਾਰ : ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 1881 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਖਬਾਰ’ ਸ਼ੁਧ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਛਪਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੀ। ਇਹ ਪੱਥਰ ਛਾਪੇ ਦੁਆਰਾ ਛਪਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਪਾਦਕ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਵਹੀਰੀਆ ਇਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣੇ। 1893 ਈ. ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਇਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸ. ਅੰਤਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣੇ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਦਾ ਮੰਤਵ ਨਿਰੋਲ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦਕਾ ਹੀ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਵਿਛ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ 1883 ਈ. ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ 1885 ਈ. ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਲਾਹੌਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸੰਪਾਦਕੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸੰਬੰਧੀ ਲੇਖ ਤੇ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵੀ ਛਪਦੀਆਂ ਸਨ।

2. ਖਾਲਸਾ ਅਖਬਾਰ : ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਰਚਾ 12 ਜੂਨ, 1886 ਈ. ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਪਾਦਕ ਗਿਆਨੀ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਫਰੀਦਕੋਟੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਪਿੱਛੋਂ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਕਲਮ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕ ਦਿੱਤੀ। ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਇਸ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਧਾਂਕ ਜਮਾਈ ਰੱਖੀ ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨਾ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਵੇਦ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਬੜਾ ਕਮਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਗਰ ਦਲੀਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਹੀ ਔੜਦਾ ਸੀ। ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੰਨੀ ਕਤਰਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਵੀ ਵੀ ਸਨ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮੁੱਖ ਲੇਖ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਲਿਖ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਬਹਿਸ-ਮੁਬਾਹਸਿਆਂ ਦੀ ਉਹ ਜਿੰਦ-ਜਾਨ ਸਨ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਚਾਰ-ਬਹਿਸਾਂ ਤਾਰੀਖੀ ਹੈਸੀਅਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਵਾਮੀ ਦਇਆ ਨੰਦ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੰਵਾਦ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਆਪ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ ਉਹੀ ਥਾਂ ਸੀ ਜੋ ਤੀਹ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਜਾ ਕੇ ਉਰਦੂ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ ਮੌਲਾਨਾ ਜ਼ਫਰ ਅਲੀ ਖਾਂ ਮਰਹੂਮ ਨੂੰ ਨਸੀਬ ਹੋਈ ਸੀ।

3. ਗੁਰਮਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਇਹ ਦਸ ਰੋਜ਼ਾ ਪੱਤਰ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1893 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਛਪਣ ਲਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਗਿਆਨੀ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਵਹੀਰੀਆ ਸੀ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਧੜੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਪੂਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਬੜੀਆਂ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅਪੀਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਕ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :

ਸ੍ਰਬਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਘਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੀ, ਸ੍ਰਬਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਿਤਕਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਬੁਧੀਮਾਨਾਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਪਾ ਚੁਕੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਤੇਜ ਬਲ ਅਤੇ ਸੁਭਾਗਤਾ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਡਿਆਈ ਦੀ ਬ੍ਰਿਧੀ ਤਦ ਤੋੜੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜਦ ਤੋੜੀ ਉਸ ਦੇਸ ਦੀ ਅਸਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਬ੍ਰਿਧੀ ਨਾ ਹੋਵੇ . . . ਤਾਂ ਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇਸ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।”

4. ਖ਼ਾਲਸਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ : ਇਹ ਸਪਤਾਹਿਕ ਪੱਤਰ ਦੀਵਾਨ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ 1886 ਈ. ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸ ਬੂੜ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਸ. ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਇਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸੀ। ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ 1889 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।

5. ਖ਼ਾਲਸਾ : ਇਹ ਸਪਤਾਹਿਕ ਪੱਤਰ 1886 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਛਪਦਾ ਰਿਹਾ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਨੀਤੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਤੰਗੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।

6. ਖਾਲਸਾ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) : ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੱਤਰ ਭਗਤ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੇਠ ਛਪਣ ਲੱਗਾ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਭਾਈ ਮਈਆ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਰਹੇ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨਤਾ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਕਰਨਲ ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਾਇਕ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਪੱਤਰ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ।

7. ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਗਜ਼ਟ : ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 1890 ਈ. ਵਿਚ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਗਜ਼ਟ' ਨਾਂ ਦਾ ਸਪਤਾਹਿਕ ਪੱਤਰ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸ. ਲਾਹੌਰਾ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਚਸ਼ਮਾਏ-ਨੂਰ ਪ੍ਰੈਸ ਵਿਚ ਛਪਦਾ ਸੀ। 1895 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਪੱਤਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।

8. ਲਾਇਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਗਜ਼ਟ : ਇਹ ਸਪਤਾਹਿਕ ਪੱਤਰ 1891 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੈਸ ਸਿਆਲਕੋਟ ਤੋਂ ਛਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਅੱਧਾ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਤੇ ਅੱਧਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸ. ਗੁਰਦਿਤ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ 1893 ਈ. ਤੋਂ ਸ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਇਹ ਪੱਤਰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਦੀ 1, 8, 16 ਅਤੇ 24 ਤਾਰੀਕ ਨੂੰ ਛਪਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਬਿਹਤਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਾਲ ਉਰਦੂ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲਾਭ ਹੋਇਆ।

9. ਖ਼ਾਲਸਾ ਗਜ਼ਟ : ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇਹ ਪੱਤਰ 1885 ਈ. ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਮਈਆ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਫਿਰ 1894 ਈ. ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਨਿਕਲਣ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ. ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ ਬਣੇ। ਇਹ ਪੱਤਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ।

10. ਪੰਜਾਬ ਦਰਪਣ : ਇਹ ਸਪਤਾਹਿਕ ਪੱਤਰ ਜੁਲਾਈ 1885 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਛਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸ. ਲਾਹੌਰਾ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗੂ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਲਿਖਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਛਾਪੇ ਖਾਨਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਥੁੜ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦਰਪਣ ਨੇ 3 ਅਗਸਤ, 1885 ਈ. ਦੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਬੜੇ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ : “ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੰਦਰ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿ ਉਹ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਜ੍ਹਬ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਵਿਚ, ਯਾ ਉਸ ਦੀ ਹਦ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਮਜ੍ਹਬ ਦੀ ਬਾਤ-ਚੀਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਕਰਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਜਾਂ ਉਹ ਆਦਮੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਨਾਲ ਕੋਈ ਉਸ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।”

ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਉਕਤ ਟਿੱਪਣੀ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ :

“ਯਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਰ ਕੀ ਹੁਣ ਹਾਲ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਸਿਰਫ ਸਿਖ ਧਰਮ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਉਥੇ ਹਾਫ਼ਜ਼ ਅਰ ਨਜ਼ੀਰ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਅਰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਡਿਓਢਾਂ ਪੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਕੇ ਲੋਕੀਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ... ....ਪ੍ਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਪੁਰਾਨਾ ਦੀ ਕਥਾ ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਫ਼ੀਚਰ ਸੀ। ਹਰ ਸੰਪਰਦਾ ਤੇ ਹਰ ਮਤ ਤੇ ਹਰ ਖਿਆਲ ਦਾ ਆਦਮੀ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਪਾਠ ਯੱਗ, ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।”

11. ਸੱਤ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ : ਇਹ ਪੱਤਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲੋਂ 1895 ਈ. ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਚਲ ਕੇ ਹੀ ਇਹ ਪੱਤਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

12. ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੌਜਵਾਨ ਬਹਾਦਰ : ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਰੋਜ਼ਾ ਪੱਤਰ 5 ਅਕਤੂਬਰ, 1899 ਈ. ਨੂੰ ਛਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖੀ ਹਿਤ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਸਨ। ਪਿਛੋਂ ਸ. ਜੈਮਲ ਸਿੰਘ ਬਣੇ।

13. ਖਾਲਸਾ ਐਡਵੋਕੇਟ : ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮੰਗਾਂ ਸਰਕਾਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਹਫ਼ਤਾਵਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ 1904 ਈ. ਵਿਚ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਅੰਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਲਗੇ। ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਅਪੀਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

14. ਸ਼ੇਰ ਬਬਰ : ਉਰਦੂ ਦਾ ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਪ੍ਰੈਲ 1908 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਪੰਥਕ ਉਨਤੀ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।

15. ਇਸਤਰੀ ਸੁਧਾਰ : ਇਹ ਅੱਠ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਹਫ਼ਤਾਵਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਜੁਲਾਈ 1925 ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਹਿਤ ਨਿਕਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲੇ ਸੰਪਾਦਕ ਬੀਬੀ ਦੁਸਟ ਦਮਨ ਕੌਰ ਹੋਏ।

ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਵੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

1. ਵਿਦਿਆਰਕ ਪੰਜਾਬ : ਇਹ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਅਧੀਨ 1881 ਈ. ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰੈਸ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਚਾਨਣ ਫੈਲਾਉਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿੱਖ ਰੀਤਾਂ, ਵਿੱਦਿਆ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਪੱਤਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਚੱਲ ਕੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।

2. ਸੁਧਾਰਕ : ਇਹ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਵੀ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ 1885 ਈ. ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪੱਤਰ ਪਿਛਾਂਹ-ਖਿੱਚੂ ਜਾਂ ਸਨਾਤਨੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੜਕਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪੱਤਰ ਦੇ ਸਮਰਥਕ, ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਗੱਦੀ ਲਗਾ ਕੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸਿਟਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਧੜੇ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਾ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਗਿ. ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਿ. ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨੇ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਜਾਰੀ ਕਰਵਾ ਕੇ 18 ਮਾਰਚ, 1887 ਈ. ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰਵਾ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਉਪਰੰਤ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਛਿੜਨ ਨਾਲ 1888 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਪੱਤਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ’ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਕੱਸਣ ਲਈ ਕਾਰਟੂਨ ਛਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਨ।

3. ਸੁਧਾਰ ਪਤ੍ਰਿਕਾ : ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਛਪਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਦੋ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਗਿਦੂ ਮੱਲ ਤੇ ਸੰਤ ਦਾਸ ਦੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ 1891 ਈ. ਵਿਚ ਛਪਣ ਲਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਵੀ ਸਿਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੀਤਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਵਾਸਤੇ ਲਿਖਣਾ ਸੀ।

4. ਸੁਧਾ ਸਾਗਰ : ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਛਪਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਰਿਆਸਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਜੋ 1892 ਈ. ਵਿਚ ਨਾਭੇ ਤੋਂ ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੇਠ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਬੋਲੀ ’ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਰੰਗ ਵਧੇਰੇ ਸੀ।

5. ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਚਾਰ : ਇਸ ਨਾਮ ਦਾ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਗਿਆਨੀ ਉਤਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਹੇਠ ਗੁਲਜ਼ਾਰ-ਏ-ਮੁਹੰਮਦ ਪ੍ਰੈਸ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ 1888 ਈ. ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੱਟ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਖਰਚੀ ਨੂੰ ਭੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

6. ਖ਼ਾਲਸਾ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ : ਇਹ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ 17 ਮਈ, 1893 ਈ. ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਛਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਲਾਹੌਰਾ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਇਹ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਆਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ।

7. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਊਦੈ : ਇਹ ਪੱਤਰ 1882 ਈ. ਵਿਚ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪ੍ਰੈਸ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਉਰਦੂ-ਪੰਜਾਬੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਛਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬੇਦੀ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ।

8. ਸ਼ੁਧੀ ਪੱਤਰ : ਇਹ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ੁਧੀ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ, ਐਂਗਲੋ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰੈਸ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ 1896 ਈ. ਵਿਚ ਚਾਲੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਆਖਣਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਪਤਿਤ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਪੱਤਰ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੁਧੀ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀਆਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਨਾਤਨੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ, ਸ਼ੁਧੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪੱਤਰ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। 1899 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਪੱਤਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

9. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਮਤ ਪ੍ਰਚਾਰ : ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਵਾਸਤੇ 1892 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਇਕ-ਦੋ ਅੰਕੇ ਛਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

10. ਅਮਰ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਜਾਂ ਅਮਰ ਕੁੰਡ : ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿਤ ਇਹ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 1897 ਈ. ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ। ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪੱਤਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।

11. ਖਾਲਸਾ ਸੇਵਕ : ਇਹ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ 1903 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਦਿੱਕਤਾਂ ਕਾਰਨ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਫਿਰ ਜਨਵਰੀ 1913 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

12. ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਣ : ਇਹ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਵੱਲੋਂ 1 ਜਨਵਰੀ, 1906 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਰੀਰਕ, ਆਤਮਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਦੇਸ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਹਿਤ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਜਾਬੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪੱਤਰ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਛਪਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਫ਼ਤਾਬਿ-ਪੰਜਾਬ (ਪੰਦਰਾਂ ਰੋਜ਼ਾ), ਹਮਦਰਦ ਖਾਲਸਾ (ਮਾਸਿਕ), ਖਾਲਸਾ ਬਹਾਦਰ (ਸਪਤਾਹਿਕ), ਸਿੰਘ ਸਹਾਇ (ਸਪਤਾਹਿਕ) ਆਦਿ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਛਪਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਉਪਕਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰਨੀ ਸਭਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਉਰਦੂ 'ਚ ਅਖ਼ਬਾਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਗਤਾ ਕੋਲੋਂ ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਰਾਇ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਦਰਖ਼ਾਸਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਥੋੜੀਆਂ ਕੁ ਦਰਖ਼ਾਸਤਾਂ ਹੀ ਪੁੱਜੀਆਂ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਿਧ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੇ ਅਰੰਭ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰਾਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਪੱਖੋਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਗੱਲੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਜੇ ਅਭਾਵ ਹੈ ਸੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਕ-ਦੋ ਪੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਪੱਤਰ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਪੱਤਰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਕੁਝ ਪੱਤਰ ਰੀਸੋ ਰੀਸ ਤਜ਼ਰਬਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ, ਜੋ ਛੇਤੀ ਹੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਪੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿਹੜੇ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣੇ ਅਰੰਭ ਹੋਏ, ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਸਨ। ਇਕ ਇਹ ਕਿ ਸਾਰੇ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸਨ ; ਦੂਜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛਾਪਾਖਾਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਦਾ। ਜੇ ਛਾਪਾਖਾਨਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਮਾਲਕ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਛਾਪਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਬੇਸ਼ਕ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਟੱਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਤਕਰੀਬਨ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੱਤਰ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਛਪਾਈ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ। 1900 ਈ. ਤਕ ਛਾਪੇਖਾਨੇ ਥੋੜੇ ਅਤੇ ਪੱਤਰ ਵੱਧ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰੀ ਵ ਪੱਥਰ ਦੇ ਛਾਪੇਖਾਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਛਾਪਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ 1903 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ‘ਖਾਲਸਾ ਸੇਵਕ' ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ ਸੀ, ਪਰ ਅਚਾਨਕ ਛਾਪੇਖਾਨੇ ਦੀ ਦਿੱਕਤ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਉਸ ਨੇ ਹੇਠਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪਾਠਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਖਿਮਾ ਵੀ ਮੰਗੀ :

“ਪਿਆਰੋ ਸਜਨੋਂ ! ਇਹ ਪਤਰ ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਨਿਕਲਣਾ ਸੀ ਪਰ ਸਤੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ, ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਦੇ ਪਰਚੇ ਨਹੀਂ ਛਪੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾ ਛਪਣ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਣ ਹੈ?...ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਮਾਲੂਮ ਕਰਕੇ ਕਿ ਅਗੇ ਇਹ ਪਤਰ ਟਾਈਪ ਵਿਚ ਛਪਦਾ ਸੀ ਪਰ ਐਤਕੀ ਪੱਥਰ ਪਰ ਛਪਿਆ ਹੋਇਆ ਆਇਆ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਣ ਹੈ ? ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਪਰ ਰਤਾ ਦੀਰਘ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸੇ ਨਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਪਿਆਰੇ ਭਰਾਵੋ ! ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਛਪਣ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦਾ ਭੈ ਹੈ. ਨਾ ਹੀ ਮਾਯਾ ਦੀ ਤੋਟ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸਾਡੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਤੇ ਸੁਸਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀਆਂ ਦਿਕਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਛਪਣ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਬੜੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪਾ ਛਡੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਮਜਬੂਰੀ, ਲਾਚਾਰੀ ਤੇ ਬੇਬਸੀ ਕਾਰਣ ਇਹ ਪੱਥਰ ਪਰ ਛਪਵਾਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਕਠਨਾਈਆਂ ਅਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅਸੀਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਬਾਹਰ ਬੈਠੇ ਸੱਜਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕੀ ਪਤਾ ਲਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਉਨਤੀ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਛਾਪੇਖਾਨੇ ਬਿਨਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਿਆਰੇ ਮਿਤਰੋ ! ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਹੈ, ਪਿਆਰ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪਸੰਦ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਉਨਤੀ ਦਾ ਚਾਉ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਇਸ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਰਖਣ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਤ ਅਸੱਤ ਦੇਖਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਹੈ, ਤਾਂ “ਖਾਲਸਾ ਸੇਵਕ” ਲਈ ਪ੍ਰੈਸ ਦਾ ਸ਼ੀਘਰ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰੋ।” ਉਕਤ ਹਵਾਲੇ ਤੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਲਈ ਪ੍ਰੈਸ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਦਾ ਕਾਰਗਰ ਸਾਧਨ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕੇਵਲ ਪੰਥਕ ਸੇਵਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਧੀਨ ਹੀ ਇਹ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪੱਤਰ ਪੇਸ਼ਗੀ ਚੰਦੇ ਲੈਣ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਹੀ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚੰਦਾ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਠੀਕ, ਨਹੀ ਤਾਂ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਅਪੀਲਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵੀ ਬੜਾ ਸੀਮਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਉਰਦੂ ‘ਪੈਸਾ ਅਖਬਾਰ' ਲਾਹੌਰ ਵਰਗੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਉਰਦੂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਜਿਵੇਂ ‘ਵਤਨ, ‘ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ’ ‘ਰਫ਼ੀਕ’ ‘ਅਫਗਾਨ’ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਦੇਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਹਿੰਦੂ’ ਆਦਿ ਤਰੱਕੀ ਕਰਕੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਕਾਲ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਕਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ‘ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ’ ਅਤੇ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਅਰੰਭ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ‘ਵਜ਼ੀਰ ਹਿੰਦ ਪ੍ਰੈਸ' ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਨਾਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ‘ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ’ ਇਕ ਰਜਿਸਟਰਡ ਸਾਹਿਤ-ਸਮਿਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਮਾਰਚ 1897 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਚੋਣ ਹਰ ਸਾਲ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਸੁਰੀਤੀਆਂ ਦਾ ਚਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਸੁਸਾਇਟੀ ਵਲੋਂ ਇਸ ਦੇ ਸਹਿ-ਮੋਢੀ ਸੰਚਾਲਕ ਭਾਈ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪੰਥਕ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਭਾਈ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮੁਖੀ ਮੈਡਲ' ਦੇਣਾ ਵੀ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਅਨਮਤੀ ਵੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਟ੍ਰੈਕਟਾਂ ਦੇ ਰੀਵਿਊ ‘ਪਾਇਓਨੀਅਰ’ ਵਰਗੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਲਾਘਾ ਸਹਿਤ ਛਪਦੇ ਸਨ। ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਦੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਸਨ। ਪਰ ‘ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ’ ਕਿਸੇ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਦੇਣ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਫੁਟ ਉਪਰੰਤ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੁਝ ਕੁ ਸਜਣਾਂ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਗਲੇਰੇ ਕਦਮ ਪੁੱਟੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਾਠਕ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਹਿੱਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਗੁਟਕੇ, ਸਲੋਗਨ (ਮਾਟੋ), ਫੋਟੋਆਂ, ਵਧਾਈ ਪੱਤਰ, ਬਾਣੀ ਦੇ ਭਾਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨੀ ਟੀਕੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਮੌਲਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀਆਂ, ਧਰਮ ਰਖਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਫੁਟਕਲ ਟ੍ਰੈਕਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਬੜੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ, ਖਗੋਲ ਵਿੱਦਿਆ, ਭੂਗੋਲ, ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ, ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਟ੍ਰੈਕਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਐਡੀਸਨ ਨੇ ‘ਸਪੈਕਟੇਟਰ' ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ, ਧਰਮ, ਸਾਹਿਤ, ਦਰਸ਼ਨ, ਸਭਿਆਚਾਰ, ਫੈਸ਼ਨ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਉਵੇਂ ਹੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਨਿਰਗੁਣੀਆਰਾ’ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਸਮਾਜ, ਦਰਸ਼ਨ, ਭਾਈਚਾਰਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਜਨਸਮੂਹ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕਲਾ ਰਾਹੀਂ ਭਰਪੂਰ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਿ. ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ, ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਜੀ. ਬੀ. ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ‘ਨਿਰਗੁਣੀਆਰੇ’ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਇਕ ਖ਼ੂਬੀ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਟ੍ਰੈਕਟਾਂ ਵਿਚ ਥਾਂ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ‘ਸੁਪਨਾ’ ਨਾਮਕ ਟ੍ਰੈਕਟ ਪਾਠਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੜਾ ਸਾਲਾਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਉਨਤੀ ਪ੍ਰਥਾਇ ਇਸ ਪੱਤਰ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹਨ :

1. ਟ੍ਰੈਕਟ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਕ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਵਰਤਮਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ।
2. ਕੁਝ ਉਘੀਆਂ ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਪੱਛਮੀ ਤੇ ਏਸ਼ਿਆਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਇਸੇ ਪੱਤਰ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ Hero and Hero-Worship ਦਾ ‘ਕਲਾਧਾਰੀ ਤੇ ਕਲਾਧਾਰੀ ਪੂਜਾ'; ਜਾਪਾਨੀ ਦੇ Dwarf Trees ਦਾ ‘ਬੌਣੇ ਬੂਟੇ’ ਅਤੇ ਪਾਲੀ ਦੀ ‘ਸ਼੍ਰਮਣ ਨਾਦ’ ਦਾ ‘ਕਰ ਭਲਾ ਹੋ ਭਲਾ”, ਆਦਿ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹਨ।
3. ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਉਚਤਮ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਤੌਸੀਫ਼ੋਸਨਾ ਕ੍ਰਿਤ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ) ਲੱਭ ਕੇ ਸੰਪਾਦਨ, ਅਨੁਵਾਦਨ, ਵਿਆਖਿਆਉਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਆਦਿ ਦੀ ਲੀਹ ਵੀ ਇਸੇ ਨੇ ਤੋਰੀ।
4. ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ‘ਖਾਲਸਾ ਹੀਰਾ ਜੰਤਰੀ” ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਛਪ ਰਹੀ ਹੈ।
5. ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਉਥਾਨ ਵੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਬਹੁ ਪੱਖੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਟ੍ਰੈਕਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਏ।
6. ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੈਕਟਾਂ ਨੇ ਰਿਵਿਊ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਪਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਮੁਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਖਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ’ ਨੇ ਉਪਰੋਕਤ ਕਾਰਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਆਹਰ ਦੀ ਪਿਠ ਭੂਮੀ ਸਿਰਜੀ, ਜਿਸਦੀ ਛਾਪ ਇਸ ਦੇ ਸਾਰਥਕ ਸਿੱਟਿਆਂ ਦੀ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਪੰਨਿਆਂ ’ਚੋਂ ਲੱਭੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਫਲ ਤਜ਼ਰਬਾ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋਇਆ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਢ ਬੱਝ ਚੁਕਿਆ ਸੀ ਪਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਹੈ। ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਖਾਲਸਾ ਅਖਬਾਰ' ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ :

“ਅਸੀਂ ਬਹੁਤੇ ਤੇਜ਼ ਸਾਂ ; ਪਰ ਜੋ ਨੀਤੀ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਨੇ ਬਧੀ ਹੈ ਬੜੀ ਹਛੀ ਰਹੇਗੀ।” ਇਹ ਹਫ਼ਤਾਵਰੀ ਪੱਤਰ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ (17 ਨਵੰਬਰ, 1899 ਈ.) ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜੋ ਹੁਣ ਤਕ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਲੈਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਹ ਤਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਹਿਤ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਚਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਇਕ ਕਿਤਾਬ 'ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਫਿਕਰੇ ‘They are fast disappearing' (ਉਹ (ਸਿੱਖ) ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਟ ਰਹੇ ਹਨ) ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ‘ਨਹੀਂ, ਸਿੱਖ ਨਹੀ ਮਿਟ ਸਕਦੇ, ਗੁਰੂ ਕਰੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਇਸੇ ਹੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਸਫਲਾਵਾਂ'। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ ਜਜ਼ਬੇ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਸਦਕਾ ਜਿਹੜੀ (ਪੰਜਾਬੀ) ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਲੋਕ ਵਿਆਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਜਾਂ ਸਿਠਣੀਆਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖੋਂ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਫਾਈਲਾਂ ਵੇਖਿਆਂ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੇ ਵਕਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਕੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਰੋਕਿਆ, ਮਾਨੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ’ਤੇ ਬਹਾਰ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਕ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ :

“ਖਬਰਾਂ ਦੇ ਕਾਲਮ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਆਪ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਸਹਿਤ ਇਹ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਪ ਦੇ ਕੌਮੀ ਦਾਰੁਲਖ਼ਲਾਫੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਡੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਆਪ ਦੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਵਸਾਈ ਨਗਰੀ ਅਰ, ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੁ ਸਿਫਤੀ ਦਾ ਘਰ' ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਵਡਿਆਏ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚੋਂ ‘ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ’ ਨਾਮੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਅਖਬਾਰ ਆਪ ਦੀ ਸਚੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ, ਅਰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਆਪ ਦੇ ਹਥਾਂ ਵਿਚ ਫੜਿਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ....ਹੁਣ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਦਯਾ ਦਾ ਸਮਾ ਹੈ ਔਰ ਵਿਦਯਾ ਦੇ ਪਰਚਾਰਕ ਢੰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਖਬਾਰ ਇਕ ਭਾਰੀ ਨਮਿਤ ਕੌਮੀ ਤੇ ਧਾਰਮਕ ਤਰਕੀ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦੀ ਸਚੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੇ ਲਈ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚੋਂ ਅਖਬਾਰ ਨਿਕਾਲਨੇ ਦੀ ਲੋੜ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਅਖਬਾਰ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ।

ਉਕਤ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿਤ ਇਹ ਪੱਤਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ, ਸਿਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅਨੁਵਾਨ ਹੇਠ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸਿਖ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਮਲ ਨੂੰ ਸਾਮੂਹਿਕ ਸਿਖ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਿਹਾ।

ਸਾਰਾਂਸ਼

ਸਾਰ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਸਿਖੀ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਈ ਨਿਗਰ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਉੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹੋਈ ; ਇਕ ਤਾਂ ਸਿੱਖੀ ਬਾਰੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਖਬਾਰਾਂ/ਪਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਈਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਦੂਸਰਾ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਤਰਕਾਰੀ ਲਈ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਨ ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ/ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਅਥਾਹ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਲੇਖਯੋਗ ਦੇਣ ਹੈ।