ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ, ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ, ਸਿੱਖੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ‘ਫਖਰ-ਏ-ਕੌਮ’ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜੀਆ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਥਾਏ ਲਿਖਣਾ ਇਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਪਿਛੋਕੜ, ਬਚਪਨ, ਸੂਰਮਤਾਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਘਾੜਤ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਪਹਿਲੂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ।

ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਦੌਰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵੱਲੋਂ 1710 ਈ. ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ 1716 ਈ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। 1746 ਈ. ਦੇ ਛੋਟੇ ਅਤੇ 1762 ਈ. ਦੇ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਗੁਣ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨੇਤਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਆਗੂ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰਸਵਾਰਥ, ਹਮਦਰਦ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਗਵਾਈ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸੇਵਾ ਜਾਂ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਗਠਨ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਹਨ:-

ਦਲੇਰੀ

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਨਿਡਰਤਾ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਉਦਾਹਰਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣ ਬੈਠਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੀਰ ਮੰਨੂੰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਅੱਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਵੀ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਛਾਪੇ ਮਾਰ ਕੇ ਮੀਰ ਮਨੂੰ ਦੀ ਨੀਂਦ ਹਰਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਤੇ ਮੀਰ ਮਨੂੰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਕੋਲੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਅੱਗ-ਬਬੂਲਾ ਹੋ ਉੱਠਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰਜਭਾਰ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾ-ਖੋਜ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਮਿਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਮਹੀਨਿਆਂ ਬੱਧੀ ਘੇਰੇ ਕਾਰਨ ਅੰਦਰੋਂ ਪਾਣੀ, ਅਸਲਾ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਮੁਕਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ । ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਤੇ ਇਸ ਬਿਪਤਾ ਵੇਲੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਇਕ ਦਲੇਰੀ ਭਰੀ ਪੰਥ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ ਪੁਸਤਕ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਉਸਰਈਏ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ;

“ਅਕਤੂਬਰ 1748 ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਪੁੱਜਾ ਕਿ ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਨਵਾਬ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਾ ਰਖੋ ਅਤੇ ਇਸ ਬਿਪਤਾ ਵੇਲੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ। ਸੋ ਆਪ ਨੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧ ਤੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨਾਂ ਸੁਣੇ ਸਿੱਖ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵਿਚ ਆਪਦਾ ਨਾਮ ਹੋਰ ਉੱਘਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਚਮਕ ਪਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਸ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।”

ਰਣਨੀਤਕ ਸੋਚ:

ਉਹ ਇੱਕ ਸੂਝਵਾਨ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ ਸਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ 1762 ਈ. ਵਿਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸੋਚ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਫਤਹ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਸੌ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਸੀ। ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪੰਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਿਪਤਾ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਬਾਹਰ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਮਦਦ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਗੁਪਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਘੱਲੀ ਅਤੇ ਚਿੱਠੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਤੀਰ ਰਾਹੀਂ ਉਤਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਭੇਜੀ ਚਿੱਠੀ ਵੇਖ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਘਿਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਢਾਰਸ ਹੋਈ। ਇਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਕੱਲ ਸਵੇਰੇ ਮੈਂ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀ ਘਾੜਤ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸੋਚ ਕਾਰਨ ਹੀ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਘਿਰੇ ਸਿੱਖ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚੀ ਸੀ ।

ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ :

ਆਪ ਦਾ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ‘ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ ਦੀ ਸਿਖਜ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਕਾਰਨ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਅਜਿੱਤ ਰਹੀ। ਉਧਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਧਾਵੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤੇ ਮੀਰ ਮਨੂੰ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਕੌੜਾ ਮੱਲ ਰਾਹੀਂ ਖਾਲਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦੇ ਜੋਧੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜੀਏ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫਰਵਰੀ 1749 ਈ. ਵਿਚ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਚੁਕ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਏਸੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਸਾਂਘਣੀਆ ਜਥੇ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸ. ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਂਘਣੀਆ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਉਪਰੰਤ, ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਰਬ-ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਜਥੇ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਨੇ ਇਸ ਜਥੇ ਨੂੰ ਬੜੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਵਧਾਅ, ਜਥੇਬੰਦ ਕਰ, ਹੋਰ ਗੱਭਰੂ ਜਵਾਨ, ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਭਰਤੀ ਕਰ ਕੇ ਏਸੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਇਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿਚ ਜਿਸ ਦਾ ਤਰਜਮਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

“ਉਸ (ਜੱਸਾ ਕਲਾਲ) ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਜੱਸਾ (ਸਿੰਘ) ਠੋਕਾ (ਤਰਖਾਣ)ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਸਿੱਖਾਂ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਬਿਫਰੇ ਹੋਏ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। (ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ - ਵਿੱਚੋਂ) ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਪ ਨੂੰ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ‘ਇਛੋਗਿੱਲੀਆ’ ਕਰਕੇ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਪਰ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਇਸ ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖਤਾਰ ਕੁਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ।” (ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ-ਵਿੱਚੋਂ)

ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਝੜਪਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਗੁਣ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। 1764 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ 30,000 ਅਫਗਾਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਿੱਤ ਲਈ ਸਿਰਫ 10,000 ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੇਠ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਨਿਰਣਾਇਕਤਾ:

ਉਹ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਗੁਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਂਗੜੇ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ। ਘੁਮੰਡ ਚੰਦ ਨੇ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰ ਦੇਣਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਹ ਕਰ ਉਹ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲਦਾਰ ਨੂੰ 1776 ਈ.ਤਕ ਬਰਾਬਰ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਰਿਆਸਤ ਨੂਰਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਮੰਨ ਲਈ ਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰ ਦੇਣਾ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਚੰਬਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰ ਦੇਣਾ ਪਰਵਾਨ ਕੀਤਾ। ਹੋਰ ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਜਸਵਾਂ, ਦੀਪਾਲ ਪੁਰ, ਅਨਾਰ ਪੁਰ, ਹਰੀ ਪੁਰ, ਦਾਤਾਰ ਪੁਰ ਤੇ ਜੇਠੇਵਾਲ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਕਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਹੁਣ ਦੂਰ ਤਕ ਵਧ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਵੀ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬੇ ਦਾ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਾ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।

ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ :

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਨੇਤਾ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।ਇਕ ਵਾਰ ਕਸੂਰ ਦੇ ਖੱਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਕਸੂਰ* ਦੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਘਰ ਅਨਿਆਂ ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ' ਦੀ ਫ਼ਰਿਆਦ ਸਿੰਘਾਂ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੀ ਕਮਾਨ ਥੱਲੇ ਹੋਰ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ, ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ, ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਕਨੱਈਆ, ਸਰਦਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਆਦਿ ਨੇ ਕਸੂਰ „ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ 12 ਗੜੀਆਂ ਫਤਹ ਕਰ ਕੇ ਬੇਅੰਤ ਧਨ-ਮਾਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਸੂਰ ਦੇ ਹਾਕਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਕੈਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਛੁਡਾਇਆ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਕਸੂਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹੁਤਾ ਧਨ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਹੱਥ ਆਇਆ ਸੀ। ਨੂਰ ਜਹਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਿਆ, ਹੀਰੇ ਜਵਾਹਰਾਤ, ਸੋਨੇ ਚਾਂਦੀ ਆਦਿ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿਚ ਚੰਦਰ ਸੈਣੀ ਹਾਰ ਜਿਹੜਾ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ 50 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਸੀ, ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਰਦਾਰਾਂ ਹੱਥ ਆਇਆ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੋਤੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ— “ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਕੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋੜਦੇ ਹੋਏ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸੋਂ ੫ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਿਆ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਾਲੀ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਮੋੜਦਾ ਹੁੰਦਾ।” ਇਸ ਕਾਰਨ ਆਪ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਆਸਮਾਂ ’ਤੇ ਚਮਕ ਉੱਠੀ ਤੇ ਆਪ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਬੰਦੀ ਛੋੜ’ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਹੀ ਸੀ। ਸੰਸਾਧਨਤਾ: "

ਆਪ ਜੀ ਸੀਮਤ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਜਿੱਤਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਨਿਮਰਤਾ :

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਆਪਣੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਅਸਮਾਨ ’ਤੇ, ਪਰ ਪੈਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਿਹੇ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ।

ਇਮਾਨਦਾਰੀ:

ਆਪ ਜੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ:

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਆਪਣੀ ਉਦਾਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨ-ਬੱਧਤਾ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨਾਥਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਫੰਡ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ‘ਪਛੜੀਆਂ’ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਰਾਖੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤੀ ਵਿਤਕਰੇ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁਤਾਬਕ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੁਖੀ:

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਸੰਗਠਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਉਦੇਸ਼ ਤਹਿਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿੱਖ ਇਕਾਈਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਖਾਲਸਾ ਜੀ, ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਭੁੱਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਤੰਤਰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਬਣਨ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿੱਖੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ।ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ‘ਫ਼ਖ਼ਰ-ਏ-ਕੌਮ' ਸਨ ਅਤੇ ਰਹਿਣਗੇ।