ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸਾਧਨਾ-ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਕਰਮ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਮਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਰਮ-ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਸਬੰਧੀ ਨਿਸਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿਚ ਕਰਮ-ਮਾਰਗ ਜਾਂ ਕਰਮ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਕਰਮ’ ਸ਼ਬਦ ਕਈ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇ ਕਾਰਜ, ਕੰਮ, ਕਿਸਮਤ ਮਿਹਰ, ਕ੍ਰਿਆ, ਉਦਾਰਤਾ, ਕਦਮ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਅੰਦਰ ਵਿਚਰਨ ਆਦਿ।1

‘ਕਰਮ’ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਕ੍ਰ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਰਥ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਹੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਨਦਰ, ਮਿਹਰ ਅਤੇ ਕਿਸਮਤ ਸਾਧਨਾ ਵੀ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਸਭ ਮਤਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਰਮ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਵਿਚਾਰਗਤ ਵਖਰੇਵੇਂ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਕਰਮ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਧੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।2 ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਵੀ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬੇਵਸ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।3 ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਹੜਾ ਆਤਮਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀ ਚੰਚਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੈ।4 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਬੀਜ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਕਰਮ ਧਰਤੀ ਸਰੀਰੁ ਜੁਗ ਅੰਤਰਿ ਜੋ ਬੋਵੈ ਸੋ ਖਾਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 78)

ਇਸ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਬੀਜ ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ:

ਜੇਹਾ ਬੀਜੈ ਸੋ ਲੁਣੈ ਕਰਮਾ ਸੰਦੜਾ ਖੇਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 134)

ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰ-ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਉਪਜ ਸਕਦਾ:

ਕਰਮੀ ਸਹਜੁ ਨ ਊਪਜੈ ਵਿਣੁ ਸਹਜੈ ਸਹਸਾ ਨ ਜਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 919)

ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਦੁਆਰ ਤੋਂ ਬੁਧਿ-ਬਿਬੇਕ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿ ਬਹਿ ਕੇ ਕਰਮ ਕਮਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਚਹੁੰ ਕੁਟਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਰਮ ਕਮਾਉਂਦਿਆਂ ਮੋਕਸ਼ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ, ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਕਾਰਨ ਚੰਗੇ ਬੁਰੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਵੱਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਰਮ-ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਵੇਚਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਦੇ ਰਹੇ। ਕਰਮ ਕੇਵਲ ਸਰੀਰਿਕ ਕਿਰਿਆ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਰੀਰਿਕ, ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜਗਤ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੂਨਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕਰਮ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਵਾਗਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਕਰਮ-ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਕਰਮ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਫਲ ਕਾਰਨ ਫੂਲੀ ਬਨਰਾਇ॥
ਫਲੁ ਲਾਗਾ ਤਬ ਫੂਲੁ ਬਿਲਾਇ॥
ਗਿਆਨੈ ਕਾਰਨ ਕਰਮ ਅਭਿਆਸੁ॥
ਗਿਆਨੁ ਭਇਆ ਤਹ ਕਰਮਹ ਨਾਸੁ ॥3॥
ਘ੍ਰਿਤ ਕਾਰਨ ਦਧਿ ਮਥੈ ਸਇਆਨ॥
ਜੀਵਤ ਮੁਕਤ ਸਦਾ ਨਿਰਬਾਨ॥ (ਪੰਨਾ 1167)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਲੇਖਾ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਹ ਅਰਜੋਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ ਤੇ ਆਵਾਗਵਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਲਵੋ:

ਧਰਮ ਰਾਇ ਜਬ ਲੇਖਾ ਮਾਗੈ ਬਾਕੀ ਨਿਕਸੀ ਭਾਰੀ॥
ਪੰਚ ਕ੍ਰਿਸਾਨਵਾ ਭਾਗਿ ਗਏ ਲੈ ਬਾਧਿਓ ਜੀਉ ਦਰਬਾਰੀ॥2॥
ਕਹੈ ਕਬੀਰੁ ਸੁਨਹੁ ਰੇ ਸੰਤਹੁ ਖੇਤ ਹੀ ਕਰਹੁ ਨਿਬੇਰਾ॥
ਅਬ ਕੀ ਬਾਰ ਬਖਸਿ ਬੰਦੇ ਕਉ ਬਹੁਰਿ ਨ ਭਉਜਲਿ ਫੇਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 1104)

ਵੇਦਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਦਰਸਾਏ ਕਰਮ ਜੀਵ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੰਕਾ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਭਿਮਾਨ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਹਿਜ ਦੀ ਗੰਢ ਨਹੀਂ ਖੁਲਦੀ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ-ਮਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਜੀਵ ਕਦੇ ਵੀ ਚਤੁਰਾਈ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ-ਤੱਤ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਕਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਕਿਆ ਜਪੁ ਕਿਆ ਤਪੁ ਕਿਆ ਬ੍ਰਤ ਪੂਜਾ॥
ਜਾ ਕੈ ਰਿਦੈ ਭਾਉ ਹੈ ਦੂਜਾ॥1॥
ਰੇ ਜਨ ਮਨੁ ਮਾਧਉ ਸਿਉ ਲਾਈਐ॥
ਤੁਰਾਈ ਨ ਚਤੁਰਭੁਜੁ ਪਾਈਐ॥ਰਹਾਉ॥ (ਪੰਨਾ 324)

ਹਰੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੂੰ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿਚ ਦਰਸਾਏ ਖਟ ਵੀ ਮਹੱਤਵਹੀਣ ਹਨ। ਇਹ ਛੇ-ਕਰਮ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨੇੜ੍ਹਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੇ ਖਟ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ, ਜਾਤ ਅਤੇ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਕਰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਮੁੱਚੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੀ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਜੀਵ ਦੀ ਜਾਤ, ਪਾਤ, ਕੁਲ, ਪਰਵਾਰ, ਅਮੀਰੀ, ਗਰੀਬੀ, ਊਚ-ਨੀਚ ਅਤੇ ਛੋਟੇ, ਵੱਡੇ ਦਾ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਨੀਵੀਆਂ ਕੁਲਾਂ ਵਾਲੇ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋ ਗਏ:

ਹਰਿ ਕੇ ਸੇਵਕ ਜੋ ਹਰਿ ਭਾਏ ਤਿਨ੍‍ ਕੀ ਕਥਾ ਨਿਰਾਰੀ ਰੇ॥
ਆਵਹਿ ਨ ਜਾਹਿ ਨ ਕਬਹੂ ਮਰਤੇ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਸੰਗਾਰੀ ਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 855)

ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਕਰਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਿਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਦੀ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਅਤੇ ਠੱਗੀ ਕਿਹਾ ਹੈ:

ਗਜ ਸਾਢੇ ਤੈ ਤੈ ਧੋਤੀਆ ਤਿਹਰੇ ਪਾਇਨਿ ਤਗ॥
ਗਲੀ ਜਿਨਾ੍ ਜਪਮਾਲੀਆ ਲੋਟੇ ਹਥਿ ਨਿਬਗ॥
ਓਇ ਹਰਿ ਕੇ ਸੰਤ ਨ ਆਖੀਅਹਿ ਬਾਨਾਰਸਿ ਕੇ ਠਗ॥1॥
ਐਸੇ ਸੰਤ ਨ ਮੋ ਕਉ ਭਾਵਹਿ॥
ਡਾਲਾ ਸਿਉ ਪੇਡਾ ਗਟਕਾਵਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 476)

ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਸਲ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਣ ’ਤੇ ਫਿਰ ਕੋਈ ਲੇਖਾ ਪੁੱਛਦਾ ਵੀ ਨਹੀ:

ਲੇਖਾ ਕੋਇ ਨ ਪੁਛਈ ਜਾ ਹਰਿ ਬਖਸੰਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 1096)

ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਤਸੰਗ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਗੇੜ ਨੂੰ ਮੇਟਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਸਤਸੰਗ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈਆਂ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਊਮੈਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਨਿਬੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪਰਉਪਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਇਸ ਭਵਸਾਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

ਸਤਿਗੁਰ ਕੀਨੋ ਪਰਉਪਕਾਰੁ॥
ਕਾਢਿ ਲੀਨ ਸਾਗਰ ਸੰਸਾਰ॥ (ਪੰਨਾ 331)

ਸੋ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਰਮ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਕਰਮ ਨੂੰ ਇਕ ਸਿਧਾਂਤ- ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਵਿਚਾਰਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਅਕਰਮ ਦਾ ਨਿਖੇੜਾ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਬੁਰੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ, ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਕਰਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਹਵਾਲੇ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. Surinder Singh Kohli, Acritical study of Adi Granth. P. 335
2. ਗੀਤਾ, ਅਧਿਆਇ 3 ਸਲੋਕ 4
3. ਉਹੀ, ਅਧਿਆਇ 3 ਸਲੋਕ 4
4. ਡਾ. ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਦੁਆਰਾ ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ- ਸਫਾ 136