ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪੱਤਰਾਂ/ਅਖਬਾਰਾਂ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ, ਪੰਥ ਸੇਵਕ, ਪੰਜਾਬ ਦਰਪਣ, ਪੰਚ, ਅਕਾਲੀ, ਅਕਾਲ ਸੇਵਕ, ਅਕਾਲੀ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਗੜਗੱਜ ਅਕਾਲੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚੋਂ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖੂਨੀ ਸਾਕੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਚੱਲੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਬਾਰੇ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕਸਾਰ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਮਹੰਤ ਜੁੰਡਲੀ ਵਿਚਲਾ ਗੁਰਧਾਮਾਂ 'ਤੇ ਚਿਰਾਂ ਲਈ ਕਾਬਜ਼ ਰਹਿਣ ਦਾ ਭਰਮ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੰਥਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੈਸ਼ਨ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਮਹੰਤ ਦੇ ਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਗੋਮੀ ਦਾਸ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਿਕ ਮਹੰਤ ਨੇ ਮਿਰਾਸੀ ਜਾਤ ਦੀ ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਇਖਲਾਕੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲਿਹਾਜ਼ੇ ਸਿੱਖ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰਹੀਣ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸਖਤ ਰੋਸ ਸੀ। ਮਹੰਤ ਕੁਝ ਮੁਰੱਬੇ ਆਪਣੇ ਲੜਕਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਵਾਉਣ ਲਈ ਤਤਪਰ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਇਸ ਗੁਰਧਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੇ ਚਾਅ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਬਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਸਨ। ਸੋ ਇਸੇ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਰਿਆ ਇਹ ਸਾਕਾ ਕੋਈ ਇਤਫ਼ਾਕੀਆ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਚੱਲੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਗਵਾਹ ਮੁਤਾਬਿਕ 26੬ ਨਵੰਬਰ, 1920 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰਪੁਰਬ ’ਤੇ ਹੀ ਮਹੰਤ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ਸਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਸੀ ਜੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੁੰਦੇ।

ਅਗਸਤ 1921 ਈ. ਵਿਚ ਸੈਸ਼ਨ ਕੋਰਟ 'ਚ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਮਿ. ਕਿੰਗ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਬਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੰਥਕ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਫੈਲੀਆਂ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਤੋਂ ਭੈਅ ਭੀਤ ਮਹੰਤਾਂ ਨੇ ਵਫ਼ਦ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਮਿ. ਕਿੰਗ ਨੂੰ ਦਰਖਾਸਤ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਵਾਸਤੇ ਪੁਲਿਸ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰੇ। ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜੇ ਕੋਈ ਡਰ ਹੈ ਤਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਚਾਰਾਜੋਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋਂ। ਪਿੱਛੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਡਿਪਟੀ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਪੁਲੀਸ ਮਿਸਟਰ ਮਰਸਰ, ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਮਿਸਟਰ ਕਿੰਗ, ਡੀ. ਸੀ. ਮਿਸਟਰ ਕਰੀ ਅਤੇ ਇਕ ਸੁਪਰਡੰਟ ਪੁਲਿਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮਸਲਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਨੇ 28-29 ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਕੀਤੀ।

20 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਈ. ਨੂੰ 7:00 ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਇਕ ਜਥਾ ਜਿਉਂ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੜਦਿਆਂ ਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਉਢੀ ’ਤੇ ਪੌੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਾਤਲ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਮੀਨਾਰ ’ਤੇ ਇਕ ਨਗਾਰਾ ਜੋ ਸਾਰੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਵਜਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਥਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਥਾਨ ਵਾਲੀ ਕੋਠੜੀ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂਦਾਰੀ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਬੈਠੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਉਢੀ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਛੱਤ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਗੋਲੀ ਚੱਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉੱਠ ਕੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਠੜੀਆਂ ਵਿਚ ਪਨਾਹ ਲਈ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਥਾਨ ਵਾਲੀ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠਿਆਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਇਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁਲ੍ਹਾ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਤਾਦਾਦ ਵਿਚ ਆਦਮੀ ਛਵੀਆਂ, ਕੁਹਾੜੇ, ਬੰਦੂਕਾਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵੜੇ ਤੇ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਕੱਢ-ਕੱਢ ਕੇ ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ ਟੁੱਕੜੇ ਕਰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਅੱਗ ਲਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜੋ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਥਾਨ ਵਾਲੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅਦਬ ਤੇ ਭੈ ਵਿਚ ਅੰਦਰਲਿਆਂ ’ਤੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਾਤਲਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਥਾਨ ਵਾਲੀ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਿਚ ਵੀ ਛੇਕ ਕਰ ਕੇ ਫਾਇਰਿੰਗ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਾਬਿਆ ਬੈਠੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ। ਫਿਰ ਕਾਤਲਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਉਖੇੜ ਲਿਆ ਤੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠਿਆਂ ਦੀ ਕੱਟਵੱਢ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਦੀ ਗੋਲੀਆਂ ਵਜੀਆਂ। ਇੰਨਾਂ ਕੁਝ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜਥੇ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਓ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਣਾ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਥਾਨ ਵਾਲੀ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਸਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤਕ ਖੂਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੀ ਇਕ ਸੜਕ ਜਿਹੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਾਤਲਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ ਫੱਟੜ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਇਸ ਥਾਂ ਲਿਆਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੱਟ ਵੱਢ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਫੱਟੜ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਕ ਰੁਖ ਦੇ ਨਾਲੋਂ ਮਿਲੀ ਲਾਸ਼ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਜਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹੋਈ। ਮਹੰਤ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੀਸ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਹੈ। ਲੋਕ ਦਹਿਸ਼ਤ ਨਾਲ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨੱਸ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਅੰਦਰ ਵੜ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ। ਇਕ ਪਿੰਡ ਦੇ 42 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਜਥਾ ਕੱਟ-ਵੱਢ ਵੇਲੇ ਪੁੱਜਾ, ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਨਾ ਜਾਣ ਦੇ ਚਾਉ ਵਿਚ ਅੰਦਰ ਆ ਵੜੇ, ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਕਲਗੀਧਰ ਦੇ ਲਾਲ ਆਪਣੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਾਂਗਲੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪ ਦੀ ਇਹ ਹਰਕਤ ਨਿਹਾਇਤ ਹੀ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਦੋਨੋ ਪਿਸਤੌਲ ਦੀ ਗੋਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਭੱਠੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟੇ ਗਏ।

100 ਦੇ ਕਰੀਬ ਆਦਮੀ ਸ. ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਵੱਲ ਧਾਵਾ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਡੀ. ਸੀ. ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁੜ ਪਏ। ਸ. ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਾਰਖਾਨੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਡੀ. ਸੀ. ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਓਹ ਵੇਖੋ ਫਿਰ ਮਹੰਤ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਮਹਾਂ ਉਪੱਦਰਵ ਨੂੰ ਛਪਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਡੀ.ਸੀ. ਨੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਲਾਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਪਵਾਇਆ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਟੁੱਕੜੀ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਮਹੰਤ ਉਸ ਦੇ ਮਕਾਨ ਅੰਦਰੋਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ 26 ਸਾਥੀ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਫੜ ਕੇ ਮਹੰਤ ਸਮੇਤ ਸਪੈਸ਼ਲ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਮੁਜਰਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਫਾਂਸੀ ਵਾਲੀ ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਦਫਾ 145 ਦੇ ਤਹਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਜਿੰਦੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

22 ਫਰਵਰੀ, ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਝੱਬਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਲਗਪਗ 2200 ਸੌ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਾ। ਮਰਨ ਮਾਰਨ ’ਤੇ ਉਤਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਥਾ ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ 'ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਲਈ ਬਜਿੱਦ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਦਫ਼ਾ ੧੪੫ ਚੁਕ ਲਈ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਰਦਾਰ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਬਣੇ, ਪੁਲਿਸ ਹਟਾ ਲਈ ਗਈ। ੨੩ ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ 'ਤੇ ਚੱਲੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ

ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾਂ ਪ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ, ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਸਪੈਸ਼ਲ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਮਿ ਪਾਰਸਨਜ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜਿੱਥੇ 57 ਅਪਰਾਧੀ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ। ਇੱਥੇ 5,6,7,8,9 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ 7 ਅਤੇ 18 ਮਈ ਨੂੰ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸਰਕਾਰੀ, ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਅਤੇ ਮਹੰਤ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਅਤੇ ਬਿਆਨ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ। 25 ਮਈ, 1921 ਨੂੰ ਮਿ. ਫਰਗੋਸਨ ਫਸਟ ਕਲਾਸ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨੇ ਜੋ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਇਆ, ਉਸ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ :

“20 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਤੇ ਉਸ ਦੇ 50 ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕੀਤਾ 51 ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਕੋਰਟ ਸਪੁਰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ, ਮੈਂ ਦੂਸ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਸਪੁਰਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।"

ਬਾਅਦ ਵਿਚ 26 ਮਈ ਨੂੰ ਸੈਸ਼ਨ ਕੋਰਟ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸੈਸ਼ਨ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੈਂਬਰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤੇ ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਥਾਪੇ ਗਏ। 3 ਅਗਸਤ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਇਕ ਦੋਸ਼ੀ ਜੋਗੀ ਹਰੀ ਨਾਥ ਇਕਬਾਲੀਆ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਸ਼ਨ ਕੋਰਟ ਵਿਚ 23 ਅਗਸਤ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ, ਸ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। 9 ਸਤੰਬਰ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਖ ਦੇ ਵਕੀਲ ਨੇ ਜੱਜ ਨੂੰ ਇਸ ਸਾਕੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੁਕਤਿਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੁਆਇਆ। ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਕਿ ਇਹ ਕੇਸ ਹੁਣ ਤਕ ਦੀ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿਚ ਨਿਰਾਲੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੇਸਾਂ ਵਾਂਗ ਨਾ ਤਾਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸੇ ਪੈਂਤੜੇ ਨਾਲ ਕਾਰਵਾਈ ਹੋਵੇ। ਦੂਜਾ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਕਿ ਮਹੰਤ-ਪੱਖੀ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ ਅਤੇ ਮਹੰਤ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਪੈਸਾ ਵਹਾਅ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੀਸਰਾ ਇਹ ਕਿ ਮਹੰਤ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖੁਰਦ-ਬੁਰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਉਪਰੰਤ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਤਲ ਸਾਬਤ ਹੋਏ।

12 ਅਕਤੂਬਰ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਮਿ. ਏ. ਕੈਂਪਲ, ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਲਾਹੌਰ ਨੇ ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 150 ਦੇ ਕਰੀਬ ਬੇਗੁਨਾਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਜੁਰਮ ਵਿਚ 8 ਦੋਸ਼ੀਆਂ (ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ, ਹਰੀ ਨਾਥ, ਕਾਦਰ, ਨੂਰ ਸਯੁਦੀਨ ਪਠਾਣ, ਆਤਮਾ ਰਾਮ, ਸੁਰੈਣ ਸਿੰਘ, ਰਾਂਝਾ, ਰਿਹਾਣਾ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ, 8 ਦੋਸ਼ੀਆਂ (ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨਨਕਾਣਾ, ਜੀਵਨ ਦਾਸ, ਅਰਜਨ ਦਾਸ, ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਕਸੂਰ, ਬਾਲਕ ਰਾਮ, ਜੇਠਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਗਤ ਸਿੰਘ) ਨੂੰ ਕਾਲੇਪਾਣੀ, 16 ਨੂੰ 77 ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ 16 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਮੁਕਤ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਨਵੰਬਰ 1921 ਈ. ਵਿਚ ਮਹੰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਹੌਰ ਹਾਈਕੋਰਟ ਵਿਚ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਮਹੰਤ ਵੱਲੋਂ ਮਿ. ਹਸਨ ਇਮਾਮ ਬੈਰਿਸਟਰ ਪਟਨਾ, ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ, 3 ਮਾਰਚ, 1922 ਈ. ਨੂੰ ਹਾਈਕੋਰਟ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦਿਆਂ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ, ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਮਰ ਭਰ ਕਾਲੇਪਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਹਰੀ ਨਾਥ, ਰਾਂਝਾ ਤੇ ਰਿਹਾਨਾ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਖਦਿਆਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਆਂਇਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ’ਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲੀਆ ਚਿੰਨ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਨਸਾਫ ਦੀ ਉਮੀਦ ਉੱਪਰ ਪਾਣੀ ਫਿਰ ਗਿਆਂ। ਲੇਕਿਨ ਮਹੰਤ 2 ਸਾਲ ਹੋਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ 1980-90 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ‘ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ’ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹੰਤ ਦੇ ਬਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾ ਲੈਣੀ ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਧਰ ਕਿਰਪਾਨ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਦੇ ਮਸਲੇ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣੇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਪੈਰਵਾਈ ਵਿਚ ਢਿੱਲ ਰਹਿ ਗਈ ਹੋਵੇ।