‘ਰਹਿਤਨਾਮੇ’ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਅਹਿਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ' ਵਿਚ ਵਰਣਿਤ ਰਹਿਤਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰਹਿਤਾਂ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਉਧਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵੀ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਾਲੀ ਹੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਗਦ ਅਤੇ ਪਦ ਦੋਹਾਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਤਨਖਾਹਨਾਮਾ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਕੁਝ ਲੱਛਣ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਉਲਿਖਿਤ ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਰਹਿਤ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਲੇਖ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਹੋਂਦ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਵਥਾ ਹੱਲ ਲਈ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕਤਾ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਵੇਦਨਾਤਮਕ ਤੇ ਭਾਵੁਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਝੁਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਕਰਨ ਦੇ ਇਸਤਰੀ ਬਲ ਦੀ ਵੀ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ 'ਚੋਂ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਰਹਿਤਨਾਮਾ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ: ‘ਰਹਿਤਨਾਮਾ’ ਉਸ ਲਿਖਤ ਜਾਂ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਸਿੱਖ-ਰਹਿਤ ਦੀ ਰੀਤ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਰਚਨਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਦਵੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ (Scripture) ਵਜੋਂ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅੰਦਰਲੀ ਰਹਿਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ‘ਰਹਿਤਨਾਮੇ” ਪਦ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਜੋਂ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਧਿਨਿਖੇਧ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਕੇਤਾਵਲੀ ਵਿਚ ਕਰਨਯੋਗ ਜਾਂ ਧਾਰਨਯੋਗ ਕੰਮ ਨੂੰ ‘ਰਹਿਤ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਕਰਨਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾ ਧਾਰਨਯੋਗ ਕੰਮ ਨੂੰ ‘ਕੁਰਹਿਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ: ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸ੍ਰੋਤ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ/ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਹਿੱਤ ਸਿਧਾਂਤ-ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਮਲ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਦਰਜੇ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਜਾਤ-ਪਾਤੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੀਵਾਂ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਇਸਤਰੀ ਸੰਬੰਧੀ ਦੰਭੀ ਵਿਚਾਰਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਨਾਅਰਾ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਿਸ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਪਰਦੇ ਅਤੇ ਸਤੀ ਦੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ ਹੋਰ ਵਧਾਇਆ।

ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਬਤੌਰ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਅਤੇ ਨਿਰਸੰਕੋਚ ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ। ਅਜਿਹੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚੋਂ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਹਿੱਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਸਤਰੀ ਹੋਂਦ ਬਚਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੇਬਾਕ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰਪੂਰ ਮਾਰੂ ਰੁਝਾਨ ਮਾਦਾ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਅਵਿਕਸਿਤ ਰੂਪ ਕੁੜੀ ਮਾਰਨਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਲਈ ਇਕ ਵੱਡਾ ਗ਼ੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਕੁਕਰਮ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ‘ਕੁੜੀਮਾਰ’ ਸੰਬੰਧੀ ਸਖ਼ਤ ਤਾੜਨਾਵਾਂ ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਅਮਲ ਵਿਚ ਚੁੱਕੇ ਪੁਖਤਾ ਕਦਮ ਸਨ। ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ (ਛਿੱਬਰ) ਦੇ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਕੁਰਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾ-ਬਖਸ਼ਣਯੋਗ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਕੁਰਹਿਤ ਕੰਨਿਆ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਹੈ:

“ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖ ਮੁਸਦੀ-ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਤੁਰਕਾਂ ਦੀ ਵਿਚ ਹੋਵਨ ਇਕ ਕੰਨਿਆ ਹਤ, ਦੂਜਾ ਭਦਣ, ਤੀਜਾ ਬਿਖਿਆ (ਤਮਾਕੂ) ਇਹ ਨਾ ਕਰਨ, ਹੋਰ ਕਰਨ ਤਾਂ ਬਖਸਾਇ ਲੈਣ।””

ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ‘ਕੁੜੀਮਾਰ’ ਨਾਲ ਰੋਟੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਅਤੇ ਕੁੜੀਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਖੂਨੀ ਤਨਖਾਹੀਆ ਕਰਾਰ ਦੇਣਾ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਇਸ ਕੁਦਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਕਰਮ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਮਨਾਹੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੂਸਰੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰਨਾ ਜਾਂ ਕੁੜੀ ਮਾਰਨਾ ਵਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰਨ ਜਾਂ ਕੁੜੀਮਾਰਨ ਦੇ ਕਰਮ ਉਪਰੰਤ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਸਜ਼ਾ ਜਾਂ ਤਨਖਾਹ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੇਵਲ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ। ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਜਾਂ ਤਾਰਕਿਕ ਪੈਂਤੜੇ ਨਾਲੋਂ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਬਾਰੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ। ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਾਠ (Text) ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸਰਲ ਬੋਲੀ/ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਬਿਉਰਾ ਹਨ। ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ ਦੇ ਜਾਮਨ ਹਨ।

ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਜਾਚ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਵਿਹਾਰਕ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਕਾਰੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਨਜਾਇਜ਼ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਤਾੜਨਾ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਇਕ ਭੋਗਵਸਤੂ ਮੰਨਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਖੰਡਨ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਨਿੱਜ ਇਸਤਰੀ (ਪਤਨੀ) ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ, ਜਿਸ ਵਾਸਤੇ ‘ਤੁਰਕਣੀ ਸੰਗ’ ਅਤੇ ‘ਮੁਸਲੀ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਅਨੈਤਿਕ ਕਰਮ ਲਈ ਤਨਖਾਹ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਵਿਚ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਇਕ ਰਹਿਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੱਛਣ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ:

ਪਰ ਬੇਟੀ ਕੋ ਬੇਟੀ ਜਾਨੈ। ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਕੋ ਮਾਤ ਬਖਾਨੈ।
ਆਪਨਿ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸੋ ਰਤਿ ਹੋਈ। ਰਹਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਹੈ ਸੋਈ।

ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਨਾ ਕਰਨਯੋਗ ਪੰਜ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਤਿਆਗ ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿੱਜ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਤਾੜਨਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਵੀ ਸੰਮਲਿਤ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਯਤਨ ਉਸ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਅਧੂਰੇ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਘਿਰਣਾਮਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੋਂ ਜਿੱਥੇ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਦੀ ਹੋਂਦ 'ਤੇ ਸਵਾਲੀਆ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਰੁਚੀ ਤਹਿਤ ਪੁਰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੇ ਵਰਤਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਸੀ। ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਪੈਸੇ ਨਾ ਖਾਣ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਚੇਤਾਵਨੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਿੱਤ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਿਰੁਧ ਬੁਲੰਦ ਅਵਾਜ਼ ਹੈ:

ਧੀ ਭੈਣ ਕਾ ਪੈਸਾ ਖਾਇ। ਕਹੈ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਧਕੇ ਜਮ ਖਾਇ।

ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲਖਾਇਕ ਅਨੰਦ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਕੰਨਿਆ ਲਈ ਇਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਦਗੁਣ-ਸੰਪੰਨ ਧਰਮੀ ਵਰ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਮੂਲੋਂ ਰੱਦ ਦੇਣ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਈ ਗਈ ਰਹਿਤ ਇਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਿਰੁੱਧ ਤਾੜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੰਨਗੀ ਵਜੋਂ:

ਜੋ ਗੁਰੂ ਕਾ ਸਿੱਖ ਹੋਇ ਸੋ . . . ਕੰਨਿਆ ਦੇ ਨਾ ਪੈਸੇ ਖਾਏ। ਸਾਖ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ:

ਸਾਈ ਪੁਤ੍ਰੀ ਜਜਮਾਨ ਦੀ ਸਾ ਤੇਰੀ ਏਤ ਧਾਨ ਖਾਧੈ ਤੇਰਾ ਜਨਮ ਗਇਆ॥

ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਦਰਪੇਸ਼ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਕੀਕਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਰੂ ਮੁੱਦਾ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਸੀ। ਪੂਰਵ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਉੱਪਰ ਪਾਬੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਭਿੰਨ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਮੂਲੋਂ ਰੱਦ ਕਰਦੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਰਾਰੀ ਸੱਟ ਮਾਰਦਿਆਂ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮਝਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਜੋ 22 ਮੰਜੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦੀਆਂ ਮੁਖੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸਨ।

ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਿੱਖ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾਉਣ ਦੀ ਕੀਤੀ ਹਦਾਇਤ ਪਿੱਛੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਗੁਰ-ਦੀਖਿਆ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਗੁਰ-ਦੀਖਿਆ ਲੈਣ ਦੇ ਦਿਤੇ ਹੱਕ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕਰਾਉਣ ਹਿੱਤ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਗੁਰ-ਦੀਖਿਆ ਨਾ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹੀਆ ਐਲਾਨਿਆ ਹੈ:

ਜੋ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਣੀ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਨ ਦੇਵੇ, ਸੋ ਤਨਖਾਹੀਆ।

ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਭਾਈ ਚਉਪਾ ਸਿੰਘ (ਛਿੱਬਰ) ਦੇ ਵਿਚ ‘ਸਿੱਖਣੀ ਹਿੱਤ ਰਹਿਤ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਦਰਸਾਈ ਰਹਿਤ ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਅਮਲ ਦੀ ਸਿਖ਼ਰ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜਾਉਣ ਲਈ ਸਰਵ ਸਮਰਥ ਹੈ:

ਭਰਤੈ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰੈ।

ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚਲੀ ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਦਰਸਾਈ ਕੁੜੀ ਨਾ ਮਾਰਨ, ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਭੋਗ ਵਸਤੂ ਨਾ ਸਮਝਣ, ਇਸਤਰੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੈਣ ਅਤੇ ਦੇਣ (ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ) ਦੀ ਰਹਿਤ ਇਸਤਰੀਵਾਦ (Feminism) ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਮਰਦ-ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਹ ਨਿਰੋਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਧਾਰਮਿਕ ਜ਼ਬਤ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਅੰਤ੍ਰੀਵ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਇਸ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ 'ਚੋਂ ਨਾ ਵਿਸਾਰਨ ਦੀ ਤਾੜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸੋ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਮਸਲਾ ਅੱਜ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਸਾਰਥਿਕ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਲਾਮਤਾਂ ਬਦ ਤੋਂ ਬਦਤਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਤਾੜਨਾ ਵਿਵਹਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵਿਸਰ ਗਈ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਰਹਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਣਿਤ ਉਕਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਾਦਾ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ, ਇਸਤਰੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਜਿਹੀਆਂ ਮੰਦ ਬਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਕੇ ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ ਬਹਾਲ ਰਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਹਿਤਨਾਮਾ-ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਚਰਚਾ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹੈ। ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ੍ਹ ਅੰਗ ਹਨ। ਲਿੰਗੀ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਅਹਿਮ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਸਰਲ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਕੀ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨਾ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ ਬਹਾਲ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਦੇ ਅਮਲ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਗਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਤਾੜਨਾਯੋਗ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਿਚ ਲੋਕਪਰਲੋਕ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਵਡਮੁੱਲੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹਨ। ਇਸਤਰੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਜਿਤਨੀ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ

ਇਸਤਰੀਵਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਤਮਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕਾਰਨ ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਵਧੇਰੇ ਗੌਰਵਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ।